పాచిత్తియకణ్డం
౪. భోజనవగ్గో
౨. గణభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
దేవదత్తో కాలే విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి, తప్పచ్చయా భగవతా ‘‘గణభోజనే పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౨౦౯) సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం. పదభాజనే పన ‘‘నిమన్తితా భుఞ్జన్తీ’’తి (పాచి. ౨౧౮) నిమన్తనమేవ గహేత్వా విభత్తం. అన్ధకట్ఠకథాయం పన వత్థువసేన విఞ్ఞత్తియా యాచనమ్పి వుత్తన్తి లిఖితం. కస్మా? పరివారే ఏవ ‘‘గణభోజనం ద్వీహాకారేహి పసవతి విఞ్ఞత్తితో వా నిమన్తనతో వా’’తి (పరి. ౩౨౨) వుత్తత్తా. తస్మా అట్ఠుప్పత్తియంయేవ పాకటత్తా పదభాజనే న వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ‘‘‘ఏకతో గణ్హన్తీ’తి చ గహితభత్తాపి అఞ్ఞే యావ గణ్హన్తి, తావ చే తిట్ఠన్తి, ఏకతో గణ్హన్తి ఏవ నామా’’తి చ, ‘‘యో కోచి పబ్బజితోతి సహధమ్మికేసు, తిత్థియేసు వాతి అత్థో’’తి చ, ‘‘సమయాభావోతి సత్తన్నం అనాపత్తిసమయానం అభావో’’తి చ, ‘‘సమయలద్ధకేన సహ చత్తారో హోన్తీ’’తి చ, ‘‘సమయలద్ధకో సయమేవ ముచ్చతి, సేసానం గణపూరకత్తా ఆపత్తికరో హోతీ’’తి చ లిఖితం.
ఏత్థాహ – ‘‘పటిగ్గహణమేవ హేత్థ పమాణ’’న్తి వుత్తం, అథ కస్మా పాళియం ‘‘గణభోజనం నామ యత్థ చత్తారో…పే… భుఞ్జన్తీ’’తి (పాచి. ౨౧౮) వుత్తన్తి? వుచ్చతే – తత్థ ‘‘భుఞ్జన్తీ’’తి పటిగ్గహణనియమవచనం. న హి అప్పటిగ్గహితకం భిక్ఖూ భుఞ్జన్తీతి.
గణభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పరమ్పరభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
అఞ్ఞత్ర సమయాతి పన నిమన్తనతో పసవనతో భోజనాపేక్ఖం పాచిత్తియన్తి ఏకే. ఏకో భిక్ఖు పిణ్డాయ చరన్తో భత్తం లభతి, తమఞ్ఞో చూపాసకో నిమన్తేత్వా ఘరే నిసీదాపేసి, న చ తావ భత్తం సమ్పజ్జతి. సచే సో భిక్ఖు పిణ్డాయ చరిత్వా లద్ధభత్తం భుఞ్జతి, ఆపత్తి. కస్మాతి చే? ‘‘పరమ్పరభోజనం నామ పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరేన భోజనేన నిమన్తితో తం ఠపేత్వా అఞ్ఞం పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరం భోజనం భుఞ్జతి, ఏతం పరమ్పరభోజనం నామా’’తి (పాచి. ౨౨౭) వుత్తత్తా. పఠమకథినసదిసాని, ఇదం పన కిరియాకిరియ’’న్తి పాఠో.
