పాచిత్తియకణ్డో
౧. ముసావాదవగ్గో
౧. ముసావాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా
పాచిత్తియేసు ముసావాదవగ్గస్స పఠమే సమ్పజానముసావాదేతి పుబ్బేపి జానిత్వా వచనక్ఖణేపి జానన్తస్సేవ ముసావాదభణనే. భణనఞ్చ నామ ఇధ అభూతస్స వా భూతతం, భూతస్స వా అభూతతం కత్వా కాయేన వా వాచాయ వా విఞ్ఞాపనప్పయోగో, నిమిత్తత్థే చేతం భుమ్మవచనం. తస్మా యో సమ్పజానముసావాదం వదతి, తస్స తంనిమిత్తం తంహేతు తప్పచ్చయా పాచిత్తియం హోతీతి ఏవమేత్థ అఞ్ఞేసు చ ఈదిసేసు అత్థో వేదితబ్బో.
సావత్థియం హత్థకం సక్యపుత్తం ఆరబ్భ అవజానిత్వా పటిజాననాదివత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, ఉత్తరిమనుస్సధమ్మారోచనత్థం ముసా భణన్తస్స పారాజికం, అమూలకేన పారాజికేన అనుద్ధంసనత్థం సఙ్ఘాదిసేసో, సఙ్ఘాదిసేసేన అనుద్ధంసనత్థం పాచిత్తియం, ఆచారవిపత్తియా అనుద్ధంసనత్థం దుక్కటం, ‘‘యో తే విహారే వసీ’’తిఆదినా (పారా. ౨౨౦) పరియాయేన ఉత్తరిమనుస్సధమ్మారోచనత్థం పటివిజానన్తస్స ముసా భణితే థుల్లచ్చయం, అప్పటివిజానన్తస్స దుక్కటం, కేవలం ముసా భణన్తస్స ఇధ పాచిత్తియం. అనుపధారేత్వా సహసా భణన్తస్స, ‘‘అఞ్ఞం భణిస్సామీ’’తి అఞ్ఞం భణన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. విసంవాదనపురేక్ఖారతా, విసంవాదనచిత్తేన యమత్థం వత్తుకామో, తస్స పుగ్గలస్స విఞ్ఞాపనపయోగో చాతి ఇమానేత్థ ద్వే అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని అదిన్నాదానసదిసానీతి.
ముసావాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఓమసవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా
దుతియే ఓమసవాదేతి ఓవిజ్ఝనవచనే, జాతినామగోత్తకమ్మసిప్పఆబాధలిఙ్గకిలేసఆపత్తిఅక్కోసేసు భూతేన వా అభూతేన వా యేన కేనచి పారాజికం ఆపన్నం వా అనాపన్నం వా యంకిఞ్చి భిక్ఖుం యాయ కాయచి వాచాయ వా హత్థముద్దాయ వా అనఞ్ఞాపదేసేన అక్కోసనవచనే పాచిత్తియన్తి అత్థో.
సావత్థియం ఛబ్బగ్గియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ ఓమసనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తేహియేవ దసహి అక్కోసవత్థూహి ‘‘సన్తి ఇధేకచ్చే చణ్డాలా’’తిఆదినా (పాచి. ౨౬) నయేన అఞ్ఞాపదేసం కత్వా అక్కోసన్తస్స, ‘‘చోరోసి గణ్ఠిభేదకోసీ’’తిఆదీహి పాళిముత్తకపదేహి అక్కోసన్తస్స, యథా తథా వా అనుపసమ్పన్నం అక్కోసన్తస్స చ దుక్కటం. ఇధ భిక్ఖునీపి అనుపసమ్పన్నసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. అనక్కోసితుకామస్స కేవలం దవకమ్యతాయ వదతో సబ్బత్థ దుబ్భాసితం. అత్థధమ్మఅనుసాసనిపురేక్ఖారానం, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. యం అక్కోసతి, తస్స ఉపసమ్పన్నతా, అనఞ్ఞాపదేసేన జాతిఆదీహి అక్కోసనం, ‘‘మం అక్కోసతీ’’తి జాననా, అత్థపురేక్ఖారతాదీనం అభావోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని అదిన్నాదానసదిసాని, వేదనా పన ఇధ దుక్ఖాతి.
ఓమసవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పేసుఞ్ఞసిక్ఖాపదవణ్ణనా
తతియే భిక్ఖుపేసుఞ్ఞేతి భిక్ఖుస్స పేసుఞ్ఞే, జాతిఆదీహి అక్కోసవత్థూహి భిక్ఖూ అక్కోసన్తస్స భిక్ఖునో సుత్వా వచనం భిక్ఖునో పియకమ్యతాయ వా భేదాధిప్పాయేన వా యో అక్కుద్ధో, తస్స భిక్ఖుస్స కాయేన వా వాచాయ వా ఉపసంహటే తస్మిం పేసుఞ్ఞకరణవచనే పాచిత్తియన్తి అత్థో.
సావత్థియం ఛబ్బగ్గియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ పేసుఞ్ఞఉపసంహరణవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, వుత్తనయేనేవ అఞ్ఞాపదేసేన అక్కోసన్తస్స వచనూపసంహారే వా పాళిముత్తకఅక్కోసూపసంహారే వా అనుపసమ్పన్నస్స చ ఉపసంహారే దుక్కటం. ఇధాపి భిక్ఖునీ అనుపసమ్పన్నట్ఠానే ఠితా. న పియకమ్యతాయ, న భేదాధిప్పాయేన కేవలం పాపగరహితాయ వదన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. జాతిఆదీహి అనఞ్ఞాపదేసేన అక్కోసన్తస్స భిక్ఖునో సుత్వా వచనం భిక్ఖుస్స ఉపసంహరణం, పియకమ్యతాభేదాధిప్పాయేసు అఞ్ఞతరతా, తస్స విజాననాతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని అదిన్నాదానసదిసానేవాతి.
పేసుఞ్ఞసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. పదసోధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా
చతుత్థే పదసో ధమ్మం వాచేయ్యాతి సఙ్గీతిత్తయం అనారుళ్హమ్పి రాజోవాదతిక్ఖిన్ద్రియచతుపరివత్తననన్దోపనన్దకులుమ్పసుత్తమగ్గకథాదిధమ్మఞ్చ సఙ్గీతిత్తయమారుళ్హం తిపిటకధమ్మఞ్చ పదం పదం వాచేయ్య, పదానుపదఅన్వక్ఖరఅనుబ్యఞ్జనేసు ఏకేకం కోట్ఠాసన్తి అత్థో. పాచిత్తియన్తి ఏతేసు పదాదీసు భిక్ఖుఞ్చ భిక్ఖునిఞ్చ ఠపేత్వా యంకఞ్చి కోట్ఠాసం అవసేసపుగ్గలేహి సద్ధిం ఏకతో భణన్తస్స పదాదిగణనాయ పాచిత్తియం.
సావత్థియం ఛబ్బగ్గియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ పదసో ధమ్మవాచనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం. ఉపసమ్పన్నే అనుపసమ్పన్నసఞ్ఞినో వేమతికస్స వా దుక్కటం. అనుపసమ్పన్నేన సద్ధిం ఏకతో ఉద్దేసగ్గహణే, సజ్ఝాయకరణే, తస్స సన్తికే ఉద్దేసగ్గహణే, యేభుయ్యేన పగుణగన్థం భణన్తస్స, ఓసారేన్తస్స చ ఖలితట్ఠానే ‘‘ఏవం భణాహీ’’తి వచనే చ ఏకతో భణన్తస్సాపి, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. అనుపసమ్పన్నతా, వుత్తలక్ఖణం ధమ్మం పదసో వాచనతా, ఏకతో ఓసాపనఞ్చాతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. పదసోధమ్మసముట్ఠానం, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
పదసోధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. పఠమసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా
పఞ్చమే అనుపసమ్పన్నేనాతి భిక్ఖుం ఠపేత్వా అన్తమసో పారాజికవత్థుభూతేన తిరచ్ఛానగతేనాపి. ఉత్తరిదిరత్తతిరత్తన్తి ద్విన్నం వా తిణ్ణం వా రత్తీనం ఉపరి. సహసేయ్యన్తి సబ్బచ్ఛన్నపరిచ్ఛన్నే యేభుయ్యేన ఛన్నపరిచ్ఛన్నే వా సేనాసనే పుబ్బాపరియేన వా ఏకక్ఖణేన వా ఏకతో నిపజ్జనం. కప్పేయ్యాతి విదహేయ్య సమ్పాదేయ్య. తత్థ ఛదనం అనాహచ్చ దియడ్ఢహత్థుబ్బేధేన పాకారాదినా పరిచ్ఛిన్నమ్పి సబ్బపరిచ్ఛన్నమిచ్చేవ వేదితబ్బం, తస్మా ఇమినా లక్ఖణేన సమన్నాగతో సచేపి సత్తభూమికో పాసాదో ఏకూపచారో హోతి, సతగబ్భం వా చతుసాలం, యో తత్థ వా అఞ్ఞత్థ వా తాదిసే తేన వా అఞ్ఞేన వా అనుపసమ్పన్నేన సహ తిస్సో రత్తియో సయిత్వా చతుత్థదివసే అత్థఙ్గతే సూరియే అనుపసమ్పన్నే నిపన్నే గబ్భద్వారం పిధాయ వా అపిధాయ వా నిపజ్జతి, పఠమనిపన్నో వా తస్మిం నిపజ్జన్తే న వుట్ఠాతి, తస్స ఉభిన్నం ఉట్ఠహిత్వా నిపజ్జనప్పయోగగణనాయ అనుపసమ్పన్నగణనాయ చ పాచిత్తియం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన సమన్తపాసాదికాయం (పాచి. అట్ఠ. ౫౧) సబ్బప్పకారతో వుత్తో.
ఆళవియం సమ్బహులే భిక్ఖూ ఆరబ్భ అనుపసమ్పన్నేన సహసేయ్యవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘ఉత్తరిదిరత్తతిరత్త’’న్తి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, ఉపసమ్పన్నే అనుపసమ్పన్నసఞ్ఞినో వేమతికస్స వా ఉపద్ధచ్ఛన్నపరిచ్ఛన్నాదీసు చ దుక్కటం. ఊనకదిరత్తతిరత్తం వసన్తస్స, తతియాయ రత్తియా పురారుణా నిక్ఖమిత్వా పున వసన్తస్స, సబ్బచ్ఛన్నసబ్బాపరిచ్ఛన్నాదీసు వసన్తస్స, ఇతరస్మిం నిసిన్నే నిపజ్జన్తస్స, నిపన్నే వా నిసీదన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. పాచిత్తియవత్థుకసేనాసనం, తత్థ అనుపసమ్పన్నేన సహ నిపజ్జనం, చతుత్థదివసే సూరియత్థఙ్గమనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని ఏళకలోమసదిసానేవాతి.
పఠమసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. దుతియసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఛట్ఠే మాతుగామేనాతి అన్తమసో తదహుజాతాయపి మనుస్సిత్థియా. దిస్సమానరూపా పన యక్ఖిపేతియో పణ్డకో మేథునవత్థుభూతా చ తిరచ్ఛానిత్థియో ఇధ దుక్కటవత్థుకా హోన్తి.
సావత్థియం ఆయస్మన్తం అనురుద్ధత్థేరం ఆరబ్భ మాతుగామేన సహసేయ్యవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సేసం అనన్తరసిక్ఖాపదే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం అఞ్ఞత్ర రత్తిపరిచ్ఛేదా, తత్ర హి చతుత్థదివసే ఆపత్తి, ఇధ పన పఠమదివసేపీతి.
దుతియసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా
సత్తమే ఉత్తరిఛప్పఞ్చవాచాహీతిఏత్థ ఏకో గాథాపాదో ఏకా వాచాతి ఏవం సబ్బత్థ వాచాపమాణం వేదితబ్బం. ధమ్మం దేసేయ్యాతి పదసోధమ్మసిక్ఖాపదే వుత్తలక్ఖణం ధమ్మం వా అట్ఠకథాధమ్మం వా భాసేయ్య. అఞ్ఞత్ర విఞ్ఞునా పురిసవిగ్గహేనాతి వినా విఞ్ఞునా పురిసేన. మనుస్సవిగ్గహం గహేత్వా ఠితేన పన యక్ఖేన వా పేతేన వా తిరచ్ఛానేన వా సద్ధిం ఠితాయపి ధమ్మం దేసేతుం న వట్టతి. పాచిత్తియన్తి దుతియానియతే వుత్తలక్ఖణేన మనుస్సేన వినా విఞ్ఞుమనుస్సిత్థియా ఛన్నం వాచానం ఉపరి పదాదివసేన ధమ్మం దేసేన్తస్స పదాదిగణనాయ, బహూనం దేసయతో మాతుగామగణనాయ చ పాచిత్తియం.
సావత్థియం ఉదాయిత్థేరం ఆరబ్భ మాతుగామస్స ధమ్మదేసనావత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘అఞ్ఞత్ర విఞ్ఞునా’’తి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, అమాతుగామే మాతుగామసఞ్ఞినో వేమతికస్స వా యక్ఖిపేతిపణ్డకమనుస్సవిగ్గహతిరచ్ఛానిత్థీనం దేసేన్తస్స చ దుక్కటం. ఛహి వాచాహి, తతో వా ఓరం దేసేన్తస్స, వుత్తలక్ఖణే వా పురిసే సతి, సయం వా ఉట్ఠాయ, పున నిసీదిత్వా మాతుగామస్స వా ఉట్ఠహిత్వా పున నిసిన్నస్స, అఞ్ఞస్స వా మాతుగామస్స దేసయతో, ‘‘దీఘనికాయో నామ భన్తే కిమత్థియో’’తి ఏవం పన పుట్ఠే సబ్బమ్పి దీఘనికాయం దేసేన్తస్స, అఞ్ఞస్సత్థాయ వుచ్చమానం మాతుగామే సుణన్తే, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. వుత్తలక్ఖణస్స ధమ్మస్స ఛన్నం వాచానం ఉపరి దేసనా, వుత్తలక్ఖణో మాతుగామో, ఇరియాపథపరివత్తాభావో, కప్పియకారకస్సాభావో, అపఞ్హావిస్సజ్జనాతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని పదసోధమ్మసదిసానేవ, కేవలం ఇధ కిరియాకిరియం హోతీతి.
ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. భూతారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
అట్ఠమే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మన్తి చతుత్థపారాజికే వుత్తలక్ఖణం ఉత్తరిమనుస్సానం ఝాయీనఞ్చేవ అరియానఞ్చ ధమ్మం. భూతస్మిం పాచిత్తియన్తి అత్తని ఝానాదిధమ్మే సతి తం భిక్ఖుఞ్చ భిక్ఖునిఞ్చ ఠపేత్వా అఞ్ఞస్స ఆరోచయతో పాచిత్తియం.
వేసాలియం వగ్గుముదాతీరియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ తేసం భూతారోచనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, నిప్పరియాయేన అత్తని విజ్జమానం ఝానాదిధమ్మం ఆరోచేన్తస్స సచే యస్స ఆరోచేతి, సో అనన్తరమేవ ‘‘అయం ఝానలాభీ’’తి వా ‘‘అరియో’’తి వా యేన కేనచి ఆకారేన తమత్థం జానాతి, పాచిత్తియం. నో చే జానాతి, దుక్కటం. పరియాయేన ఆరోచితం పన జానాతు వా, మా వా, దుక్కటమేవ. తథారూపే కారణే సతి ఉపసమ్పన్నస్స ఆరోచయతో, ఆదికమ్మికస్స చ అనాపత్తి. యస్మా పన అరియానం ఉమ్మత్తకాదిభావో నత్థి, ఝానలాభినో పన తస్మిం సతి ఝానా పరిహాయన్తి, తస్మా తే ఇధ న గహితా. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స భూతతా, అనుపసమ్పన్నస్స ఆరోచనం, తఙ్ఖణవిజాననా, అనఞ్ఞాపదేసోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని. భూతారోచనసముట్ఠానం, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, కుసలాబ్యాకతచిత్తేహి ద్విచిత్తం, సుఖమజ్ఝత్తవేదనాహి ద్వివేదనన్తి.
భూతారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
నవమే భిక్ఖుస్సాతి పారాజికం అనజ్ఝాపన్నస్స. దుట్ఠుల్లన్తి కిఞ్చాపి ద్విన్నం ఆపత్తిక్ఖన్ధానమేతం అధివచనం, ఇధ పన సఙ్ఘాదిసేసమేవ అధిప్పేతం. అఞ్ఞత్ర భిక్ఖుసమ్ముతియాతి యం సఙ్ఘో అభిణ్హాపత్తికస్స భిక్ఖునో ఆయతిం సంవరత్థాయ ఆపత్తీనఞ్చ కులానఞ్చ పరియన్తం కత్వా వా అకత్వా వా తిక్ఖత్తుం అపలోకేత్వా కతికం కరోతి, తం ఠపేత్వా, అయథాకతికాయ ‘‘అయం అసుచిం మోచేత్వా సఙ్ఘాదిసేసం ఆపన్నో’’తిఆదినా నయేన వత్థునా సద్ధిం ఆపత్తిం ఘటేత్వా ఆరోచేన్తస్స పాచిత్తియం.
సావత్థియం ఛబ్బగ్గియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ దుట్ఠుల్లాపత్తిఆరోచనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, అదుట్ఠుల్లాయ దుట్ఠుల్లసఞ్ఞినో వేమతికస్స వా దుక్కటం, అవసేసే ఛ ఆపత్తిక్ఖన్ధే, అనుపసమ్పన్నస్స పురిమపఞ్చసిక్ఖాపదవీతిక్కమసఙ్ఖాతం దుట్ఠుల్లం వా ఇతరం అదుట్ఠుల్లం వా అజ్ఝాచారం ఆరోచేన్తస్సాపి దుక్కటమేవ. వత్థుమత్తం వా ఆపత్తిమత్తం వా ఆరోచేన్తస్స, భిక్ఖుసమ్ముతిపరిచ్ఛేదం అనతిక్కమిత్వా ఆరోచేన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. వుత్తలక్ఖణస్స భిక్ఖునో సవత్థుకో సఙ్ఘాదిసేసో, అనుపసమ్పన్నస్స ఆరోచనం, భిక్ఖుసమ్ముతియా అభావోతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని అదిన్నాదానసదిసాని, వేదనా పన ఇధ దుక్ఖాయేవాతి.
దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. పథవీఖణనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
దసమే పథవిన్తి దువిధా పథవీ జాతపథవీ అజాతపథవీతి. తత్థ జాతపథవీ సుద్ధమిస్సపుఞ్జవసేన తివిధా, తత్థ సుద్ధపథవీ నామ పకతియా సుద్ధపంసు వా సుద్ధమత్తికా వా. మిస్సపథవీ నామ యత్థ పంసుతో వా మత్తికాతో వా పాసాణసక్ఖరకథలమరుమ్బవాలుకాసు అఞ్ఞతరస్స తతియభాగో హోతి. పుఞ్జపథవీ నామ ‘‘అతిరేకచాతుమాసం ఓవట్ఠో పంసుపుఞ్జో వా మత్తికాపుఞ్జో వా’’తి (పాచి. ౮౬) వుత్తం, వుత్తలక్ఖణేన పన మిస్సకపుఞ్జోపి పిట్ఠిపాసాణే ఠితసుఖుమరజమ్పి చ దేవే ఫుసాయన్తే సకిం తిన్తం చతుమాసచ్చయేన తిన్తోకాసో పుఞ్జపథవిసఙ్ఖమేవ గచ్ఛతి. తివిధాపి చేసా పథవీ ఉద్ధనపత్తపచనాదివసేన వా యథా తథా వా అదడ్ఢా ‘జాతపథవీ’తి వుచ్చతి, దడ్ఢా పన వుత్తప్పమాణతో అధికతరపాసాణాదిమిస్సా వా అజాతపథవీ నామ హోతి, కో పన వాదో సుద్ధపాసాణాదిభేదాయ. తత్థ యా ‘జాతపథవీ’తి వుత్తా, అయం అకప్పియపథవీ. యో భిక్ఖు తం ఏవరూపం పథవిం సయం ఖణతి, ఖణనభేదనవిలేఖనపచనాదీహి వికోపేతి, తస్స పయోగగణనాయ పాచిత్తియం. యో పన ఖణాపేతి, వుత్తనయేనేవ వికోపాపేతి, తస్స ‘‘ఇమం పదేస’’న్తి వా ‘‘ఇమం పథవి’’న్తి వా ఏవం నియమేత్వా ‘‘ఖణ, భిన్దా’’తిఆదినా నయేన ఆణాపేన్తస్స ఆణత్తియా దుక్కటం, సకిం ఆణత్తే దివసమ్పి ఖణన్తే ఆణాపకస్స ఏకమేవ పాచిత్తియం, సచే ఇతరో పునప్పునం ఆణాపేతి, వాచాయ వాచాయ పాచిత్తియం.
ఆళవియం ఆళవకే భిక్ఖూ ఆరబ్భ పథవిఖణనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, సాణత్తికం, పథవియా వేమతికస్స, అపథవియా పథవిసఞ్ఞినో చేవ వేమతికస్స చ దుక్కటం. ఓకాసం అనియమేత్వా ‘‘పోక్ఖరణిం ఖణ, ఆవాటం ఖణ, కన్దం ఖణా’’తిఆదీని భణన్తస్స, ఆతపేన సుస్సిత్వా ఫలితకద్దమం వా గోకణ్టకం వా హేట్ఠా పథవియా అసమ్బద్ధం భిజ్జిత్వా పతితనదితటం వా మహన్తమ్పి నఙ్గలచ్ఛిన్నమత్తికాపిణ్డన్తిఏవమాదీని సబ్బఞ్చ అజాతపథవిం వికోపేన్తస్స, ‘‘ఇమస్స థమ్భస్స ఆవాటం జాన, మత్తికం దేహి, మత్తికం ఆహర, పంసునా మే అత్థో, మత్తికం కప్పియం కరోహీ’’తి భణన్తస్స, అసఞ్చిచ్చ రుక్ఖాదిపవట్టనేన భిన్దన్తస్స, అసతియా పాదఙ్గుట్ఠకాదీహి విలేఖన్తస్స, జాతపథవిభావం వా, ‘‘ఖణామి వా అహ’’న్తి అజానన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. జాతపథవీ, పథవిసఞ్ఞితా, ఖణనఖణాపనానం అఞ్ఞతరన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని అదిన్నాదానసదిసాని, ఇదం పన పణ్ణత్తివజ్జం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
పథవీఖణనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ముసావాదవగ్గో పఠమో.
