౫. పఠమపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

పఞ్చమే భుత్తావీతి భుత్తవా, యేన పఞ్చన్నం భోజనానం సాసపమత్తమ్పి అజ్ఝోహరితం, సో ఏవం వుచ్చతి. పవారితోతి ‘‘అసనం పఞ్ఞాయతి, భోజనం పఞ్ఞాయతి, హత్థపాసే ఠితో అభిహరతి, పటిక్ఖేపో పఞ్ఞాయతీ’’తి (పాచి. ౨౩౯) ఏవం పాళియం వుత్తపఞ్చఙ్గవసేన కతప్పవారణో, కతప్పటిక్ఖేపోతి అత్థో. తత్థ యస్మా ‘‘అసనం పఞ్ఞాయతీ’’తి ఇమినా విప్పకతభోజనో ‘పవారితో’తి వుత్తో. యో చ విప్పకతభోజనో, తేన కిఞ్చి భుత్తం, కిఞ్చి అభుత్తం, యఞ్చ భుత్తం, తం సన్ధాయ ‘భుత్తావీ’తిపి సఙ్ఖం గచ్ఛతి. తస్మా ‘భుత్తావీ’తివచనేన విసుం కిఞ్చి అత్థసిద్ధిం న పస్సామ, ‘‘దిరత్తతిరత్త’’న్తిఆదీసు (పాచి. ౫౨) పన దిరత్తాదివచనం వియ పవారితపదస్స పరివారభావేన బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతాయ చేతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

పవారణఙ్గేసు పన అసనం పఞ్ఞాయతీతి విప్పకతభోజనం దిస్సతి, తం భుఞ్జమానో చేస పుగ్గలో హోతీతి అత్థో. భోజనం పఞ్ఞాయతీతి పవారణప్పహోనకం భోజనం దిస్సతి, ఓదనాదీనం చే అఞ్ఞతరం పటిక్ఖిపితబ్బం భోజనం హోతీతి అత్థో. హత్థపాసే ఠితోతి పవారణప్పహోనకం చే భోజనం గణ్హిత్వా దాయకో అడ్ఢతేయ్యహత్థప్పమాణే ఓకాసే ఠితో హోతీతి అత్థో. అభిహరతీతి సో చే దాయకో తస్స తం భోజనం కాయేన అభిసంహరతీతి అత్థో. పటిక్ఖేపో పఞ్ఞాయతీతి పటిక్ఖేపో దిస్సతి, తం చే అభిహటం సో భిక్ఖు కాయేన వా వాచాయ వా పటిక్ఖిపతీతి అత్థో. ఏవం పఞ్చన్నం అఙ్గానం వసేన పవారితో హోతి.