పరమ్పరభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. కాణమాతాసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ద్వత్తిపత్తపూరా పటిగ్గహేతబ్బాతి తథానీతపూవేహి అత్థికేన ఉక్కట్ఠపత్తప్పమాణవసేన గహేతబ్బా. ‘‘మా ఖో త్వం ఏత్థ పటిగ్గణ్హీ’’తి అపాథేయ్యాదిఅత్థాయ సజ్జితసఞ్ఞాయ అతిరేకప్పటిగ్గహణేన ఆరోచనే, అసంవిభాగే చ న ముచ్చతి అచిత్తకత్తా సిక్ఖాపదస్స. అథ ఉగ్గహితకం గణ్హాతి, న ముచ్చతి ఏవ. అసంవిభాగే పన అనాపత్తి అకప్పియత్తా. అచిత్తకతా పణ్ణత్తిజాననాభావేనేవ, న వత్థుజాననాభావేనాతి ఏకే. ‘‘న పాథేయ్యాదిఅత్థాయ సజ్జితభావజానన’’న్తి అఙ్గేసు అవుత్తత్తా సచే సఞ్చిచ్చ న వదతి, పాచిత్తియన్తి పోరాణా వదన్తి. అతిరేకప్పటిగ్గహణన్తి తత్థ పఞ్చమంవ అఙ్గం వుత్తం, తస్మా అప్పటిగ్గహితత్తా న పాచిత్తియం, కత్తబ్బాకరణతో పన దుక్కటం. అఞ్ఞథా కిరియాకిరియం ఇదం ఆపజ్జతి. అనివారణం, అనారోచనం వా ఛట్ఠమఙ్గం వత్తబ్బం సియా.
కాణమాతాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. పఠమపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా
భుత్తావీ పవారణం నామ పఞ్చఙ్గికం. తేసు ‘‘అసనం పఞ్ఞాయత్తీ’’తి ఏతేనేవ ‘‘భుత్తావీ’’తి ఏతస్స సిద్ధత్తా విసుం అత్థసిద్ధి న దిస్సతి. దిస్సతి చే, అఙ్గానం ఛక్కత్తదస్సనన్తి (వజిర. టీ. పాచిత్తియ ౨౩౮-౨౩౯) లిఖితం. ‘‘భోజనం పఞ్ఞాయతీ’’తి అభిహటం సన్ధాయ వుత్తం.
కోట్టేత్వా కతచుణ్ణమ్పీతి పి-కారేన కుణ్డకం సమ్పిణ్డేతి. సమపాకభజ్జితానం పన ఆతపసుక్ఖానం వా కుణ్డకం వా యే కేచి తణ్డులా వాతి ఏత్తకమేవ వుత్తత్తా సమపాకభజ్జితానం వీహీనం, వీహిపలాసానం వా తణ్డులచుణ్ణం పవారేతి. తథా ఖరపాకభజ్జితానం కుణ్డకమ్పి పవారేతి. భజ్జితసత్తుయో పిణ్డేత్వా కతో అపక్కసత్తుమోదకోపి పవారేతీతి లిఖితం. సచే అవసిట్ఠం నత్థి, న పవారేతి. కస్మా? అసనసఙ్ఖాతస్స విప్పకతభోజనస్స అభావతో.
అకప్పియమంసం పన కిఞ్చాపి పటిక్ఖిపితబ్బట్ఠానే ఠితం, ఖాదియమానం పన మంసభావం న జహాతి, తస్మా పవారేతి. భోజనసాలాయ భుఞ్జన్తో చే అత్తనో అపాపుణనకోట్ఠాసం అభిహటం పటిక్ఖిపతి, న పవారేతి. కామం పటిక్ఖిపతి, పత్తే పన ఆరామికా ఆకిరన్తి, తం భుఞ్జితుం న వట్టతి. ఇదఞ్హి బుద్ధప్పటికుట్ఠాయ అనేసనాయ ఉప్పన్నేయేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి. యథా హి సఙ్ఘతో లద్ధం పిణ్డం దుస్సీలో దేతి, తఞ్చే పటిక్ఖిపతి, న పవారేతి, ఏవంసమ్పదమిదన్తి చ, విభాగో లజ్జీ చే దేతి, తం సో న అజ్ఝోహరితుకామతాయ పటిక్ఖిపతి, పవారేతీతి చ, ‘‘సమంసరసం సమచ్ఛరస’’న్తి ఆపజ్జనతో ‘‘మంసరస’’న్తి వుత్తే పన పటిక్ఖిపతో హోతి, ‘‘మంసస్స రసం మంసరస’’న్తి అయం విగ్గహో నాధిప్పేతోతి చ వుత్తం. భత్తమిస్సకం యాగుం ఆహరిత్వా ‘‘యాగుం గణ్హథా’’తి వదతి, న పవారేతి. ‘‘భత్తం గణ్హథా’’తి వుత్తే పవారేతి. కస్మా? యేనాపుచ్ఛితో, తస్స అత్థితాయ. ఏత్థ పన ‘‘యాగుమిస్సకం గణ్హథా’’తి వదతి, తత్ర చే యాగు బహుతరా వా హోతి, సమసమా వా. భత్తం మన్దం, న పవారేతి. యాగు చే మన్దా, భత్తం బహుతరం, పవారేతి. ఇదఞ్చ సబ్బఅట్ఠకథాసు వుత్తత్తా న సక్కా పటిక్ఖిపితుం. కారణం పనేత్థ దుద్దసం. ‘‘భత్తమిస్సకం గణ్హథా’’తి వదతి. తత్ర భత్తం బహుతరం వా సమకం వా అప్పతరం వా హోతి, పవారేతి ఏవ. భత్తం వా యాగుం వా అనామసిత్వా ‘‘మిస్సకం గణ్హథా’’తి వదతి. తత్ర చే భత్తం బహుతరం, సమకం వా హోతి, పవారేతి. అప్పతరం న పవారేతి. తం సబ్బం వీమంసితబ్బన్తి.
