౪. భోజనవగ్గో

౨. గణభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

దేవదత్తో కాలే విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి, తప్పచ్చయా భగవతా ‘‘గణభోజనే పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౨౦౯) సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం. పదభాజనే పన ‘‘నిమన్తితా భుఞ్జన్తీ’’తి (పాచి. ౨౧౮) నిమన్తనమేవ గహేత్వా విభత్తం. అన్ధకట్ఠకథాయం పన వత్థువసేన విఞ్ఞత్తియా యాచనమ్పి వుత్తన్తి లిఖితం. కస్మా? పరివారే ఏవ ‘‘గణభోజనం ద్వీహాకారేహి పసవతి విఞ్ఞత్తితో వా నిమన్తనతో వా’’తి (పరి. ౩౨౨) వుత్తత్తా. తస్మా అట్ఠుప్పత్తియంయేవ పాకటత్తా పదభాజనే న వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ‘‘‘ఏకతో గణ్హన్తీ’తి చ గహితభత్తాపి అఞ్ఞే యావ గణ్హన్తి, తావ చే తిట్ఠన్తి, ఏకతో గణ్హన్తి ఏవ నామా’’తి చ, ‘‘యో కోచి పబ్బజితోతి సహధమ్మికేసు, తిత్థియేసు వాతి అత్థో’’తి చ, ‘‘సమయాభావోతి సత్తన్నం అనాపత్తిసమయానం అభావో’’తి చ, ‘‘సమయలద్ధకేన సహ చత్తారో హోన్తీ’’తి చ, ‘‘సమయలద్ధకో సయమేవ ముచ్చతి, సేసానం గణపూరకత్తా ఆపత్తికరో హోతీ’’తి చ లిఖితం.

ఏత్థాహ – ‘‘పటిగ్గహణమేవ హేత్థ పమాణ’’న్తి వుత్తం, అథ కస్మా పాళియం ‘‘గణభోజనం నామ యత్థ చత్తారో…పే… భుఞ్జన్తీ’’తి (పాచి. ౨౧౮) వుత్తన్తి? వుచ్చతే – తత్థ ‘‘భుఞ్జన్తీ’’తి పటిగ్గహణనియమవచనం. న హి అప్పటిగ్గహితకం భిక్ఖూ భుఞ్జన్తీతి.

గణభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పరమ్పరభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

అఞ్ఞత్ర సమయాతి పన నిమన్తనతో పసవనతో భోజనాపేక్ఖం పాచిత్తియన్తి ఏకే. ఏకో భిక్ఖు పిణ్డాయ చరన్తో భత్తం లభతి, తమఞ్ఞో చూపాసకో నిమన్తేత్వా ఘరే నిసీదాపేసి, న చ తావ భత్తం సమ్పజ్జతి. సచే సో భిక్ఖు పిణ్డాయ చరిత్వా లద్ధభత్తం భుఞ్జతి, ఆపత్తి. కస్మాతి చే? ‘‘పరమ్పరభోజనం నామ పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరేన భోజనేన నిమన్తితో తం ఠపేత్వా అఞ్ఞం పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరం భోజనం భుఞ్జతి, ఏతం పరమ్పరభోజనం నామా’’తి (పాచి. ౨౨౭) వుత్తత్తా. పఠమకథినసదిసాని, ఇదం పన కిరియాకిరియ’’న్తి పాఠో.

పరమ్పరభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. కాణమాతాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ద్వత్తిపత్తపూరా పటిగ్గహేతబ్బాతి తథానీతపూవేహి అత్థికేన ఉక్కట్ఠపత్తప్పమాణవసేన గహేతబ్బా. ‘‘మా ఖో త్వం ఏత్థ పటిగ్గణ్హీ’’తి అపాథేయ్యాదిఅత్థాయ సజ్జితసఞ్ఞాయ అతిరేకప్పటిగ్గహణేన ఆరోచనే, అసంవిభాగే చ న ముచ్చతి అచిత్తకత్తా సిక్ఖాపదస్స. అథ ఉగ్గహితకం గణ్హాతి, న ముచ్చతి ఏవ. అసంవిభాగే పన అనాపత్తి అకప్పియత్తా. అచిత్తకతా పణ్ణత్తిజాననాభావేనేవ, న వత్థుజాననాభావేనాతి ఏకే. ‘‘న పాథేయ్యాదిఅత్థాయ సజ్జితభావజానన’’న్తి అఙ్గేసు అవుత్తత్తా సచే సఞ్చిచ్చ న వదతి, పాచిత్తియన్తి పోరాణా వదన్తి. అతిరేకప్పటిగ్గహణన్తి తత్థ పఞ్చమంవ అఙ్గం వుత్తం, తస్మా అప్పటిగ్గహితత్తా న పాచిత్తియం, కత్తబ్బాకరణతో పన దుక్కటం. అఞ్ఞథా కిరియాకిరియం ఇదం ఆపజ్జతి. అనివారణం, అనారోచనం వా ఛట్ఠమఙ్గం వత్తబ్బం సియా.

కాణమాతాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పఠమపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

భుత్తావీ పవారణం నామ పఞ్చఙ్గికం. తేసు ‘‘అసనం పఞ్ఞాయత్తీ’’తి ఏతేనేవ ‘‘భుత్తావీ’’తి ఏతస్స సిద్ధత్తా విసుం అత్థసిద్ధి న దిస్సతి. దిస్సతి చే, అఙ్గానం ఛక్కత్తదస్సనన్తి (వజిర. టీ. పాచిత్తియ ౨౩౮-౨౩౯) లిఖితం. ‘‘భోజనం పఞ్ఞాయతీ’’తి అభిహటం సన్ధాయ వుత్తం.

కోట్టేత్వా కతచుణ్ణమ్పీతి పి-కారేన కుణ్డకం సమ్పిణ్డేతి. సమపాకభజ్జితానం పన ఆతపసుక్ఖానం వా కుణ్డకం వా యే కేచి తణ్డులా వాతి ఏత్తకమేవ వుత్తత్తా సమపాకభజ్జితానం వీహీనం, వీహిపలాసానం వా తణ్డులచుణ్ణం పవారేతి. తథా ఖరపాకభజ్జితానం కుణ్డకమ్పి పవారేతి. భజ్జితసత్తుయో పిణ్డేత్వా కతో అపక్కసత్తుమోదకోపి పవారేతీతి లిఖితం. సచే అవసిట్ఠం నత్థి, న పవారేతి. కస్మా? అసనసఙ్ఖాతస్స విప్పకతభోజనస్స అభావతో.

అకప్పియమంసం పన కిఞ్చాపి పటిక్ఖిపితబ్బట్ఠానే ఠితం, ఖాదియమానం పన మంసభావం న జహాతి, తస్మా పవారేతి. భోజనసాలాయ భుఞ్జన్తో చే అత్తనో అపాపుణనకోట్ఠాసం అభిహటం పటిక్ఖిపతి, న పవారేతి. కామం పటిక్ఖిపతి, పత్తే పన ఆరామికా ఆకిరన్తి, తం భుఞ్జితుం న వట్టతి. ఇదఞ్హి బుద్ధప్పటికుట్ఠాయ అనేసనాయ ఉప్పన్నేయేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి. యథా హి సఙ్ఘతో లద్ధం పిణ్డం దుస్సీలో దేతి, తఞ్చే పటిక్ఖిపతి, న పవారేతి, ఏవంసమ్పదమిదన్తి చ, విభాగో లజ్జీ చే దేతి, తం సో న అజ్ఝోహరితుకామతాయ పటిక్ఖిపతి, పవారేతీతి చ, ‘‘సమంసరసం సమచ్ఛరస’’న్తి ఆపజ్జనతో ‘‘మంసరస’’న్తి వుత్తే పన పటిక్ఖిపతో హోతి, ‘‘మంసస్స రసం మంసరస’’న్తి అయం విగ్గహో నాధిప్పేతోతి చ వుత్తం. భత్తమిస్సకం యాగుం ఆహరిత్వా ‘‘యాగుం గణ్హథా’’తి వదతి, న పవారేతి. ‘‘భత్తం గణ్హథా’’తి వుత్తే పవారేతి. కస్మా? యేనాపుచ్ఛితో, తస్స అత్థితాయ. ఏత్థ పన ‘‘యాగుమిస్సకం గణ్హథా’’తి వదతి, తత్ర చే యాగు బహుతరా వా హోతి, సమసమా వా. భత్తం మన్దం, న పవారేతి. యాగు చే మన్దా, భత్తం బహుతరం, పవారేతి. ఇదఞ్చ సబ్బఅట్ఠకథాసు వుత్తత్తా న సక్కా పటిక్ఖిపితుం. కారణం పనేత్థ దుద్దసం. ‘‘భత్తమిస్సకం గణ్హథా’’తి వదతి. తత్ర భత్తం బహుతరం వా సమకం వా అప్పతరం వా హోతి, పవారేతి ఏవ. భత్తం వా యాగుం వా అనామసిత్వా ‘‘మిస్సకం గణ్హథా’’తి వదతి. తత్ర చే భత్తం బహుతరం, సమకం వా హోతి, పవారేతి. అప్పతరం న పవారేతి. తం సబ్బం వీమంసితబ్బన్తి.

ఫలం వా కన్దమూలాది వా పఞ్చహి సమణకప్పేహి కప్పియం అకతన్తి ఏత్థ కప్పియం అకారాపితేహి కదలిఫలాదీహి సద్ధిం అతిరిత్తం కారాపేత్వాపి తం కదలిఫలాదిం ఠపేత్వా అవసేసం భుఞ్జితుం వట్టతి. అమిస్సకరసత్తా పున తాని కప్పియం కారాపేత్వా అఞ్ఞస్మిం భాజనే ఠపేత్వా కారేత్వా భుఞ్జితుం వట్టతి. కస్మా? పుబ్బే తేసు వినయకమ్మస్స అనారుళ్హత్తాతి వదన్తి.