తత్రాయం వినిచ్ఛయో – ‘అసన’న్తిఆదీసు తావ యఞ్చ అస్నాతి, యఞ్చ భోజనం హత్థపాసే ఠితేన అభిహటం పటిక్ఖిపతి, తం ఓదనో కుమ్మాసో సత్తు మచ్ఛో మంసన్తి ఇమేసం అఞ్ఞతరమేవ వేదితబ్బం. తత్థ ఓదనో నామ సాలి వీహి యవో గోధుమో కఙ్గు వరకో కుద్రూసకోతి ఇమేసం సత్తన్నం ధఞ్ఞానం తణ్డులే గహేత్వా ‘‘భత్తం పచామా’’తి వా ‘‘యాగుం పచామా’’తి వా యంకిఞ్చి సన్ధాయ పచన్తు, సచే ఉణ్హం వా సీతలం వా భుఞ్జన్తానం భోజనకాలే గహితగహితట్ఠానే ఓధి పఞ్ఞాయతి, ఓదనో హోతి, పవారణం జనేతి. యో పన పాయాసో వా అమ్బిలయాగు వా ఉద్ధనతో ఓతారితమత్తా అబ్భుణ్హా సక్కా హోతి ఆవిజ్ఝిత్వా పివితుం, సా యస్స హత్థేన గహితోకాసేపి ఓధి న పఞ్ఞాయతి, పవారణం న జనేతి. సచే పన ఉసుమాయ విగతాయ ఘనభావం గచ్ఛతి, ఓధిం దస్సేతి, పున పవారణం జనేతి, పుబ్బే తనుకభావో న రక్ఖతి. సచేపి బహూ పణ్ణఫలకళీరే పక్ఖిపిత్వా ముట్ఠిమత్తాపి తణ్డులా పక్ఖిత్తా హోన్తి, భోజనకాలే చే ఓధి పఞ్ఞాయతి, పవారణం జనేతి. అయాగుకే నిమన్తనే ‘‘యాగుం దస్సామా’’తి భత్తే ఉదకకఞ్జికఖీరాదీని ఆకిరిత్వా ‘‘యాగుం గణ్హథా’’తి దేన్తి, కిఞ్చాపి తనుకా హోతి, పవారణం జనేతియేవ. సచే పన పక్కుథితేసు ఉదకాదీసు పక్ఖిపిత్వా పచిత్వా దేన్తి, యాగుసఙ్గహమేవ గచ్ఛతి. సచే యాగుయాపి సాసపమత్తమ్పి మచ్ఛమంసక్ఖణ్డం వా న్హారు వా పక్ఖిత్తం హోతి, పవారణం జనేతి. ఠపేత్వా సానులోమానం వుత్తధఞ్ఞానం తణ్డులే అఞ్ఞేహి వేళుతణ్డులాదీహి వా కన్దమూలఫలేహి వా యేహి కేహిచి కతభత్తం పవారణం న జనేతి. కుమ్మాసో నామ యవేహి కతో. అఞ్ఞేహి పన ముగ్గాదీహి కతకుమ్మాసో పవారణం న జనేతి. సత్తు నామ సత్త ధఞ్ఞాని భజ్జిత్వా కతో. అన్తమసో ఖరపాకభజ్జితానం వీహీనం తణ్డులే కోట్టేత్వా కతచుణ్ణమ్పి కుణ్డకమ్పి సత్తుసఙ్గహమేవ గచ్ఛతి. సమపాకభజ్జితానం పన ఆతపసుక్ఖానం కుణ్డకం వా, యే కేచి తణ్డులా వా లాజా వా, లాజేహి కతభత్తసత్తుఆదీని వా న పవారేన్తి. మచ్ఛమంసేసు సచే యాగుం పివన్తస్స యాగుసిత్థమత్తానేవ ద్వే మచ్ఛక్ఖణ్డాని వా మంసక్ఖణ్డాని వా ఏకభాజనే వా నానాభాజనే వా దేన్తి, తాని చే అఖాదన్తో అఞ్ఞం పవారణప్పహోనకం యంకిఞ్చి పటిక్ఖిపతి, న పవారేతి. తతో ఏకం ఖాదితం, ఏకం హత్థే వా పత్తే వా హోతి, సచే అఞ్ఞం పటిక్ఖిపతి పవారేతి. ద్వేపి ఖాదితాని హోన్తి, ముఖే సాసపమత్తమ్పి అవసిట్ఠం నత్థి, సచేపి అఞ్ఞం పటిక్ఖిపతి, న పవారేతి. యో పన అకప్పియమంసం కులదూసనవేజ్జకమ్మఉత్తరిమనుస్సధమ్మారోచనసాదితరూపియాదీహి నిబ్బత్తం అకప్పియభోజనఞ్చ అఞ్ఞం కప్పియం వా అకప్పియం వా ఖాదన్తో పటిక్ఖిపతి, న పవారేతి.