ఫలం వా కన్దమూలాది వా పఞ్చహి సమణకప్పేహి కప్పియం అకతన్తి ఏత్థ కప్పియం అకారాపితేహి కదలిఫలాదీహి సద్ధిం అతిరిత్తం కారాపేత్వాపి తం కదలిఫలాదిం ఠపేత్వా అవసేసం భుఞ్జితుం వట్టతి. అమిస్సకరసత్తా పున తాని కప్పియం కారాపేత్వా అఞ్ఞస్మిం భాజనే ఠపేత్వా కారేత్వా భుఞ్జితుం వట్టతి. కస్మా? పుబ్బే తేసు వినయకమ్మస్స అనారుళ్హత్తాతి వదన్తి.
పత్తే రజం పతితం అప్పటిగ్గహితమేవ హోతి. తస్మా పటిగ్గహేత్వావ భిక్ఖా గణ్హితబ్బా. ‘‘అపటిగ్గహేత్వా గణ్హతో వినయదుక్కట’’న్తి (పాచి. అట్ఠ. ౨౬౫) వుత్తత్తా ఏతమఞ్ఞేసమ్పి న వట్టతీతి వదన్తి. ‘‘తం పన పున పటిగ్గహేత్వా భుఞ్జన్తస్స అనాపత్తీ’’తి ఏత్థాపి ఏవమేవ. ఇమస్మిం పన ‘‘అతిరిత్తం కతం అనతిరిత్తకతం హోతీ’’తి ఏత్థాపి ఏవమేవ. ఇమస్మిం పన ‘‘అతిరిత్తం కతం, అనతిరిత్తం కతం హోతీ’’తిఆదీహి ఉపపరిక్ఖిత్వా వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి దీపితం. అలమేతం సబ్బన్తి ఇదమ్పి తే అధికం, ఇతో అఞ్ఞం న లచ్ఛసీతి అత్థో.
ఆహారత్థాయాతి వికాలే ఏవాతి ఏకే. ‘‘పఠమకథినసదిసాని. ఇదం పన కిరియాకిరియ’’న్తి పాఠో. కాయకమ్మం అజ్ఝోహరణతో. వచీకమ్మం వాచాయ ‘‘అతిరిత్తం కరోథ, భన్తే’’తి అకారాపనతోతి వేదితబ్బం.
పఠమపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. దుతియపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘భుత్తస్మిం పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౨౪౩) మాతికాయం వుత్తత్తా ‘‘భోజనపరియోసానే పాచిత్తియ’’న్తి వుత్తం, న అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే.
దుతియపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. వికాలభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
జమ్బుదీపస్స కాలేన పరిచ్ఛేదోతి ఏవం కిర.
వికాలభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. సన్నిధికారకసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘దుద్ధోతో హోతీ’’తిఆదినా నయేన ఇధ వుత్తత్తా, ‘‘దుద్ధోతం పత్తం ధోవిత్వా పున
తత్థ అచ్ఛోదకం వా ఆసిఞ్చిత్వా, అఙ్గులియా వా ఘంసిత్వా నిస్నేహభావో జానితబ్బో’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౨౫౩) సమన్తపాసాదికాయం వుత్తత్తా చ మత్తికాపత్తస్స కపాలేన పీతో స్నేహో సన్నిధిం కరోతీతి సిద్ధన్తి లిఖితం. సయం పటిగ్గహేత్వా అపరిచ్చత్తమేవాతి ఏత్థ అపరిచ్చత్తం నామ అనుపసమ్పన్నానం నిరపేక్ఖఅపరిచ్చత్తం అవిజహితం. ‘‘పటిగ్గహణన్తి ఏత్థ పటిగ్గహితభావమవిజహితమేవ సన్నిధిం జనేతీ’’తి ధమ్మసిరిత్థేరో, తం ‘‘పటిగ్గణ్హాతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పాచి. ౨౫౫) పాళియా విరుజ్ఝతి. తస్స పన పున పటిగ్గణ్హనకిచ్చాభావతో వీమంసితబ్బం.
సన్నిధికారకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. పణీతభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘తేసం మంసఞ్చ ఖీరదధీని చ ఇధ అధిప్పేతానీ’’తి ఇదం పాచిత్తియవత్థుపరిచ్ఛేదో, న పన కప్పియఖీరాదిపరిచ్ఛేదో, తస్మా యస్స కస్సచి ఖీరాదీని వట్టన్తీతి చ, ‘‘మహానామసిక్ఖాపదేన కారేతబ్బో’’తి సఙ్ఘవసేన పవారితే భేసజ్జత్థాయ సప్పిఆదిభేసజ్జపఞ్చకం విఞ్ఞాపేతి చే, తత్థ ‘‘న భేసజ్జకరణీయేన భేసజ్జం విఞ్ఞాపేతీ’’తి ఏత్థ సఙ్గహం గచ్ఛతి, తస్మా ‘‘తేన పాచిత్తియ’’న్తి (వజిర. టీ. పాచిత్తియ ౨౬౧) చ లిఖితం.
పణీతభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. దన్తపోనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘సరీరావయవేనా’’తి వుత్తత్తా ముఖేన పటిగ్గహణం అనుఞ్ఞాతం. ‘‘చిఞ్చాదిపత్తేసు భూమియం అత్థతేసు న వట్టతి, కల్లఖేత్తే తత్థ వట్టతీ’’తి చ, ‘‘సామం గహేత్వా’’తి ఇమినా న కేవలం సప్పదట్ఠంయేవ, అఞ్ఞమ్పి దట్ఠం విసేసేతి. సామం గహేత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతీ’’తి చ లిఖితం.
దన్తపోనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
భోజనవగ్గో చతుత్థో.
౫. అచేలకవగ్గో
౧. అచేలకసిక్ఖాపదవణ్ణనా
అచేలకాదయో యస్మా, తిత్థియావ మతా ఇధ;
తస్మా తిత్థియనామేన, తికచ్ఛేదో కతో తతో.
అతిత్థియస్స నగ్గస్స, తథా తిత్థియలిఙ్గినో;
గహట్ఠస్సాపి భిక్ఖుస్స, కప్పతీతి వినిచ్ఛయో.
అతిత్థియస్స చిత్తేన, తిత్థియస్స చ లిఙ్గినో;
సోతాపన్నాదినో దాతుం, కప్పతీతీధ నో మతి.
అచేలకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. సభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
అనుపవిసిత్వా నిసీదనచిత్తేన సచిత్తకతాతి వేదితబ్బా.
సభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪-౫. రహోపటిచ్ఛన్నరహోనిసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా
చతుత్థం పఠమానియతే, పఞ్చమం దుతియానియతే వుత్తనయమేవ. ఇధ పఞ్చమం ఉపనన్దస్స చతుత్థం హోతి.