౨. భూతగామవగ్గో
౧. భూతగామసిక్ఖాపదవణ్ణనా
భూతగామవగ్గస్స పఠమే భూతగామపాతబ్యతాయాతి ఏత్థ భవన్తి అహేసుఞ్చాతి భూతా, జాయన్తి వడ్ఢన్తి జాతా వడ్ఢితా చాతి అత్థో. గామోతి రాసి, భూతానం గామో, భూతా ఏవ వా గామోతి భూతగామో, పతిట్ఠితహరితతిణరుక్ఖాదీనమేతం అధివచనం. పాతబ్యస్స భావో పాతబ్యతా, ఛేదనభేదనాదీహి యథారుచి పరిభుఞ్జితబ్బతాతి అత్థో, తస్సం భూతగామపాతబ్యతాయ, నిమిత్తత్థే చేతం భుమ్మవచనం, భూతగామపాతబ్యతాహేతు భూతగామస్స ఛేదనాదిపచ్చయా పాచిత్తియన్తి అత్థో. తస్మా యో భిక్ఖు పథవిఉదకపాకారాదీసు యత్థకత్థచి జాతం అసుక్ఖం అన్తమసో అతిసుఖుమతిణమ్పి సాసపబీజకసేవాలమ్పి ఉద్ధరణచ్ఛేదనవిజ్ఝనాదీహి వికోపేతి వా పథవిఖణనే వుత్తనయేన వికోపాపేతి వా పాచిత్తియం ఆపజ్జతి.
ఆళవియం ఆళవకే భిక్ఖూ ఆరబ్భ రుక్ఖఛిన్దనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, సాణత్తికం, భూతగామతో వియోజితమూలబీజఖన్ధబీజఫలుబీజఅగ్గబీజబీజబీజానం అఞ్ఞతరం భాజనగతం వా రాసికతం వా భూమియం రోపితమ్పి నిక్ఖన్తమూలమత్తం వా నిక్ఖన్తఅఙ్కురమత్తం వా సచేపిస్స విదత్థిమత్తా పత్తవట్టి నిగ్గచ్ఛతి, అనిక్ఖన్తే వా మూలే నిక్ఖన్తే వా మూలే యావ అఙ్కురో హరితో న హోతి, తావ తం వికోపేన్తస్స దుక్కటం, తథా భూతగామబీజగామే వేమతికస్స, అభూతగామబీజగామే భూతగామబీజగామసఞ్ఞినో చేవ వేమతికస్స చ. ఉభయత్థ పన అతథాసఞ్ఞిస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి, అసఞ్చిచ్చ అసతియా అజానిత్వా వా వికోపేన్తస్స, ‘ఇమం రుక్ఖ’న్తి ఏవం అనియమేత్వా ‘‘రుక్ఖం ఛిన్ద, వల్లిం ఛిన్దా’’తిఆదీని భణన్తస్స, ‘‘ఇమం పుప్ఫం వా ఫలం వా జాన, ఇమం దేహి, ఇమం ఆహర, ఇమినా మే అత్థో, ఇమం కప్పియం కరోహీ’’తి భణన్తస్స చ అనాపత్తి. ఏవం కప్పియవచనేన భూతగామతో వియోజితం పన బీజజాతం పున పి ‘‘కప్పియం కరోహీ’’తి కారేత్వావ పరిభుఞ్జితబ్బం. ఏవఞ్హిస్స బీజగామపరిమోచనమ్పి కతం హోతి.
కప్పియం కరోన్తేన పన అగ్గినా వా నఖేన వా సత్థేన వా కత్తబ్బం, అగ్గినా కరోన్తేన చ యేన కేనచి అగ్గినా ఏకదేసే ఫుసన్తేన ‘కప్పియ’న్తి వత్వావ కాతబ్బం. సత్థేన కరోన్తేన యస్స కస్సచి తిఖిణసత్థస్స అన్తమసో సూచినఖచ్ఛేదనాదీనమ్పి తుణ్డేన వా ధారాయ వా వేధం వా ఛేదం వా దస్సేన్తేన తథేవ కాతబ్బం. నఖేన కరోన్తేన ఠపేత్వా గోమహింసాదీనం ఖురే యేన కేనచి అపూతినా మనుస్సానం వా తిరచ్ఛానానం వా నఖేన అన్తమసో ఛిన్దిత్వా ఆహటేనాపి సత్థే వుత్తనయేనేవ కాతబ్బం. తత్థ సచేపి బీజానం పబ్బతమత్తో రాసి, రుక్ఖసహస్సం వా ఛిన్దిత్వా ఏకాబద్ధం, ఉచ్ఛూనం వా మహాభారో బన్ధిత్వా ఠపితో హోతి, ఏకస్మిం బీజే వా రుక్ఖసాఖాయ వా ఉచ్ఛుమ్హి వా కప్పియే కతే సబ్బం కతం హోతి. ఉచ్ఛుం ‘‘కప్పియం కరిస్సామీ’’తి తేహి సద్ధిం బద్ధం దారుకం విజ్ఝతి, వట్టతియేవ. సచే పన యాయ వల్లియా భారో బద్ధో, తం విజ్ఝతి, న వట్టతి. మరిచపక్కాదీహి మిస్సేత్వా భత్తం ఆహరన్తి, ‘‘కప్పియం కరోహీ’’తి వుత్తే సచేపి భత్తసిత్థే విజ్ఝతి, వట్టతియేవ, తిలతణ్డులేసుపి ఏసేవ నయో. యాగుయా పక్ఖిత్తాని పన ఏకాబద్ధాని హుత్వా న సన్తిట్ఠన్తి, తత్థ ఏకేకం విజ్ఝిత్వావ కాతబ్బం. కపిట్ఠఫలాదీనం అన్తో మిఞ్జం కటాహం ముఞ్చిత్వా సఞ్చరతి, భిన్దాపేత్వా కప్పియం కారేతబ్బం. ఏకాబద్ధా చే, కటాహేపి కాతుం వట్టతి. యం పన ఫలం తరుణం హోతి అబీజం యఞ్చ నిబ్బత్తబీజం బీజం అపనేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం, తత్థ కప్పియకరణకిచ్చం నత్థి. భూతగామో, భూతగామసఞ్ఞితా, వికోపనం వా వికోపాపనం వాతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని పథవిఖణనసదిసానేవాతి.
భూతగామసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదవణ్ణనా
దుతియే యమత్థం సఙ్ఘమజ్ఝే వినయధరో పుచ్ఛతి, తతో అఞ్ఞం వదతీతి అఞ్ఞవాదకో, అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణస్సేతం నామం. విహేసతీతి విహేసకో, తుణ్హీభావస్సేతం నామం, తస్మిం అఞ్ఞవాదకే విహేసకే. పాచిత్తియన్తి వత్థుద్వయే పాచిత్తియద్వయం వుత్తం. తస్మా యో భిక్ఖు సావసేసం ఆపత్తిం ఆపన్నో సఙ్ఘమజ్ఝే అనుయుఞ్జియమానో తం న కథేతుకామో అఞ్ఞేన వచనేన అఞ్ఞం ఛాదేన్తో తథా తథా విక్ఖిపతి, యో చ తుణ్హీభావేన విహేసేతి, తేసం యం భగవతా అఞ్ఞవాదకకమ్మఞ్చేవ విహేసకకమ్మఞ్చ అనుఞ్ఞాతం, తస్మిం సఙ్ఘేన కతే పున తథా కరోన్తానం పాచిత్తియం.
కోసమ్బియం ఛన్నత్థేరం ఆరబ్భ అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, ధమ్మకమ్మే తికపాచిత్తియం, అధమ్మకమ్మే తికదుక్కటం, అనారోపితే పన అఞ్ఞవాదకే వా విహేసకే వా తథా కరోన్తస్స దుక్కటమేవ. ఆపత్తిం ఆపన్నభావం వా అజానన్తస్స ‘‘కిం తుమ్హే భణథా’’తి పుచ్ఛతో, గేలఞ్ఞేన వా, ‘‘సఙ్ఘస్స భణ్డనాదీని వా భవిస్సన్తి, అధమ్మేన వా వగ్గేన వా నకమ్మారహస్స వా కమ్మం కరిస్సన్తీ’’తి ఇమినా అధిప్పాయేన న కథేన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. ధమ్మకమ్మేన ఆరోపితతా, ఆపత్తియా వా వత్థునా వా అనుయుఞ్జియమానతా, ఛాదేతుకామతాయ అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణం వా తుణ్హీభావో వాతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని అదిన్నాదానసదిసాని, ఇదం పన సియా కిరియం, సియా అకిరియం, దుక్ఖవేదనఞ్చ హోతీతి.
అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. ఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదవణ్ణనా
తతియే యేన వచనేన ఉజ్ఝాపేన్తి ‘‘ఛన్దాయ ఇత్థన్నామో ఇదం నామ కరోతీ’’తిఆదీని వదన్తా ఉపసమ్పన్నం సఙ్ఘేన సమ్మతం సేనాసనపఞ్ఞాపకాదిభేదం తస్స అయసకామా హుత్వా భిక్ఖూహి అవజానాపేన్తి, అవఞ్ఞాయ ఓలోకాపేన్తి, లామకతో వా చిన్తాపేన్తి, తం వచనం ఉజ్ఝాపనకం. యేన చ తథేవ వదన్తా ఖియ్యన్తి, సబ్బత్థ తస్స అవణ్ణం పకాసేన్తి, తం ఖియ్యనకం, తస్మిం ఉజ్ఝాపనకే ఖియ్యనకే. పాచిత్తియన్తి వత్థుద్వయే పాచిత్తియద్వయం వుత్తం. తస్మా యో సమ్మతస్స భిక్ఖునో అయసకామతాయ ఉపసమ్పన్నస్స వదన్తో ఉజ్ఝాపేతి వా ఖియ్యతి వా, తస్స పాచిత్తియం హోతి.
రాజగహే మేత్తియభూమజకే భిక్ఖూ ఆరబ్భ ఉజ్ఝాపనఖియ్యనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, యం తస్స ఉపసమ్పన్నస్స సమ్ముతికమ్మం కతం, తస్మిం ధమ్మకమ్మే తికపాచిత్తియం, అధమ్మకమ్మే తికదుక్కటం, అనుపసమ్పన్నస్స పన సన్తికే తథా భణన్తస్స, అసమ్మతస్స చ అవణ్ణం యస్స కస్సచి సన్తికే భణన్తస్స, అనుపసమ్పన్నస్స పన సమ్మతస్స వా అసమ్మతస్స వా అవణ్ణం యస్స కస్సచిదేవ సన్తికే భణన్తస్స చ దుక్కటమేవ. పకతియావ ఛన్దాదివసేన కరోన్తం ఉజ్ఝాపేన్తస్స వా ఖియ్యన్తస్స వా, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. ధమ్మకమ్మేన సమ్మతతా, ఉపసమ్పన్నతా, అగతిగమనాభావో, తస్స అవణ్ణకామతా, యస్స సన్తికే వదతి, తస్స ఉపసమ్పన్నతా, ఉజ్ఝాపనం వా ఖియ్యనం వాతి ఇమానేత్థ ఛ అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని అదిన్నాదానసదిసాని, ఇదం పన దుక్ఖవేదనమేవాతి.
ఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
చతుత్థే సఙ్ఘికన్తి సఙ్ఘస్స సన్తకం. మఞ్చాదీసు యోకోచి మఞ్చసఙ్ఖేపేన కతో సబ్బోపి మఞ్చోయేవ, పీఠేపి ఏసేవ నయో. యేన కేనచి పన చోళేన వా కప్పియచమ్మేన వా ఛవిం కత్వా ఠపేత్వా మనుస్సలోమం తాలీసపత్తఞ్చ యేహి కేహిచి లోమపణ్ణతిణవాకచోళేహి పూరేత్వా కతసేనాసనం భిసీతి వుచ్చతి. తత్థ నిసీదితుమ్పి నిపజ్జితుమ్పి వట్టతి, పమాణపరిచ్ఛేదోపి చేత్థ నత్థి. కోచ్ఛం పన వాకఉసీరముఞ్జపబ్బజాదీనం అఞ్ఞతరమయం అన్తో సంవేల్లిత్వా బద్ధం హేట్ఠా చ ఉపరి చ విత్థతం పణవసణ్ఠానం మజ్ఝే సీహచమ్మాదిపరిక్ఖిత్తం హోతి, అకప్పియచమ్మం నామేత్థ నత్థి. సేనాసనఞ్హి సోవణ్ణమయమ్పి వట్టతి. అజ్ఝోకాసేతి ఏత్థ యే అవస్సికసఙ్కేతా వస్సానమాసాతి ఏవం అసఞ్ఞితా అట్ఠ మాసా, తే ఠపేత్వా ఇతరేసు చతూసు మాసేసు సచేపి దేవో న వస్సతి. తథాపి పకతిఅజ్ఝోకాసే చ ఓవస్సకమణ్డపే చ సన్థరితుం న వట్టతి. యత్థ పన హేమన్తే వస్సతి, తత్థ అపరేపి చత్తారో మాసే న వట్టతి. గిమ్హే పన సబ్బత్థ విగతవలాహకం విసుద్ధం నభం హోతి, తస్మా తదా కేనచిదేవ కరణీయేన గచ్ఛతి, వట్టతి. కాకాదీనం నిబద్ధవాసరుక్ఖమూలే పన కదాచిపి న వట్టతి. ఇతి యత్థ చ యదా చ సన్థరితుం న వట్టతి, తం సబ్బమిధ అజ్ఝోకాససఙ్ఖమేవ గతన్తి వేదితబ్బం.
సన్థరిత్వాతి తథారూపే ఠానే అత్తనో వా పరస్స వా అత్థాయ సన్థరిత్వా. అఞ్ఞస్సత్థాయ సన్థతమ్పి హి యావ సో తత్థ న నిసీదతి, ‘గచ్ఛ త్వ’న్తి వా న భణతి, తావ సన్థారకస్సేవ భారో. సన్థరాపేత్వాతి అనుపసమ్పన్నేన సన్థరాపేత్వా. ఏతదేవ హి తస్స పలిబోధో హోతి, ఉపసమ్పన్నేన సన్థతం సన్థారకస్సేవ భారో, తఞ్చ ఖో యావ ఆణాపకో తత్థ న నిసీదతి, ‘గచ్ఛ త్వ’న్తి వా న భణతి. యస్మిఞ్హి అత్తనా సన్థరాపితే వా పకతిసన్థతే వా ఉపసమ్పన్నో నిసీదతి, సబ్బం తం నిసిన్నస్సేవ భారో, తస్మా సన్థరాపితన్త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి. తం పక్కమన్తో నేవ ఉద్ధరేయ్య, న ఉద్ధరాపేయ్యాతి అత్తనా వా ఉద్ధరిత్వా పతిరూపే ఠానే న ఠపేయ్య, పరేన వా తథా న కారాపేయ్య. అనాపుచ్ఛం వా గచ్ఛేయ్యాతి యో భిక్ఖు వా సామణేరో వా ఆరామికో వా లజ్జీ హోతి, అత్తనో పలిబోధం వియ మఞ్ఞతి, తథారూపం అనాపుచ్ఛిత్వా తం సేనాసనం తస్స అనియ్యాతేత్వా నిరపేక్ఖో గచ్ఛతి, థామమజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతం అతిక్కమేయ్య, తస్స ఏకేన పాదేన లేడ్డుపాతాతిక్కమే దుక్కటం, దుతియపాదాతిక్కమే పాచిత్తియం. భోజనసాలాయ ఠితో పన ‘‘అసుకస్మిం నామ దివావిహారట్ఠానే పఞ్ఞపేత్వా గచ్ఛాహీ’’తి పేసేత్వా తతో నిక్ఖమిత్వా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తో పాదుద్ధారేన కారేతబ్బో.
సావత్థియం సమ్బహులే భిక్ఖూ ఆరబ్భ సన్థతం అనుద్ధరిత్వా అనాపుచ్ఛం పక్కమనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, పుగ్గలికే తికదుక్కటం, చిమిలికం వా ఉత్తరత్థరణం వా భూమత్థరణం వా తట్టికం వా చమ్మక్ఖణ్డం వా పాదపుఞ్ఛనం వా ఫలకపీఠం వా యం వా పనఞ్ఞం కఞ్చి దారుభణ్డం మత్తికాభణ్డం అన్తమసో పత్తాధారకమ్పి వుత్తలక్ఖణే అజ్ఝోకాసే ఠపేత్వా గచ్ఛన్తస్స దుక్కటమేవ. ఆరఞ్ఞకేన పన అసతి అనోవస్సకే సబ్బం రుక్ఖే లగ్గేత్వాపి యథా వా ఉపచికాహి న ఖజ్జతి, ఏవం కత్వాపి గన్తుం వట్టతి. అబ్భోకాసికేన పన చీవరకుటికం కత్వాపి రక్ఖితబ్బం. అత్తనో సన్తకే, విస్సాసికపుగ్గలికే, ఉద్ధరణాదీని కత్వా గమనే, ఓతాపేన్తస్స, ‘‘ఆగన్త్వా ఉద్ధరిస్సామీ’’తి గచ్ఛతో, వుడ్ఢతరా ఉట్ఠాపేన్తి, అమనుస్సో తత్థ నిసీదతి, కోచి ఇస్సరో గణ్హాతి, సీహాదయో తం ఠానం ఆగన్త్వా తిట్ఠన్తి, ఏవం సేనాసనం పలిబుద్ధం హోతి, తథా పలిబుద్ధే వా సేనాసనే, జీవితబ్రహ్మచరియన్తరాయకరాసు ఆపదాసు వా గచ్ఛన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. మఞ్చాదీనం సఙ్ఘికతా, వుత్తలక్ఖణే దేసే సన్థరణం వా సన్థరాపనం వా, అపలిబుద్ధతా, ఆపదాయ అభావో, నిరపేక్ఖతా, లేడ్డుపాతాతిక్కమోతి ఇమానేత్థ ఛ అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని పఠమకథినసదిసానేవ, ఇదం పన కిరియాకిరియన్తి.
పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
పఞ్చమే విహారేతి గబ్భే వా అఞ్ఞతరస్మిం వా సబ్బపరిచ్ఛన్నే వుత్తసేనాసనే. సేయ్యన్తి సేయ్యా నామ భిసీ చిమిలికా ఉత్తరత్థరణం భూమత్థరణం తట్టికా చమ్మక్ఖణ్డో నిసీదనం పచ్చత్థరణం తిణసన్థారో పణ్ణసన్థారోతి వుత్తం. తత్థ చిమిలికా నామ పరికమ్మకతాయ భూమియా వణ్ణానురక్ఖణత్థం కతా. ఉత్తరత్థరణం నామ మఞ్చపీఠాదీనం ఉపరి అత్థరితబ్బయుత్తకం పచ్చత్థరణం. భూమత్థరణం నామ చిమిలికాయ సతి తస్సా ఉపరి, అసతి సుద్ధభూమియం అత్థరితబ్బా కటసారకాది వికతి. తట్టికా నామ తాలపణ్ణాదీహి కతతట్టికా. చమ్మక్ఖణ్డో నామ యంకిఞ్చి చమ్మం, సీహచమ్మాదీనఞ్హి పరిహరణేయేవ పరిక్ఖేపో, సేనాసనపరిభోగే పన అకప్పియచమ్మం నామ నత్థి. పచ్చత్థరణం నామ పావారో కోజవోతి ఏత్తకమేవ, సేసం పాకటమేవ. ఇతి ఇమాసు దససు సేయ్యాసు ఏకమ్పి సేయ్యం అత్తనో వస్సగ్గేన గహేత్వా వుత్తలక్ఖణే విహారే సన్థరిత్వా వా సన్థరాపేత్వా వా యో భిక్ఖు దిసంగమికో యథా ఠపితం ఉపచికాహి న ఖజ్జతి, తథా ఠపనవసేన నేవ ఉద్ధరేయ్య, న ఉద్ధరాపేయ్య, పురిమసిక్ఖాపదే వుత్తనయేన అనాపుచ్ఛం వా గచ్ఛేయ్య, తస్స పరిక్ఖిత్తస్స ఆరామస్స పరిక్ఖేపం, అపరిక్ఖిత్తస్స ఉపచారం అతిక్కమన్తస్స పఠమపాదే దుక్కటం, దుతియపాదే పాచిత్తియం. యత్థ పన ఉపచికాసఙ్కా నత్థి, తతో అనాపుచ్ఛాపి గన్తుం వట్టతి, ఆపుచ్ఛనం పన వత్తం.
సావత్థియం సత్తరసవగ్గియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ సఙ్ఘికే విహారే సేయ్యం సన్థరిత్వా అనుద్ధరిత్వా అనాపుచ్ఛా పక్కమనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, పుగ్గలికే తికదుక్కటం, వుత్తలక్ఖణస్స పన విహారస్స ఉపచారే బహి ఆసన్నే ఉపట్ఠానసాలాయ వా అపరిచ్ఛన్నమణ్డపే వా పరిచ్ఛన్నే వాపి బహూనం సన్నిపాతభూతే రుక్ఖమూలే వా సన్థరిత్వా వా సన్థరాపేత్వా వా, మఞ్చపీఠఞ్చ విహారే వా వుత్తప్పకారే విహారూపచారే వా సన్థరిత్వా వా సన్థరాపేత్వా వా ఉద్ధరణాదీని అకత్వా గచ్ఛన్తస్స దుక్కటమేవ. అత్తనో సన్తకే, విస్సాసికపుగ్గలికే, ఉద్ధరణాదీని కత్వా, పురిమనయేనేవ పలిబుద్ధం ఛడ్డేత్వా గమనే, యో చ ‘‘అజ్జేవ ఆగన్త్వా పటిజగ్గిస్సామీ’’తి ఏవం సాపేక్ఖో నదిపారం వా గామన్తరం వా గన్త్వా యత్థస్స గమనచిత్తం ఉప్పన్నం, తత్థేవ ఠితో కఞ్చి పేసేత్వా వా ఆపుచ్ఛతి, నదిపూరరాజచోరాదీసు వా కేనచి పలిబుద్ధో న సక్కోతి పచ్చాగన్తుం, తస్స చ, ఆపదాసు చ, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. వుత్తలక్ఖణసేయ్యా, తస్సా సఙ్ఘికతా, వుత్తలక్ఖణే విహారే సన్థరణం వా సన్థరాపనం వా, అపలిబుద్ధతా, ఆపదాయ అభావో, అనపేక్ఖస్స దిసాపక్కమనం, ఉపచారసీమాతిక్కమోతి ఇమానేత్థ సత్త అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని అనన్తరసిక్ఖాపదే వుత్తనయానేవాతి.
దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఛట్ఠే జానన్తి ‘‘అనుట్ఠాపనీయో అయ’’న్తి జానన్తో, తేనేవస్స పదభాజనే ‘‘వుడ్ఢో’తి జానాతి, ‘గిలానో’తి జానాతి, ‘సఙ్ఘేన దిన్నో’తి జానాతీ’’తి (పాచి. ౧౨౧) వుత్తం. వుడ్ఢో హి అత్తనో వుడ్ఢతాయ అనుట్ఠాపనీయో, గిలానో గిలానతాయ, సఙ్ఘో పన భణ్డాగారికస్స వా ధమ్మకథికవినయధరగణవాచకాచరియానం వా బహూపకారతం గుణవిసిట్ఠతఞ్చ సల్లక్ఖేత్వా ధువవాసత్థాయ విహారం సల్లక్ఖేత్వా సమ్మన్నిత్వా దేతి, తస్మా యస్స సఙ్ఘేన దిన్నో, సోపి అనుట్ఠాపనీయో. పుబ్బుపగతన్తి పుబ్బం ఉపగతం. అనుపఖజ్జాతి మఞ్చపీఠానం వా తస్స వా భిక్ఖునో పవిసన్తస్స వా నిక్ఖమన్తస్స వా ఉపచారం అనుపవిసిత్వా. తత్థ మఞ్చపీఠానం తావ మహల్లకే విహారే సమన్తా దియడ్ఢో హత్థో ఉపచారో, ఖుద్దకే యతో పహోతి, తతో దియడ్ఢో హత్థో, తస్స పన పవిసన్తస్స పాదధోవనపాసాణతో యావ మఞ్చపీఠం, నిక్ఖమన్తస్స మఞ్చపీఠతో యావ పస్సావట్ఠానం, తావ ఉపచారో. సేయ్యం కప్పేయ్యాతి తస్స సమ్బాధం కత్తుకామతాయ తస్మిం ఉపచారే దససు సేయ్యాసు ఏకమ్పి సన్థరన్తస్స వా సన్థరాపేన్తస్స వా దుక్కటం, తత్థ నిసీదన్తస్స వా నిపజ్జన్తస్స వా పాచిత్తియం, ద్వేపి కరోన్తస్స ద్వే పాచిత్తియాని, పునప్పునం కరోన్తస్స పయోగగణనాయ పాచిత్తియం.
సావత్థియం ఛబ్బగ్గియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ అనుపఖజ్జ సేయ్యకప్పనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, పుగ్గలికే తికదుక్కటం, వుత్తూపచారతో వా బహి, ఉపట్ఠానసాలాదికే వా, విహారస్స ఉపచారే వా, సన్థరణసన్థరాపనేసుపి నిసజ్జసయనేసుపి దుక్కటమేవ. అత్తనో వా, విస్సాసికస్స వా సన్తకే పన విహారే సన్థరన్తస్స, యో చ గిలానో వా సీతుణ్హపీళితో వా పవిసతి, తస్స చ, ఆపదాసు చ, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. సఙ్ఘికవిహారతా, అనుట్ఠాపనీయభావజాననం, సమ్బాధేతుకామతా, ఉపచారే నిసీదనం వా నిపజ్జనం వాతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని పఠమపారాజికసదిసానేవ, ఇదం పన దుక్ఖవేదనమేవాతి.
అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. నిక్కడ్ఢనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
సత్తమే కుపితోతి కుద్ధో. అనత్తమనోతి అతుట్ఠచిత్తో. నిక్కడ్ఢేయ్య వా నిక్కడ్ఢాపేయ్య వా పాచిత్తియన్తి ఏత్థ యే అనేకభూమకా పాసాదా, అనేకకోట్ఠకాని వా చతుస్సాలాని, తాదిసేసు సేనాసనేసు గహేత్వా అన్తరా అట్ఠపేత్వా ఏకేనేవ పయోగేన అతిక్కామేన్తస్స ఏకం పాచిత్తియం, ఠపేత్వా ఠపేత్వా నానాపయోగేహి అతిక్కామేన్తస్స ద్వారగణనాయ పాచిత్తియాని, హత్థేన అనామసిత్వా ‘నిక్ఖమా’తి వత్వా వాచాయ నిక్కడ్ఢన్తస్సాపి ఏసేవ నయో. నిక్కడ్ఢాపేన్తస్స పన ‘నిక్కడ్ఢా’తి ఆణత్తమత్తే దుక్కటం, సకిం ఆణత్తే పన తస్మిం బహుకేపి ద్వారే నిక్ఖమన్తే ఇతరస్స ఏకమేవ పాచిత్తియం. సచే పన ‘‘ఏత్తకాని ద్వారాని నిక్కడ్ఢాహీ’’తి వా, ‘‘యావ మహాద్వారం, తావ నిక్కడ్ఢాహీ’’తి వా ఏవం నియమేత్వా ఆణత్తో హోతి, ద్వారగణనాయ పాచిత్తియాని.
సావత్థియం ఛబ్బగ్గియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ భిక్ఖుం సఙ్ఘికా విహారా నిక్కడ్ఢనవత్థుస్మిం
పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, సాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, పుగ్గలికే తికదుక్కటం, తస్స పరిక్ఖారనిక్కడ్ఢనే, ఉపట్ఠానసాలాదికా విహారూపచారా తస్స వా తస్స పరిక్ఖారస్స వా నిక్కడ్ఢనే, అనుపసమ్పన్నస్స పన అనుపసమ్పన్నపరిక్ఖారస్స వా విహారా వా విహారూపచారా వా నిక్కడ్ఢనే నిక్కడ్ఢాపనే చ దుక్కటమేవ. తఞ్చ ఖో అసమ్బద్ధేసు పరిక్ఖారేసు పరిక్ఖారగణనాయ వేదితబ్బం. అత్తనో వా, విస్సాసికస్స వా సన్తకా విహారా నిక్కడ్ఢనే, సకలసఙ్ఘారామతోపి భణ్డనకారకస్స వా తస్స పరిక్ఖారస్స వా నిక్కడ్ఢనే నిక్కడ్ఢాపనే వా, అత్తనో వసనట్ఠానతో అలజ్జిస్స, ఉమ్మత్తకస్స, న సమ్మావత్తన్తానం అన్తేవాసికసఅవిహారికానం, తేసం పరిక్ఖారస్స వా నిక్కడ్ఢనే చ, సయం ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. సఙ్ఘికవిహారో, ఉపసమ్పన్నస్స భణ్డనకారకభావాదివినిముత్తతా, కోపేన నిక్కడ్ఢనం వా నిక్కడ్ఢాపనం వాతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని అదిన్నాదానసదిసాని, ఇదం పన దుక్ఖవేదనన్తి.
నిక్కడ్ఢనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. వేహాసకుటిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
అట్ఠమే ఉపరివేహాసకుటియాతి ఉపరి అచ్ఛన్నతలాయ ద్విభూమికకుటియా వా తిభూమికకుటియా వా, పదభాజనే పన ఇధ అధిప్పేతం కుటిం దస్సేతుం ‘‘మజ్ఝిమస్స పురిసస్స అసీసఘట్టా’’తి (పాచి. ౧౩౧) వుత్తం. ఆహచ్చపాదకన్తి అఙ్గే విజ్ఝిత్వా పవేసితపాదకం. అభినిసీదేయ్యాతి అభిభవిత్వా అజ్ఝోత్థరిత్వా నిసీదేయ్య, భుమ్మత్థే వా ఏతం ఉపయోగవచనం, మఞ్చే వా పీఠే వా నిసీదేయ్య వా నిపజ్జేయ్య వాతి అత్థో. అభీతి ఇదం పన పదసోభణత్థే ఉపసగ్గమత్తమేవ, తస్మా యో భిక్ఖు వుత్తలక్ఖణాయ వేహాసకుటియా సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన యావ పమాణమజ్ఝిమస్స పురిసస్స సబ్బసో హేట్ఠిమాహి తులాహి సీసం న ఘట్టేతి, ఏత్తకం ఉచ్చాయ తులానం ఉపరి ఠపితే ఆహచ్చపాదకే మఞ్చే వా పీఠే వా నిసీదతి వా నిపజ్జతి వా, తస్స అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదే వుత్తనయేన పయోగగణనాయ పాచిత్తియం.
సావత్థియం అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆరబ్భ ఉపరివేహాసకుటియా ఆహచ్చపాదకం మఞ్చం పీఠం సహసా అభినిసీదనఅభినిపజ్జనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, పుగ్గలికే తికదుక్కటం, అత్తనో వా, విస్సాసికస్స వా సన్తకే విహారే, అవేహాసకుటియా, సీసఘట్టాయ, యస్స వా హేట్ఠా దబ్బసమ్భారాదీనం నిక్ఖిత్తత్తా అపరిభోగం హోతి, ఉపరితలం వా పదరసఞ్చితం సుధాదిపరికమ్మకతం వా, తత్థ ఆహచ్చపాదకే నిసీదన్తస్స, యో చే తస్మిం వేహాసట్ఠేపి ఆహచ్చపాదకే ఠితో కిఞ్చి గణ్హాతి వా లగ్గతి వా, యస్స చ పటాణీ దిన్నా హోతి, పాదసీసానం ఉపరి ఆణీ పవేసితా, తత్థ నిసీదన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. సఙ్ఘికో విహారో, అసీసఘట్టా వేహాసకుటి, హేట్ఠా సపరిభోగం, అపటాణిదిన్నే ఆహచ్చపాదకే నిసీదనం వా నిపజ్జనం వాతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని ఏళకలోమసదిసానీతి.
వేహాసకుటిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా
నవమే మహల్లకన్తి సస్సామికం. విహారన్తి ఉల్లిత్తావల్లిత్తం. యావ ద్వారకోసాతిఏత్థ ద్వారకోసో నామ ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన పిట్ఠసఙ్ఘాటస్స సామన్తా అడ్ఢతేయ్యహత్థో పదేసో. అగ్గళట్ఠపనాయాతి సకవాటకస్స ద్వారబన్ధస్స నిచ్చలభావత్థాయ. కవాటఞ్హి లహుపరివత్తకం వివరణకాలే భిత్తిం ఆహనతి, పిదహనకాలే ద్వారబన్ధం. తేన ఆహనేన భిత్తి కమ్పతి, తతో మత్తికా చలతి, చలిత్వా సిథిలా వా హోతి పతతి వా, తేనాహ భగవా ‘‘యావ ద్వారకోసా అగ్గళట్ఠపనాయా’’తి. తత్థ కిఞ్చాపి ‘‘ఇదం నామ కత్తబ్బ’’న్తి నేవ మాతికాయం, న పదభాజనే వుత్తం, అట్ఠుప్పత్తియం పన ‘‘పునప్పునం ఛాదాపేసి, పునప్పునం లేపాపేసీ’’తి (పాచి. ౧౩౪) అధికారతో యావ ద్వారకోసా అగ్గళట్ఠపనాయ పునప్పునం లిమ్పితబ్బో వా లేపాపేతబ్బో వాతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. ఆలోకసన్ధిపరికమ్మాయాతిఏత్థ ఆలోకసన్ధీతి వాతపానకవాటకా వుచ్చన్తి. తే వివరణకాలే విదత్థిమత్తమ్పి అతిరేకమ్పి భిత్తిప్పదేసం పహరన్తి, ఉపచారో పనేత్థ సబ్బదిసాసు లబ్భతి, తస్మా సబ్బదిసాసు కవాటవిత్థారప్పమాణో ఓకాసో ఆలోకసన్ధిపరికమ్మత్థాయ లిమ్పితబ్బో వా లేపాపేతబ్బో వాతి అయమేత్థ అధిప్పాయో.