ఏవం యఞ్చ అస్నాతి, యఞ్చ భోజనం హత్థపాసే ఠితేన అభిహటం పటిక్ఖిపన్తో పవారణం జనేతి, తం ఞత్వా ఇదాని యథా ఆపజ్జతి, తస్స జాననత్థం అయం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో – ‘‘అసనం భోజన’’న్తి ఏత్థ తావ యేన ఏకసిత్థమ్పి అజ్ఝోహటం హోతి, సో సచే పత్తముఖహత్థేసు యత్థకత్థచి భోజనే సతి సాపేక్ఖోవ అఞ్ఞం వుత్తలక్ఖణం భోజనం పటిక్ఖిపతి, పవారేతి. సచే పన నిరపేక్ఖో హోతి, యం పత్తాదీసు అవసిట్ఠం, తం న చ అజ్ఝోహరితుకామో, అఞ్ఞస్స వా దాతుకామో, అఞ్ఞత్ర వా గన్త్వా భుఞ్జితుకామో, సో పటిక్ఖిపన్తోపి న పవారేతి. ‘‘హత్థపాసే ఠితో’’తి ఏత్థ పన సచే భిక్ఖు నిసిన్నో హోతి, ఆనిసదస్స పచ్ఛిమన్తతో పట్ఠాయ, సచే ఠితో, పణ్హీనం అన్తతో పట్ఠాయ, సచే నిపన్నో, యేన పస్సేన నిపన్నో, తస్స పారిమన్తతో పట్ఠాయ దాయకస్స నిసిన్నస్స వా ఠితస్స వా నిపన్నస్స వా ఠపేత్వా పసారితహత్థం యం ఆసన్నతరం అఙ్గం, తస్స ఓరిమన్తేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా అడ్ఢతేయ్యహత్థో ‘హత్థపాసో’తి వేదితబ్బో. తస్మిం ఠత్వా అభిహటం పటిక్ఖిపన్తస్సేవ పవారణా హోతి, న తతో పరం. ‘అభిహరతీ’తి హత్థపాసబ్భన్తరే ఠితో గహణత్థం ఉపనామేతి. సచే పన అనన్తరనిసిన్నోపి భిక్ఖు హత్థే వా ఆధారకే వా ఠితం పత్తం అనభిహరిత్వావ ‘‘భత్తం గణ్హథా’’తి వదతి, తం పటిక్ఖిపతో పవారణా నత్థి. భత్తపచ్ఛిం ఆనేత్వా పురతో భూమియం ఠపేత్వా ఏవం వుత్తేపి ఏసేవ నయో. ఈసకం పన ఉద్ధరిత్వా వా అపనామేత్వా వా ‘గణ్హథా’తి వుత్తే తం పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతి. భత్తపచ్ఛిం గహేత్వా పరివిసన్తస్స అఞ్ఞో ‘‘అహం ధారేస్సామీ’’తి గహితమత్తమేవ కరోతి, పరివేసకోయేవ పన తం ధారేతి, తస్మా సా అభిహటావ హోతి, తతో దాతుకామతాయ గణ్హన్తం పటిక్ఖిపన్తస్స పవారణా హోతి. సచే పన పరివేసకేన ఫుట్ఠమత్తావ హోతి, ఇతరోవ నం ధారేతి, తతో దాతుకామతాయ గణ్హన్తం పటిక్ఖిపన్తస్స పవారణా న హోతి. కటచ్ఛునా ఉద్ధటే పన హోతి, ద్విన్నం సమభారేపి పటిక్ఖిపన్తో పవారేతియేవ. అనన్తరస్స దియ్యమానే ఇతరో పత్తం పిదహతి, అఞ్ఞస్స అభిహటం నామ పటిక్ఖిత్తం హోతి, తస్మా పవారణా నత్థి. ‘పటిక్ఖేపో’తి ఏత్థ వాచాయ అభిహటే పటిక్ఖేపో న రుహతి, కాయేన అభిహటం పన అఙ్గులిచలనాదినా కాయవికారేన వా ‘‘అలం, మా దేహీ’’తిఆదినా వచీవికారేన వా పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతి.

ఏకో సమంసకం రసం అభిహరతి, ‘‘రసం పటిగ్గణ్హథా’’తి వదతి, తం సుత్వా పటిక్ఖిపతో పవారణా నత్థి. ‘మంసరస’న్తి వుత్తే పన పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతి. ‘‘ఇమం గణ్హథా’’తి వుత్తేపి హోతియేవ. మంసం విసుం కత్వా ‘మంసరస’న్తి వుత్తేపి సచే సాసపమత్తమ్పి ఖణ్డం అత్థి, పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతి. సచే నత్థి, వట్టతి. కళీరపనసాదీహి మిస్సేత్వా మచ్ఛమంసం పచన్తి, తం గహేత్వా ‘‘కళీరసూపం గణ్హథ, పనసబ్యఞ్జనం గణ్హథా’’తి వదతి, ఏవమ్పి న పవారేతి. కస్మా? అపవారణారహస్స నామేన వుత్తత్తా. ‘‘మచ్ఛమంసం బ్యఞ్జన’’న్తి వా ‘‘ఇమం గణ్హథా’’తి వా వుత్తే పన పవారేతి, అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన సమన్తపాసాదికాయం వుత్తో. గమనాదీసు పన యస్మిం ఇరియాపథే పవారేతి, తం అవికోపేన్తేనేవ భుఞ్జితబ్బం.

అనతిరిత్తన్తి న అతిరిత్తం, న అధికన్తి అత్థో. తం పన కప్పియకతాదీహి సత్తహి వినయకమ్మాకారేహి అకతం వా గిలానస్స అనధికం వా హోతి. తస్మా పదభాజనే (పాచి. ౨౩౯) ‘అకప్పియకత’న్తిఆది వుత్తం, తత్థ యం ఫలం వా కన్దమూలాది వా పఞ్చహి సమణకప్పియేహి కప్పియం అకతం, యఞ్చ అకప్పియమంసం వా అకప్పియభోజనం వా, ఏతం అకప్పియం నామ, తం అకప్పియం ‘‘అలమేతం సబ్బ’’న్తి ఏవం అతిరిత్తం కతం అకప్పియకతన్తి వేదితబ్బం. అప్పటిగ్గహితకతన్తి భిక్ఖునా అప్పటిగ్గహితంయేవ పురిమనయేన అతిరిత్తం కతం. అనుచ్చారితకతన్తి కప్పియం కారేతుం ఆగతేన భిక్ఖునా ఈసకమ్పి అనుక్ఖిత్తం వా అనపనామితం వా కతం. అహత్థపాసే కతన్తి కప్పియం కారేతుం ఆగతస్స హత్థపాసతో బహి ఠితేన కతం. అభుత్తావినా కతన్తి యో అతిరిత్తం కరోతి, తేన పవారణప్పహోనకం భోజనం అభుత్తేన కతం. భుత్తావినా పవారితేన ఆసనా వుట్ఠితేన కతన్తి ఇదం ఉత్తానమేవ. ‘‘అలమేతం సబ్బ’’న్తి అవుత్తన్తి వచీభేదం కత్వా ఏవం అవుత్తం హోతి. ఇతి ఇమేహి సత్తహి వినయకమ్మాకారేహి యం అతిరిత్తం కప్పియం అకతం, యఞ్చ పన న గిలానాతిరిత్తం, తదుభయమ్పి అనతిరిత్తం. అతిరిత్తం పన తస్సేవ పటిపక్ఖనయేన వేదితబ్బం.