రహోపటిచ్ఛన్నరహోనిసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. చారిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా
సభత్తో సమానోతి నిమన్తనభత్తోతి పోరాణా. సన్తం భిక్ఖుం, అనాపుచ్ఛా, పురేభత్తం పచ్ఛాభత్తం, అఞ్ఞత్ర సమయాతి అయమేత్థ చతుబ్బిధా అనుపఞ్ఞత్తి. తత్థ సమయా ద్వే సమయా. భత్తియఘరన్తి నిమన్తితస్స ఘరం వా సలాకాభత్తాదిదాయకానం వా ఘరం. ‘‘సముట్ఠానాదీని పఠమకథినసదిసాని, ఇదం పన కిరియాకిరియ’’న్తి పాఠో, ‘‘ఇధ నిమన్తనా అకప్పియనిమన్తనా’’తి ఏకే.
పురేభత్తఞ్చ పిణ్డాయ, చరిత్వా యది భుఞ్జతి;
సియా పరమ్పరాపత్తి, పచ్ఛాభత్తం న సా సియా.
పచ్ఛాభత్తఞ్చ గమికో, పుబ్బగేహం యది గచ్ఛే;
ఏకే ఆపత్తియేవాతి, అనాపత్తీతి ఏకచ్చే.
కులన్తరస్సోక్కమనే, ఆపత్తిమతయో హి తే;
సమానభత్తపచ్చాసా, ఇతి ఆహు ఇధాపరే.
మతా గణికభత్తేన, సమేన్తి నం నిమన్తనే;
విస్సజ్జనం సమానన్తి, ఏకే సమ్ముఖతాపరే.
సన్నిట్ఠానత్థికేహేవ, విచారేతబ్బభేదతో;
విఞ్ఞూ చారిత్తమిచ్చేవ, సిక్ఖాపదమిదం విదూ. (వజిర. టీ. పాచిత్తియ ౨౯౪);
చారిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. మహానామసిక్ఖాపదవణ్ణనా
పణీతభోజనసిక్ఖాపదే ‘‘మహానామసిక్ఖాపదేన కారేతబ్బో’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పణీతభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా) యం వుత్తం, తస్సత్థో సఙ్ఘవసేన పవారితే భేసజ్జత్థాయ సప్పిఆదిభేసజ్జపఞ్చకం విఞ్ఞాపేతి చే, ‘‘నభేసజ్జేన కరణీయేన భేసజ్జం విఞ్ఞాపేతీ’’తి (పాచి. ౩౦౯) వచనేన పాచిత్తియన్తి (వజిర. టీ. పాచిత్తియ ౩౧౦) లిఖితం. ‘‘తయా ఇమినావ పవారితమ్హా, అమ్హాకఞ్చ ఇమినా చ ఇమినా చ అత్థో’’తి యథాభూతం ఆచిక్ఖిత్వా విఞ్ఞాపేతుం గిలానోవ లభతి, న ఇతరోతి చ, ‘‘అఞ్ఞస్స అత్థాయా’’తి అస్స ఞాతకప్పవారితే, అత్తనో వా ఞాతకప్పవారితేతి అత్థోతి చ, ‘‘అపరియన్తప్పవారణాయ పవారితే’’తి సఙ్ఘవసేన, పుగ్గలవసేన చ పవారేత్వా దాయకా. తస్మా ‘‘సఙ్ఘప్పవారణతా’’తి వత్వా ‘‘పుగ్గలప్పవారణతా’’తి న వుత్తన్తి చ, ‘‘పరియన్తాతిక్కమో’’తి వచనేన గిలానో గహితో, తస్మా ‘‘గిలానాగిలానతా’’తి న వుత్తం. ఏవం సన్తేపి ‘‘సఙ్ఘప్పవారణాయ పవారణతా’’తి పాఠోతి చ లిఖితం, వీమంసితబ్బం.
మహానామసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. ఉయ్యుత్తసేనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా
హత్థిఆదీసు ఏకమేకన్తి అన్తమసో ఏకపురిసారుళ్హహత్థిమ్పి, ఏకం సరహత్థం పురిసమ్పి. సముట్ఠానాదీని ఏళకలోమసదిసాని, ఇదం పన లోకవజ్జం, అకుసలచిత్తం తివేదన’’న్తి పాఠో.
ఉయ్యుత్తసేనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. సేనావాససిక్ఖాపదవణ్ణనా
కేనచి పలిబుద్ధస్సాతి వేరికేన వా ఇస్సరేన వా కేనచి రుద్ధస్స. సేనాపరిక్ఖేపేన వా పరిక్ఖేపారహట్ఠానేన వా సఞ్చరణట్ఠానపరియన్తేన వా పరిచ్ఛిన్దితబ్బా.
సేనావాససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
అచేలకవగ్గో పఞ్చమో.
౬. సురాపానవగ్గో
౧. సురాపానసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘సురా’’తి వా ‘‘న వట్టతీ’’తి వా జానిత్వా పివనే అకుసలమేవాతి లిఖితం. అకుసలచిత్తన్తి యేభుయ్యేన తం సన్ధాయ కిర వుత్తం. అథ కస్మా వినయట్ఠకథాయం ‘‘అకుసలేనేవ పాతబ్బతాయా’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౩౨౯) వుత్తన్తి చే? సచిత్తకపక్ఖే అకుసలేనేవ పాతబ్బతాయాతి.
సురాపానసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. అఙ్గులిపతోదకసిక్ఖాపదవణ్ణనా
కాయసంసగ్గసఙ్ఘాదిసేసాపత్తిభావే సమానేపి భిక్ఖునియాపి అనుపసమ్పన్నేపి దుక్కటం, ఉపసమ్పన్నే ఏవ పాచిత్తియన్తి ఏవం పుగ్గలాపేక్ఖం దస్సేతుం ‘‘అఙ్గులిపతోదకే పాచిత్తియ’’న్తి వుత్తం. సతి కరణీయేతి ఏత్థ పురిసం సతి కరణీయే ఆమసతోతి అధిప్పాయో, న ఇత్థిం.
అఙ్గులిపతోదకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. హసధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘చిక్ఖల్లం వా’’తి వచనతో సక్ఖరమ్పి ఖిపనకీళాయ కీళతో దుక్కటమేవ. ఉపరిగోప్ఫకే పాచిత్తియం, అఞ్ఞత్థ దుక్కటన్తి పాచిత్తియవత్థుఅత్థవసేన ‘‘ఉదకే హసధమ్మే పాచిత్తియ’’న్తి వుత్తం.
ఇదం సఞ్ఞావిమోక్ఖం చే, తికపాచిత్తియం కథం;
కీళితంవ అకీళాతి, మిచ్ఛాగాహేన తం సియా.
ఏత్తావతా కథం కీళా, ఇతి కీళాయం ఏవాయం;
అకీళాసఞ్ఞీ హోతేత్థ, వినయత్థం సమాదయే.
ఏకన్తాకుసలో యస్మా, కీళాయాభిరతమనో;
తస్మా అకుసలం చిత్తం, ఏకమేవేత్థ లబ్భతీతి. (వజిర. టీ. పాచిత్తియ ౩౩౬);
హసధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. అనాదరియసిక్ఖాపదవణ్ణనా
తస్స వచనన్తి ‘‘అయం ఉక్ఖిత్తకో వా వమ్భితో వా గరహితో వా ఇమస్స వచనం అకతం భవిస్సతీ’’తి అనాదరియం కరోతి. ధమ్మన్తి కథాయం ధమ్మో నస్సేయ్య వా వినస్సేయ్య వా అన్తరధాయేయ్య వా, తం వా అసిక్ఖితుకామో అనాదరియం కరోతి. ‘‘లోకవజ్జం అతిక్కమిత్వా ‘ఇదం అమ్హాకం ఆచరియుగ్గహో’తి వదన్తస్స న వట్టతీ’’తి (వజిర. టీ. పాచిత్తియ ౩౪౪) లిఖితం.
అనాదరియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. జోతిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘విసిబ్బనాపేక్ఖో’’తి వుత్తత్తా అఞ్ఞస్స వట్టతి, అఞ్ఞేసఞ్చ.
జోతినేకమనేకే వా, జాలేన్తి మునయో సహ;
ఏకో సోపేతి నానేకో, అధిప్పాయవిసేసతో.
జోతిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. దుబ్బణ్ణకరణసిక్ఖాపదవణ్ణనా
మోరక్ఖిమణ్డలమఙ్గులపిట్ఠీనన్తి న ఏకన్తతో, అధికం, ఓరఞ్చాతి వదన్తి. ఏకకోణేపి వట్టతి, ఏవం యత్థ కత్థచి ఏకబిన్దుపి వట్టతీతి.