ఏవం లేపకమ్మే యం కత్తబ్బం, తం దస్సేత్వా ఇదాని ఛదనే కత్తబ్బం దస్సేతుం ద్వత్తిచ్ఛదనస్సాతిఆదిమాహ. తత్థ ద్వత్తిచ్ఛదనస్స పరియాయన్తి ఛదనస్స ద్వత్తిపరియాయం, పరియాయం వుచ్చతి పరిక్ఖేపో, పరిక్ఖేపద్వయం వా పరిక్ఖేపత్తయం వా అధిట్ఠాతబ్బన్తి అత్థో. అప్పహరితే ఠితేనాతి అహరితే ఠితేన. హరితన్తి చేత్థ సత్తధఞ్ఞాదిభేదం పుబ్బణ్ణం, ముగ్గమాసతిలకులత్థఅలాబుకుమ్భణ్డాదిభేదఞ్చ అపరణ్ణం అధిప్పేతం. యం తస్మిం ఖేత్తే వుత్తం న తావ సమ్పజ్జతి, వస్సే పన పతితే సమ్పజ్జిస్సతి, తమ్పి హరితసఙ్ఖమేవ గచ్ఛతి. తస్మా తస్మిం ఠత్వా అధిట్ఠహన్తో దుక్కటం ఆపజ్జతి. అప్పహరితే ఠత్వా అధిట్ఠహన్తస్సాపి అయం పరిచ్ఛేదో, పిట్ఠివంసస్స వా కూటాగారథూపికాయ వా పస్సే నిసిన్నో పురిసో ఛదనముఖవట్టిఅన్తేన ఓలోకేన్తో యస్మిం భూమిభాగే ఠితం భిక్ఖుం పస్సతి, యస్మిఞ్చ ఠితో తం ఉపరి నిసిన్నకం తథేవ ఉల్లోకేన్తో పస్సతి, తస్మిం ఠాతబ్బం, తస్స అన్తో అహరితేపి ఠాతుం న లభతి. తతో చే ఉత్తరీతి మగ్గేన ఛాదియమానే తిణ్ణం మగ్గానం, పరియాయేన ఛాదియమానే తిణ్ణం పరియాయానం ఉపరి ఇట్ఠకసిలాసుధాహి ఛాదియమానే ఇట్ఠకసిలాసుధాపిణ్డగణనాయ, తిణపణ్ణేహి ఛాదియమానే పణ్ణగణనాయ చేవ తిణముట్ఠిగణనాయ చ పాచిత్తియం.
కోసమ్బియం ఛన్నత్థేరం ఆరబ్భ పునప్పునం ఛాదాపనలేపాపనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, ఊనద్వత్తిపరియాయే అతిరేకసఞ్ఞినో వేమతికస్స వా దుక్కటం. సేతవణ్ణాదికరణే, ద్వత్తిపరియాయే వా ఊనకద్వత్తిపరియాయే వా, లేణగుహాతిణకుటికాదీసు, అఞ్ఞస్సత్థాయ, అత్తనో ధనేన కారేన్తస్స, వాసాగారం ఠపేత్వా సేసాని అధిట్ఠహన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. మహల్లకవిహారతా, అత్తనో వాసాగారతా, ఉత్తరి అధిట్ఠానన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని సఞ్చరిత్తే వుత్తనయానేవాతి.
మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. సప్పాణకసిక్ఖాపదవణ్ణనా
దసమే జానం సప్పాణకన్తి ‘‘సప్పాణకం ఏత’’న్తి దిస్వా వా సుత్వా వా యేన కేనచి ఆకారేన జానన్తో. సిఞ్చేయ్య వా సిఞ్చాపేయ్య వాతి తేన ఉదకేన సయం వా సిఞ్చేయ్య, అఞ్ఞం వా ఆణాపేత్వా సిఞ్చాపేయ్య. తత్థ ధారం అవిచ్ఛిన్దిత్వా సిఞ్చన్తస్స ఏకస్మిం ఘటే ఏకావ ఆపత్తి, విచ్ఛిన్దన్తస్స పయోగగణనాయ ఆపత్తియో. మాతికం పముఖం కరోతి, దివసమ్పి సన్దతు, ఏకావ ఆపత్తి. తత్థ తత్థ బన్ధిత్వా అఞ్ఞతో నేన్తస్స పయోగగణనాయ ఆపత్తియో. బహుకమ్పి తిణపణ్ణసాఖాదిం ఏకప్పయోగేన ఉదకే పక్ఖిపన్తస్స ఏకావ ఆపత్తి, ఏకేకం పక్ఖిపన్తస్స పయోగగణనాయ ఆపత్తియో. ఇదఞ్చ యం ఏవం పక్ఖిపియమానే పరియాదానం గచ్ఛతి, ఆవిలం వా హోతి, యథా పాణకా మరన్తి, తాదిసం సన్ధాయ వుత్తం, న మహాఉదకం. సిఞ్చాపనే ఆణత్తియా దుక్కటం, ఏకాణత్తియా బహుకమ్పి సిఞ్చతు, ఆణాపకస్స ఏకమేవ పాచిత్తియం.
ఆళవియం ఆళవకే భిక్ఖూ ఆరబ్భ సిఞ్చనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, సాణత్తికం, అప్పాణకే సప్పాణకసఞ్ఞినో, ఉభోసు వేమతికస్స దుక్కటం. అప్పాణకసఞ్ఞినో, అసఞ్చిచ్చ అస్సతియా వా సిఞ్చన్తస్స, అజానన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. ఉదకస్స సప్పాణకతా, ‘‘సిఞ్చనేన పాణకా మరిస్సన్తీ’’తి జాననం, తఞ్చ ఉదకం తాదిసమేవ, వినా వధకచేతనాయ యేన కేనచి కరణీయేన తిణాదీనం సిఞ్చనన్తి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని అదిన్నాదానసదిసాని, ఇదం పన పణ్ణత్తివజ్జం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
సప్పాణకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
భూతగామవగ్గో దుతియో.
౩. ఓవాదవగ్గో
౧. ఓవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఓవాదవగ్గస్స పఠమే అసమ్మతోతి యా అట్ఠఙ్గసమన్నాగతస్స భిక్ఖునో భగవతా ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేన (పాచి. ౧౪౬) భిక్ఖునోవాదకసమ్ముతి అనుఞ్ఞాతా, తాయ అసమ్మతో. ఓవదేయ్యాతి భిక్ఖునిసఙ్ఘం వా సమ్బహులా వా ఏకం భిక్ఖునిం వా ‘‘వస్ససతూపసమ్పన్నాయ భిక్ఖునియా తదహుపసమ్పన్నస్స భిక్ఖునో అభివాదనం పచ్చుట్ఠానం అఞ్జలికమ్మం సామీచికమ్మం కాతబ్బ’’న్తి ఆదికే (చూళవ. ౪౦౩) అట్ఠ గరుధమ్మే ఓవాదవసేన ఓసారేన్తో ఓవదేయ్య. పాచిత్తియన్తి ఓవాదపరియోసానే పాచిత్తియం.
సావత్థియం ఛబ్బగ్గియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ ఓవదనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, అసాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, అఞ్ఞేన వా ధమ్మేన భిక్ఖునీసు ఉపసమ్పన్నమత్తం వా ఓవదతో దుక్కటం. సమ్మతస్సాపి తఞ్చే సమ్ముతికమ్మం అధమ్మకమ్మం హోతి, తస్మిం అధమ్మకమ్మే అధమ్మకమ్మసఞ్ఞినో వగ్గే భిక్ఖునిసఙ్ఘే ఓవదతో తికపాచిత్తియం, తథా వేమతికస్స ధమ్మకమ్మసఞ్ఞినో చాతి నవ పాచిత్తియాని, సమగ్గేపి భిక్ఖునిసఙ్ఘేన వాతి అధమ్మకమ్మవసేన అట్ఠారస. సచే పన తం ధమ్మకమ్మం హోతి, ‘‘ధమ్మకమ్మే ధమ్మకమ్మసఞ్ఞీ సమగ్గం భిక్ఖునిసఙ్ఘం సమగ్గసఞ్ఞీ ఓవదతీ’’తి (పాచి. ౧౫౧) ఇదం అవసానపదం ఠపేత్వా తేనేవ నయేన సత్తరస దుక్కటాని, ‘‘సమగ్గమ్హాయ్యా’’తి చ వుత్తే అఞ్ఞం ధమ్మం, ‘‘వగ్గమ్హాయ్యా’’తి చ వుత్తే అట్ఠ గరుధమ్మే భణన్తస్స, ఓవాదఞ్చ అనియ్యాతేత్వా అఞ్ఞం ధమ్మం భణన్తస్స దుక్కటమేవ. యో పన ధమ్మకమ్మే ధమ్మకమ్మసఞ్ఞీ సమగ్గం భిక్ఖునిసఙ్ఘం సమగ్గసఞ్ఞీ ఓవదతి, గరుధమ్మపాళిం ఉద్దేసం దేతి, పరిపుచ్ఛం దేతి, ‘‘ఓసారేహి అయ్యా’’తి వుచ్చమానో ఓసారేతి, పఞ్హం పుట్ఠో కథేతి, భిక్ఖునీనం సుణమానానం అఞ్ఞస్సత్థాయ భణతి, సిక్ఖమానాయ వా సామణేరియా వా భణతి, తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. అసమ్మతతా, భిక్ఖునియా పరిపుణ్ణూపసమ్పన్నతా, ఓవాదవసేన అట్ఠగరుధమ్మభణనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని పదసోధమ్మసదిసానేవాతి.
ఓవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. అత్థఙ్గతసిక్ఖాపదవణ్ణనా
దుతియే ఓవదేయ్యాతి అట్ఠగరుధమ్మేహి వా అఞ్ఞేన వా ధమ్మేన ఓవదన్తస్స సమ్మతస్సాపి పాచిత్తియమేవ.
సావత్థియం ఆయస్మన్తం చూళపన్థకం ఆరబ్భ అత్థఙ్గతే సూరియే ఓవదనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, అసాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, సూరియే అత్థఙ్గతే అత్థఙ్గతసఞ్ఞినో వేమతికస్స వా, ఏకతోఉపసమ్పన్నం ఓవదన్తస్స చ దుక్కటం. పురిమసిక్ఖాపదే వియ ఉద్దేసాదినయేన అనాపత్తి. అత్థఙ్గతసూరియతా, పరిపుణ్ణూపసమ్పన్నతా, ఓవదనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని పదసోధమ్మసదిసానేవాతి.
అత్థఙ్గతసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. భిక్ఖునుపస్సయసిక్ఖాపదవణ్ణనా
తతియే భిక్ఖునుపస్సయన్తి భిక్ఖునియా ఏకరత్తం వసనట్ఠానమ్పి. ఓవదేయ్యాతి ఇధ గరుధమ్మేహి ఓవదన్తస్సేవ పాచిత్తియం. సచే పన అసమ్మతో హోతి, ద్వే పాచిత్తియాని. సచే పన సూరియేపి అత్థఙ్గతే ఓవదతి, తీణి హోన్తి. సమ్మతస్స పన రత్తిం ఓవదన్తస్సపి ద్వే ఏవ హోన్తి. సమ్మతత్తా హి భిక్ఖుస్స గరుధమ్మోవాదమూలకం పాచిత్తియం నత్థి. గిలానాతి న సక్కోతి ఓవాదాయ వా సంవాసాయ వా గన్తుం.