అపిచేత్థ భుత్తావినా కతం హోతీతి (పాచి. ౨౩౯) అన్తమసో అనన్తరనిసిన్నస్స పత్తతో ఏకమ్పి సిత్థం వా మంసహీరం వా ఖాదిత్వా కతమ్పి భుత్తావినా కతం హోతి, యో పాతోవ ఏవం భుత్తావీ పవారితో నిసీదతియేవ, సో ఉపకట్ఠేపి కాలే అభిహటం పిణ్డం భిక్ఖునా ఉపనీతం కప్పియం కాతుం లభతి. సచే పన తస్మిం కప్పియే కతే భుఞ్జన్తస్స అఞ్ఞం ఆమిసం ఆకిరన్తి, తం సో పున కాతుం న లభతి. యఞ్హి అకతం, తం కాతబ్బం. యేన చ అకతం, తేన చ కాతబ్బన్తి (పాచి. అట్ఠ. ౨౩౮-౯) వుత్తం, తస్మా తస్మిం భాజనే కరియమానే పఠమకతేన సద్ధిం కతం హోతీతి తం కాతుం న వట్టతి. అఞ్ఞస్మిం పన భాజనే తేన వా అఞ్ఞేన వా కాతుం వట్టతి. ఏవం కతం పఠమకతేన మిస్సేత్వాపి భుఞ్జితుం వట్టతి, న కేవలఞ్చ తస్స యేన పన కతం, తం ఠపేత్వా అఞ్ఞేసం పవారితానమ్పి భుఞ్జితుం వట్టతి. యథా పన అకతేన మిస్సం న హోతి, ఏవం ముఖఞ్చ హత్థఞ్చ సుద్ధం కత్వా భుఞ్జితబ్బం. గిలానాతిరిత్తం పన న కేవలం గిలానస్స భుత్తావసేసమేవ, అథ ఖో యంకిఞ్చి గిలానం ఉద్దిస్స ‘‘అజ్జ వా స్వే వా యదా వా ఇచ్ఛతి, తదా ఖాదిస్సతీ’’తి ఆహటం, తం సబ్బం ‘గిలానాతిరిత్త’న్తి వేదితబ్బం. ఖాదనీయం వా భోజనీయం వాతి యంకిఞ్చి యావకాలికం. ఖాదేయ్య వా భుఞ్జేయ్య వా పాచిత్తియన్తి ఏత్థ వుత్తనయేన పవారితస్స అనతిరిత్తం యంకిఞ్చి ఆమిసం అజ్ఝోహరణత్థాయ పటిగ్గణ్హతో గహణే దుక్కటం, అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే పాచిత్తియం.

సావత్థియం సమ్బహులే భిక్ఖూ ఆరబ్భ అఞ్ఞత్ర భుఞ్జనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘అనతిరిత్త’’న్తి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి, అసాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, యామకాలికాదీని ఆహారత్థాయ గణ్హతో, నిరామిసాని అజ్ఝోహరతో చ దుక్కటం, తథా అతిరిత్తే అనతిరిత్తసఞ్ఞినో చేవ వేమతికస్స చ. అతిరిత్తసఞ్ఞినో పన, ‘‘అతిరిత్తం కారాపేత్వా భుఞ్జిస్సామీ’’తి గణ్హన్తస్స, అఞ్ఞస్సత్థాయ గణ్హన్తస్స, యామకాలికాదీని తేసం అనుఞ్ఞాతపరిభోగవసేన నిరామిసాని పరిభుఞ్జన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. పవారితభావో, ఆమిసస్స అనతిరిత్తతా, కాలేన అజ్ఝోహరణన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని పఠమకథినసదిసానేవ, ఇదం పన కిరియాకిరియన్తి.

పఠమపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.