దుబ్బణ్ణకరణసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. వికప్పనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘సముట్ఠానాదీని పఠమకథినసదిసాని, ఇదం పన కిరియాకిరియ’’న్తి పాఠో. ఏత్థ పరిభోగేన కాయకమ్మం. అపచ్చుద్ధరణేన వచీకమ్మం.
వికప్పనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. అపనిధానసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ససూచికే సూచిఘరే సూచిగణనాయ ఆపత్తియోతి పోరాణా.
అపనిధానసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సురాపానవగ్గో ఛట్ఠో.
౭. సప్పాణకవగ్గో
౧. సఞ్చిచ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా
వత్థుగణనాయ కమ్మబన్ధగణనాచేతనామారణానం, న కమ్మబన్ధగణనాయ చేతనామారణా. ఏత్థ ఏకచేతనాయ బహుపాణకా మరన్తీతి అయం విభాగో వేదితబ్బో.
సఞ్చిచ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. సప్పాణకసిక్ఖాపదవణ్ణనా
సప్పాణకన్తి పాణకానం మరణవసేన పాచిత్తియం, న సప్పాణకఉదకపరిభోగవసేన పాచిత్తియం, తస్మా ఏవ ‘‘పణ్ణత్తివజ్జ’’న్తి వుత్తం. అసుద్ధచిత్తత్తా పాచిత్తియం, సుద్ధచిత్తే అనాపత్తి. పదీపుజ్జలనే వియ పణ్ణత్తివజ్జతా వుత్తాతి లిఖితం.
జలే పక్ఖిపనం పుబ్బం, జలప్పవేసనం ఇదం;
ఏవం ఉభిన్నం నానాత్తం, ఞేయ్యం ఞాణవతా సదాతి. (వజిర. టీ. పాచిత్తియ ౩౮౭)
సప్పాణకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. ఊనవీసతివస్ససిక్ఖాపదవణ్ణనా
అఞ్ఞం ఉపసమ్పాదేతీతి –
ఉపజ్ఝాయో సచే సామం, కమ్మవాచఞ్చ సావేతి;
కమ్మం రుహతి ఇచ్చేకే, నేతి వినయకోవిదో.
దుక్కటం విహితం యస్మా, ఆచరియస్స గణస్స చ;
తస్మా భిన్నావ ఆచరియ-ఉపజ్ఝాయా విసుం ఇధాతి.
ఊనవీసతివస్ససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. సంవిధానసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఇధ ఏకతోఉపసమ్పన్నా, సిక్ఖమానా, సామణేరీతి ఇమా తిస్సోపి సఙ్గహం గచ్ఛన్తి, ఇమాసం పన తిస్సన్నం సమయో రక్ఖతి, అయమిమాసం, మాతుగామస్స చ విసేసోతి వేదితబ్బం.
సంవిధానసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. ఉక్ఖిత్తసమ్భోగసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘తం దిట్ఠిం అప్పటినిస్సట్ఠేనాతి లద్ధినానాసంవాసకం సన్ధాయా’’తి లిఖితం. తిచిత్తన్తి ఏత్థ విపాకాబ్యాకతచిత్తేన సహసేయ్యం కప్పేయ్యాతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. అఞ్ఞథా సచిత్తకత్తా సిక్ఖాపదస్స కిరియాబ్యాకతం సన్ధాయ న యుజ్జతి.
ఉక్ఖిత్తసమ్భోగసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. కణ్టకసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘అయం సమణుద్దేసో పారాజికో హోతి. సచే తం దిట్ఠిం పటినిస్సజ్జతి, సఙ్ఘస్స ఆరోచేత్వా సఙ్ఘానుమతియా పబ్బాజేతబ్బో’’తి పోరాణగణ్ఠిపదే వుత్తం, తం న యుత్తం. దణ్డకమ్మనాసనా హి ఇధాధిప్పేతా. యది సో పారాజికో హోతి, లిఙ్గనాసనా నామ సియా. ‘‘తే పటిసేవతో నాలం అన్తరాయాయా’’తి చ దిట్ఠి సత్థరి అసత్థాదిదిట్ఠి న హోతి. సచే సా యస్స ఉప్పజ్జతి, సో పారాజికో హోతి, తస్మిమ్పి ఏవమేవ పటిపజ్జితబ్బం, సంవరే అతిట్ఠన్తో లిఙ్గనాసనాయ నాసేతబ్బోతి (వజిర. టీ. పాచిత్తియ ౪౨౮) ఆచరియస్స తక్కో.