పత్తే రజం పతితం అప్పటిగ్గహితమేవ హోతి. తస్మా పటిగ్గహేత్వావ భిక్ఖా గణ్హితబ్బా. ‘‘అపటిగ్గహేత్వా గణ్హతో వినయదుక్కట’’న్తి (పాచి. అట్ఠ. ౨౬౫) వుత్తత్తా ఏతమఞ్ఞేసమ్పి న వట్టతీతి వదన్తి. ‘‘తం పన పున పటిగ్గహేత్వా భుఞ్జన్తస్స అనాపత్తీ’’తి ఏత్థాపి ఏవమేవ. ఇమస్మిం పన ‘‘అతిరిత్తం కతం అనతిరిత్తకతం హోతీ’’తి ఏత్థాపి ఏవమేవ. ఇమస్మిం పన ‘‘అతిరిత్తం కతం, అనతిరిత్తం కతం హోతీ’’తిఆదీహి ఉపపరిక్ఖిత్వా వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి దీపితం. అలమేతం సబ్బన్తి ఇదమ్పి తే అధికం, ఇతో అఞ్ఞం న లచ్ఛసీతి అత్థో.

ఆహారత్థాయాతి వికాలే ఏవాతి ఏకే. ‘‘పఠమకథినసదిసాని. ఇదం పన కిరియాకిరియ’’న్తి పాఠో. కాయకమ్మం అజ్ఝోహరణతో. వచీకమ్మం వాచాయ ‘‘అతిరిత్తం కరోథ, భన్తే’’తి అకారాపనతోతి వేదితబ్బం.

పఠమపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. దుతియపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

‘‘భుత్తస్మిం పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౨౪౩) మాతికాయం వుత్తత్తా ‘‘భోజనపరియోసానే పాచిత్తియ’’న్తి వుత్తం, న అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే.

దుతియపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. వికాలభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

జమ్బుదీపస్స కాలేన పరిచ్ఛేదోతి ఏవం కిర.

వికాలభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. సన్నిధికారకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

‘‘దుద్ధోతో హోతీ’’తిఆదినా నయేన ఇధ వుత్తత్తా, ‘‘దుద్ధోతం పత్తం ధోవిత్వా పున

తత్థ అచ్ఛోదకం వా ఆసిఞ్చిత్వా, అఙ్గులియా వా ఘంసిత్వా నిస్నేహభావో జానితబ్బో’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౨౫౩) సమన్తపాసాదికాయం వుత్తత్తా చ మత్తికాపత్తస్స కపాలేన పీతో స్నేహో సన్నిధిం కరోతీతి సిద్ధన్తి లిఖితం. సయం పటిగ్గహేత్వా అపరిచ్చత్తమేవాతి ఏత్థ అపరిచ్చత్తం నామ అనుపసమ్పన్నానం నిరపేక్ఖఅపరిచ్చత్తం అవిజహితం. ‘‘పటిగ్గహణన్తి ఏత్థ పటిగ్గహితభావమవిజహితమేవ సన్నిధిం జనేతీ’’తి ధమ్మసిరిత్థేరో, తం ‘‘పటిగ్గణ్హాతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పాచి. ౨౫౫) పాళియా విరుజ్ఝతి. తస్స పన పున పటిగ్గణ్హనకిచ్చాభావతో వీమంసితబ్బం.

సన్నిధికారకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. పణీతభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

‘‘తేసం మంసఞ్చ ఖీరదధీని చ ఇధ అధిప్పేతానీ’’తి ఇదం పాచిత్తియవత్థుపరిచ్ఛేదో, న పన కప్పియఖీరాదిపరిచ్ఛేదో, తస్మా యస్స కస్సచి ఖీరాదీని వట్టన్తీతి చ, ‘‘మహానామసిక్ఖాపదేన కారేతబ్బో’’తి సఙ్ఘవసేన పవారితే భేసజ్జత్థాయ సప్పిఆదిభేసజ్జపఞ్చకం విఞ్ఞాపేతి చే, తత్థ ‘‘న భేసజ్జకరణీయేన భేసజ్జం విఞ్ఞాపేతీ’’తి ఏత్థ సఙ్గహం గచ్ఛతి, తస్మా ‘‘తేన పాచిత్తియ’’న్తి (వజిర. టీ. పాచిత్తియ ౨౬౧) చ లిఖితం.

పణీతభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. దన్తపోనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

‘‘సరీరావయవేనా’’తి వుత్తత్తా ముఖేన పటిగ్గహణం అనుఞ్ఞాతం. ‘‘చిఞ్చాదిపత్తేసు భూమియం అత్థతేసు న వట్టతి, కల్లఖేత్తే తత్థ వట్టతీ’’తి చ, ‘‘సామం గహేత్వా’’తి ఇమినా న కేవలం సప్పదట్ఠంయేవ, అఞ్ఞమ్పి దట్ఠం విసేసేతి. సామం గహేత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతీ’’తి చ లిఖితం.

దన్తపోనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

భోజనవగ్గో చతుత్థో.