కణ్టకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సప్పాణకవగ్గో సత్తమో.
౮. సహధమ్మికవగ్గో
౪. పహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా
అఙ్గేసు న మోక్ఖాధిప్పాయతా వియ అమరణాధిప్పాయతా వత్తబ్బాతి చే? న వత్తబ్బా. కస్మా? యో భిక్ఖు సయం పహారం దాతుకామో, సో అధిప్పాయేన తస్స మరణే పయోగవిరహోవాతి కత్వా అమరణాధికారత్తా కేవలం అమరణాధిప్పాయో ఏవ సోతి తా వియ తా న వుత్తా. మోక్ఖాధిప్పాయస్స పన కోపో నత్థి, తస్మా అనాపత్తీతి వుత్తం.
పహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. తలసత్తికసిక్ఖాపదవణ్ణనా
తలమేవ తలసత్తికం. ‘‘పోథనసమత్థట్ఠేన సత్తిక’’న్తి ఏకే. యస్మా పహరితుకామతాయ పహరతో పురిమేన పాచిత్తియం, కేవలం ఉచ్చారేతుకామతాయ ఉగ్గిరణమత్తే కతే ఇమినా పాచిత్తియం. ఇమినా పన విరజ్ఝిత్వా పహారో దిన్నో, తస్మా నపహరితుకామతాయ దిన్నత్తా దుక్కటం. కిమిదం దుక్కటం పహారపచ్చయా, ఉదాహు ఉగ్గిరణపచ్చయాతి? పహారపచ్చయా ఏవ దుక్కటం, పురిమం ఉగ్గిరణపచ్చయా పాచిత్తియన్తి సదుక్కటం పాచిత్తియం యుజ్జతి. పురిమఞ్హి ఉగ్గిరణం, పచ్ఛా పహారో. న చ పచ్ఛిమం పహారం నిస్సాయ పురిమం ఉగ్గిరణం అనాపత్తివత్థుకం భవితుమరహతీతి నో తక్కోతి (వజిర. టీ. పాచిత్తియ ౪౫౬) ఆచరియో.
తలసత్తికసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. సఞ్చిచ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా
పరో కుక్కుచ్చం ఉప్పాదేతు వా, మా వా, తం అప్పమాణం. ‘‘కుక్కుచ్చుపాదన’’న్తి తతియమఙ్గం తస్స అధిప్పాయవసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం.
సఞ్చిచ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. ఉపస్సుతిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఉపస్సుతిన్తి యథా ఉపకుజ్ఝం ‘‘సమీపకుజ్ఝ’’న్తి వుచ్చతి, తథా ఉపస్సుతి ‘‘సమీపస్సుతీ’’తి వేదితబ్బా. యత్థ ఠితో సుణాతి, తం ఠానన్తి అత్థో. సుతీతి పనేత్థ పరేసం వచనసద్దో చ. సో హి సుయ్యతీతి సుతి నామ. ఉపసుయ్యతి వా ఏత్థాతి ఉపస్సుతి. ఓకాసో హి సుతి నామ. ఇమేసం సుత్వాతి ఏత్థ ‘‘వచన’’న్తి పాఠసేసో.
సముట్ఠానాదీని అతీతద్వయసదిసానీతి న గహేతబ్బాని. థేయ్యసత్థసముట్ఠానం. సియా కిరియం గన్త్వా సవనే. సియా అకిరియం ఠితట్ఠానం ఆగన్త్వా వదన్తానం అజానాపనవసేన సముట్ఠానతో. ‘‘సఞ్ఞావిమోక్ఖం, సచిత్తకం, లోకవజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, అకుసలచిత్తం, దుక్ఖవేదన’’న్తి లిఖితం.
ఉపస్సుతిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.