సక్కేసు ఛబ్బగ్గియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ భిక్ఖునుపస్సయం ఉపసఙ్కమిత్వా ఓవదనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘అఞ్ఞత్ర సమయా’’తి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి, అసాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, అనుపసమ్పన్నాయ ఉపసమ్పన్నసఞ్ఞినో వేమతికస్స వా, ఏకతోఉపసమ్పన్నం యేన కేనచి, ఇతరం అఞ్ఞేన ధమ్మేన ఓవదన్తస్స చ దుక్కటం. సమయే, అనుపసమ్పన్నాయ, పురిమసిక్ఖాపదే వియ ఉద్దేసాదినయేన చ అనాపత్తి. ఉపస్సయూపగమనం, పరిపుణ్ణూపసమ్పన్నతా, సమయాభావో, గరుధమ్మేహి ఓవదనన్తి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని పఠమకథినసదిసాని, ఇదం పన కిరియం హోతీతి.
భిక్ఖునుపస్సయసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. ఆమిససిక్ఖాపదవణ్ణనా
చతుత్థే ఆమిసహేతూతి చీవరాదీనం అఞ్ఞతరహేతు. భిక్ఖూతి సమ్మతా భిక్ఖూ ఇధాధిప్పేతా. పాచిత్తియన్తి ఏవరూపే భిక్ఖూ అవణ్ణకామతాయ ఏవం భణన్తస్స పాచిత్తియం.
సావత్థియం ఛబ్బగ్గియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ ‘‘ఆమిసహేతు ఓవదన్తీ’’తి భణనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, అసాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, ధమ్మకమ్మే తికపాచిత్తియం, అధమ్మకమ్మే తికదుక్కటం, అసమ్మతం ఉపసమ్పన్నఞ్చ, అనుపసమ్పన్నఞ్చ సమ్మతం వా అసమ్మతం వా ఏవం భణన్తస్స దుక్కటమేవ. తత్థ యో భిక్ఖు కాలే సమ్ముతిం లభిత్వా సామణేరభూమియం సణ్ఠితో, అయం సమ్మతో నామ అనుపసమ్పన్నో. పకతియా చీవరాదిహేతు ఓవదన్తం పన ఏవం భణన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. ఉపసమ్పన్నతా, ధమ్మేన లద్ధసమ్ముతితా, అనామిసన్తరతా, అవణ్ణకామతాయ ఏవం భణనన్తి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని అదిన్నాదానసదిసాని, ఇదం పన దుక్ఖవేదనమేవాతి.
ఆమిససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. చీవరదానసిక్ఖాపదవణ్ణనా
పఞ్చమే సావత్థియం అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆరబ్భ చీవరదానవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సేసకథామగ్గో పనేత్థ చీవరప్పటిగ్గహణసిక్ఖాపదే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. తత్ర హి భిక్ఖు పటిగ్గాహకో, ఇధ భిక్ఖునీ, అయం విసేసో, సేసం తాదిసమేవాతి.
చీవరదానసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. చీవరసిబ్బనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఛట్ఠే చీవరన్తి నివాసనపారుపనుపగం. సిబ్బేయ్య వా సిబ్బాపేయ్యా వాతి ఏత్థ సయం సిబ్బన్తస్స సూచిం పవేసేత్వా పవేసేత్వా నీహరణే పాచిత్తియం, సతక్ఖత్తుమ్పి విజ్ఝిత్వా సకిం నీహరన్తస్స ఏకమేవ పాచిత్తియం. ‘సిబ్బా’తి వుత్తో పన సచేపి సబ్బం సూచికమ్మం నిట్ఠాపేతి, ఆణాపకస్స ఏకమేవ పాచిత్తియం. అథ ‘‘యం ఏత్థ చీవరే కత్తబ్బం, సబ్బం తం తవ భారో’’తి వుత్తో నిట్ఠాపేతి, తస్స ఆరాపథే ఆరాపథే పాచిత్తియం. ఆణాపకస్స ఏకవాచాయ సమ్బహులానిపి, పునప్పునం ఆణత్తియం పన వత్తబ్బమేవ నత్థి.
సావత్థియం ఉదాయిత్థేరం ఆరబ్భ చీవరసిబ్బనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, అసాధారణపఞ్ఞత్తి, సాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, ఞాతికాయ అఞ్ఞాతికసఞ్ఞినో వా వేమతికస్స వా, ఏకతోఉపసమ్పన్నాయ సిబ్బన్తస్స చ దుక్కటం. అఞ్ఞం థవికాదిపరిక్ఖారం సిబ్బన్తస్స, ఞాతికాయ, సిక్ఖమానసామణేరీనఞ్చ చీవరమ్పి సిబ్బన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. అఞ్ఞాతికాయ భిక్ఖునియా సన్తకతా, నివాసనపారుపనుపగతా, వుత్తలక్ఖణం సిబ్బనం వా సిబ్బాపనం వాతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని సఞ్చరిత్తసదిసానేవాతి.
చీవరసిబ్బనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. సంవిధానసిక్ఖాపదవణ్ణనా
సత్తమే సంవిధాయాతి సంవిదహిత్వా, గమనకాలే సఙ్కేతం కత్వాతి అత్థో. ఏకద్ధానమగ్గన్తి ఏకం అద్ధానసఙ్ఖాతం మగ్గం, ఏకతో వా అద్ధానమగ్గం. సత్థగమనీయోతి సత్థేన సద్ధిం గన్తబ్బో, సేసం ఉత్తానపదత్థమేవ. అయం పనేత్థ వినిచ్ఛయో – అకప్పియభూమియం సంవిదహన్తస్స సంవిదహనపచ్చయా తావ దుక్కటం. తత్థ ఠపేత్వా భిక్ఖునుపస్సయం అన్తరారామం ఆసనసాలం తిత్థియసేయ్యఞ్చ సేసా అకప్పియభూమి, తత్థ ఠత్వా సంవిదహన్తస్సాతి అత్థో. సంవిదహిత్వా పన ‘‘అజ్జ వా స్వే వా’’తి నియమితం కాలం విసఙ్కేతం అకత్వా, ద్వారవిసఙ్కేతం పన మగ్గవిసఙ్కేతం వా కత్వాపి భిక్ఖునియా సద్ధిం గచ్ఛన్తస్స యావ ఆసన్నస్సాపి అఞ్ఞస్స గామస్స ‘‘అయం ఇమస్స ఉపచారో’’తి మనుస్సేహి ఠపితం ఉపచారం న ఓక్కమతి, తావ అనాపత్తి. తం ఓక్కమన్తస్స పన పఠమపాదే దుక్కటం, దుతియపాదే పాచిత్తియం, ఇతి గామూపచారోక్కమనగణనాయ పాచిత్తియాని. అద్ధయోజనాతిక్కమే పన గామే అసతి అద్ధయోజనగణనాయ పాచిత్తియం.
సావత్థియం ఛబ్బగ్గియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ ఏకద్ధానమగ్గప్పటిపజ్జనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘అఞ్ఞత్ర సమయా’’తి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి, అసాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, అసంవిదహితే సంవిదహితసఞ్ఞినో వేమతికస్స వా, యో చ భిక్ఖునియా అసంవిదహన్తియా కేవలం అత్తనావ సంవిదహతి, తస్స దుక్కటం. సమయే సంవిదహిత్వాపి గచ్ఛన్తస్స, అత్తనా అసంవిదహన్తస్స, విసఙ్కేతేన వా, ఆపదాసు గచ్ఛన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. ద్విన్నమ్పి సంవిదహిత్వా మగ్గప్పటిపత్తి, అవిసఙ్కేతతా, సమయాభావో, అనాపదా, గామన్తరోక్కమనం వా అద్ధయోజనాతిక్కమో వాతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. ఏకతోఉపసమ్పన్నాదీహి పన సద్ధిం మాతుగామసిక్ఖాపదేన ఆపత్తి, అద్ధానసముట్ఠానం, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
సంవిధానసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. నావాభిరుహనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
అట్ఠమే సంవిధాయాతి కీళాపురేక్ఖారో సంవిదహిత్వా, అభిరుహనకాలే సఙ్కేతం కత్వాతి అత్థో. ఉద్ధంగామినిన్తి కీళావసేన ఉద్ధం నదియా పటిసోతం గచ్ఛన్తిం. అధోగామినిన్తి తథేవ అధో అనుసోతం గచ్ఛన్తిం. యం పన తిత్థప్పటిపాదనత్థం ఉద్ధం వా అధో వా హరన్తి, ఏత్థ అనాపత్తి. అఞ్ఞత్ర తిరియం తరణాయాతి ఉపయోగత్థే నిస్సక్కవచనం, యా తిరియం తరణా, తం ఠపేత్వాతి అత్థో. పాచిత్తియన్తి సగామకతీరపస్సేన గమనకాలే గామన్తరగణనాయ, అగామకతీరపస్సేన వా యోజనవిత్థతాయ నదియా మజ్ఝేన వా గమనకాలే అద్ధయోజనగణనాయ పాచిత్తియం, సముద్దే పన యథాసుఖం గన్తుం వట్టతి.
సావత్థియం ఛబ్బగ్గియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ నావాభిరుహనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘అఞ్ఞత్ర తిరియం తరణాయా’’తి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి, సేసం అనన్తరసిక్ఖాపదే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి.
నావాభిరుహనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. పరిపాచితసిక్ఖాపదవణ్ణనా
నవమే భిక్ఖునిపరిపాచితన్తి భిక్ఖునియా పరిపాచితం, నేవ తస్స నాత్తనో ఞాతకప్పవారితానం గిహీనం సన్తికే భిక్ఖుస్స గుణం పకాసేత్వా ‘‘దేథ అయ్యస్స, కరోథ అయ్యస్సా’’తి ఏవం నిప్ఫాదితం లద్ధబ్బం కతన్తి అత్థో. పుబ్బే గిహిసమారమ్భాతి ఏత్థ సమారమ్భోతి సమారద్ధం, పటియాదితస్సేతం నామం. గిహీనం సమారమ్భో గిహిసమారమ్భో, భిక్ఖునియా పరిపాచనతో పుబ్బే పఠమతరంయేవ యం భిక్ఖూనం అత్థాయ గిహీనం పటియాదితభత్తం, ఞాతకప్పవారితానం వా సన్తకం, తం ఠపేత్వా అఞ్ఞం జానం భుఞ్జన్తస్స పాచిత్తియన్తి అత్థో. తఞ్చ ఖో అజ్ఝోహరణగణనాయ, పటిగ్గహణే పనస్స దుక్కటం.
రాజగహే దేవదత్తం ఆరబ్భ భిక్ఖునిపరిపాచితపిణ్డపాతభుఞ్జనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘అఞ్ఞత్ర పుబ్బే గిహిసమారమ్భా’’తి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి, అసాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, ఏకతోఉపసమ్పన్నాయ పరిపాచితం భుఞ్జన్తస్స, అపరిపాచితే పరిపాచితసఞ్ఞినో, ఉభయత్థ వేమతికస్స చ దుక్కటం. ఉభయత్థ అపరిపాచితసఞ్ఞినో, గిహిసమారమ్భే, సిక్ఖమానసామణేరాదీహి పరిపాచితే, పఞ్చ భోజనాని ఠపేత్వా అవసేసే, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. భిక్ఖునియా పరిపాచితతా, పరిపాచితభావజాననం, గిహిసమారమ్భాభావో, ఓదనాదీనం అఞ్ఞతరతా, తస్స అజ్ఝోహరణన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని పఠమపారాజికసఅసాని, ఇదం పన పణ్ణత్తివజ్జం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
పరిపాచితసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. రహోనిసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా
దసమే సబ్బోపి కథామగ్గో దుతియఅనియతే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఇదఞ్హి సిక్ఖాపదం దుతియఅనియతేన చ ఉపరి ఉపనన్దస్స చతుత్థసిక్ఖాపదేన చ ఏకపరిచ్ఛేదం, అట్ఠుప్పత్తివసేన పన విసుం పఞ్ఞత్తన్తి.
రహోనిసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఓవాదవగ్గో తతియో.
౪. భోజనవగ్గో
౧. ఆవసథసిక్ఖాపదవణ్ణనా
భోజనవగ్గస్స పఠమే అగిలానేనాతి అద్ధయోజనమ్పి గన్తుం సమత్థేన. ఏకోతి ఏకదివసికో. ఆవసథపిణ్డోతి ‘‘ఇమేసం వా ఏత్తకానం వా’’తి ఏకం పాసణ్డం వా, ‘‘ఏత్తకమేవా’’తి ఏవం భత్తం వా అనోదిస్స సాలాదీసు యత్థ కత్థచి పుఞ్ఞకామేహి పఞ్ఞత్తం భోజనం. భుఞ్జితబ్బోతి ఏకకులేన వా నానాకులేహి వా ఏకతో హుత్వా ఏకస్మిం వా ఠానే, నానాఠానేసు వా ‘‘అజ్జ ఏకస్మిం, స్వే ఏకస్మి’’న్తి ఏవం అనియతట్ఠానే వా పఞ్ఞత్తో ఏకస్మిం ఠానే ఏకదివసమేవ భుఞ్జితబ్బో. తతో చే ఉత్తరీతి దుతియదివసతో పట్ఠాయ తస్మిం వా ఠానే అఞ్ఞస్మిం వా ఠానే తేసం సన్తకస్స పటిగ్గహణే దుక్కటం, అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే పాచిత్తియం.
సావత్థియం ఛబ్బగ్గియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ అనువసిత్వా ఆవసథపిణ్డభుఞ్జనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘అగిలానేనా’’తి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, గిలానస్స అగిలానసఞ్ఞినో వేమతికస్స వా దుక్కటం. గిలానస్స గిలానసఞ్ఞినో, యో చ సకిం భుఞ్జతి, గచ్ఛన్తో వా అన్తరామగ్గే ఏకదివసం, గతట్ఠానే ఏకదివసం, పచ్చాగన్తోపి అన్తరామగ్గే ఏకదివసం, ఆగతట్ఠానే ఏకదివసం, గమిస్సామీ’తి చ భుఞ్జిత్వా నిక్ఖన్తో కేనచి ఉపద్దవేన నివత్తిత్వా ఖేమభావం ఞత్వా గచ్ఛన్తో పున ఏకదివసం భుఞ్జతి, యస్స వా సామికా నిమన్తేత్వా దేన్తి, యో వా భిక్ఖూనంయేవ ఉద్దిస్స పఞ్ఞత్తం, న యావదత్థం పఞ్ఞత్తం, ఠపేత్వా వా పఞ్చ భోజనాని అఞ్ఞం భుఞ్జతి, తస్స చ, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. ఆవసథపిణ్డతా, అగిలానతా, అనువసిత్వా పరిభోజనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని ఏళకలోమసిక్ఖాపదసదిసానీతి.
ఆవసథసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. గణభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
దుతియే గణభోజనేతి గణస్స భోజనే. ఇధ చ గణోతి చత్తారో వా తతుత్తరి వా భిక్ఖూ, తేసం నిమన్తనతో వా విఞ్ఞత్తితో వా లద్ధే ఓదనాదీనం పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరభోజనేతి అత్థో. తత్థాయం వినిచ్ఛయో – సచే హి కోచి చత్తారో భిక్ఖూ ఉపసఙ్కమిత్వా యేన కేనచి వేవచనేన వా భాసన్తరేన వా పఞ్చన్నం భోజనానం నామం గహేత్వా ‘‘ఓదనేన నిమన్తేమి, ఓదనం మే గణ్హథా’’తిఆదినా నయేన నిమన్తేతి, తే చే ఏవం ఏకతో వా నానాతో వా నిమన్తితా ఏకతో వా నానాతో వా గన్త్వా ఏకతో గణ్హన్తి, పచ్ఛా ఏకతో వా నానాతో వా భుఞ్జన్తి, గణభోజనం హోతి. పటిగ్గహణమేవ హేత్థ పమాణం. సచే ఓదనాదీనం నామం గహేత్వా ఏకతో వా నానాతో వా విఞ్ఞాపేత్వా చ గన్త్వా చ ఏకతో గణ్హన్తి, ఏవమ్పి గణభోజనమేవ. తస్స దువిధస్సాపి ఏవం పటిగ్గహణే దుక్కటం, అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే పాచిత్తియం. గిలానసమయాదీసు యదా పాదానమ్పి ఫలితత్తా న సక్కా పిణ్డాయ చరితుం, అయం గిలానసమయో. అత్థతకథినానం పఞ్చ మాసా, ఇతరేసం కత్తికమాసోతి అయం చీవరదానసమయో. యదా యో చీవరే కరియమానే కిఞ్చిదేవ చీవరే కత్తబ్బం కమ్మం కరోతి, అయం చీవరకారసమయో. యదా అద్ధయోజనమ్పి గన్తుకామో వా హోతి గచ్ఛతి వా గతో వా, అయం అద్ధానగమనసమయో. నావాభిరుహనసమయేపి ఏసేవ నయో. యదా గోచరగామే చత్తారో భిక్ఖూ పిణ్డాయ చరిత్వా న యాపేన్తి, అయం మహాసమయో. యదా యోకోచి పబ్బజితో భత్తేన నిమన్తేతి, అయం సమణభత్తసమయో, ఏతేసు సమయేసు భుఞ్జితుం వట్టతి.
రాజగహే దేవదత్తం ఆరబ్భ విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘అఞ్ఞత్ర సమయా’’తి అయమేత్థ సత్తవిధా అనుపఞ్ఞత్తి, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, నగణభోజనే గణభోజనసఞ్ఞిస్స వేమతికస్స వా దుక్కటం. నగణభోజనసఞ్ఞిస్స పన, యే చ ద్వే తయో ఏకతో గణ్హన్తి, బహూనం పిణ్డాయ చరిత్వా ఏకతో భుఞ్జన్తానం, నిచ్చభత్తికాదీసు, పఞ్చ భోజనాని ఠపేత్వా సబ్బత్థ, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. గణభోజనతా, సమయాభావో, అజ్ఝోహరణన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని ఏళకలోమసదిసానేవాతి.
గణభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పరమ్పరభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
తతియే పరమ్పరభోజనేతి గణభోజనే వుత్తనయేనేవ పఞ్చహి భోజనేహి నిమన్తితస్స యేన యేన పఠమం నిమన్తితో, తస్స తస్స భోజనతో ఉప్పటిపాటియా వా అవికప్పేత్వా వా పరస్స పరస్స భోజనే. తస్మా యో భిక్ఖు పఞ్చసు సహధమ్మికేసు అఞ్ఞతరస్స ‘‘మయ్హం భత్తపచ్చాసం తుయ్హం దమ్మీ’’తి వా ‘‘వికప్పేమీ’’తి వా ఏవం సమ్ముఖా వా ‘‘ఇత్థన్నామస్స దమ్మీ’’తి (పాచి. ౨౨౬) వా ‘‘వికప్పేమీ’’తి వా ఏవం పరమ్ముఖావా పఠమనిమన్తనం అవికప్పేత్వా పచ్ఛా నిమన్తితకులే లద్ధభిక్ఖతో ఏకసిత్థమ్పి అజ్ఝోహరతి, పాచిత్తియం. సమయా వుత్తనయా ఏవ.
వేసాలియం సమ్బహులే భిక్ఖూ ఆరబ్భ అఞ్ఞత్ర నిమన్తితభోజనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘అఞ్ఞత్ర సమయా’’తి అయమేత్థ తివిధా అనుపఞ్ఞత్తి, పరివారే పన వికప్పనమ్పి గహేత్వా ‘‘చతస్సో అనుపఞ్ఞత్తియో’’తి (పరి. ౮౬) వుత్తం, అసాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, నపరమ్పరభోజనే పరమ్పరభోజనసఞ్ఞినో వేమతికస్స వా దుక్కటం. నపరమ్పరభోజనసఞ్ఞిస్స పన, యో చ సమయే వా వికప్పేత్వా వా ఏకసంసట్ఠాని వా ద్వే తీణి నిమన్తనాని ఏకతో వా కత్వా భుఞ్జతి, నిమన్తనప్పటిపాటియా భుఞ్జతి, సకలేన గామేన వా పూగేన వా నిమన్తితో తేసు యత్థకత్థచి భుఞ్జతి, నిమన్తియమానో వా ‘‘భిక్ఖం గహేస్సామీ’’తి వదతి, తస్స, నిచ్చభత్తికాదీసు, పఞ్చ భోజనాని ఠపేత్వా సబ్బత్థ, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. పరమ్పరభోజనతా, సమయాభావో, అజ్ఝోహరణన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని పఠమకథినసదిసానేవ, ఇదం పన కిరియాకిరియన్తి.
పరమ్పరభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. కాణమాతాసిక్ఖాపదవణ్ణనా
చతుత్థే పూవేహీతి పహేణకత్థాయ పటియత్తేహి అతిరసకమోదకసక్ఖలికాదీహి యేహి కేహిచి ఖజ్జకేహి. మన్థేహీతి పాథేయ్యత్థాయ పటియత్తేహి యేహి కేహిచి సత్తుతిలతణ్డులాదీహి. ద్వత్తిపత్తపూరాతి ముఖవట్టియా హేట్ఠిమలేఖం అనతిక్కన్తా ద్వే వా తయో వా పత్తపూరా. తతో చే ఉత్తరీతి సచేపి తతియం పత్తం థూపీకతం గణ్హాతి, ముఖవట్టియా హేట్ఠిమలేఖతో ఉపరిట్ఠితపూవగణనాయ పాచిత్తియం. ద్వత్తిపత్తపూరే పటిగ్గహేత్వాతి ఏత్థ యేన ద్వే గహితా హోన్తి, తేన బహి భిక్ఖుం దిస్వా ‘‘ఏత్థ మయా ద్వే పత్తపూరా గహితా, త్వం ఏకం గణ్హేయ్యాసీ’’తి వత్తబ్బం, తేనాపి అఞ్ఞం పస్సిత్వా ‘‘పఠమం ఆగతేన ద్వే పత్తపూరా గహితా, మయా ఏకో గహితో, త్వం మా గణ్హీ’’తి వత్తబ్బం. యేన పఠమం ఏకో గహితో, తస్సాపి పరమ్పరారోచనే ఏసేవ నయో. యేన పన సయమేవ తయో గహితా, తేన అఞ్ఞం దిస్వా ‘‘మా ఖో త్వం ఏత్థ పటిగ్గణ్హీతి వత్తబ్బం, అవదన్తస్స దుక్కటం, తం సుత్వా గణ్హన్తస్సాపి దుక్కటమేవ. తతో నీహరిత్వా భిక్ఖూహి సద్ధిం సంవిభజితబ్బన్తి లద్ధట్ఠానతో సబ్బాసన్నం ఆసనసాలం వా విహారం వా యత్థ వా పన నిబద్ధం పటిక్కమతి, తత్థ గన్త్వా ఏకం పత్తపూరం అత్తనో ఠపేత్వా సేసం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దాతబ్బం. యథామిత్తం పన దాతుం న లబ్భతి. యేన ఏకో గహితో, న తేన కిఞ్చి అకామా దాతబ్బం, యథారుచి కాతబ్బం.
సావత్థియం సమ్బహులే భిక్ఖూ ఆరబ్భ న మత్తం జానిత్వా పటిగ్గహణవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, ఊనకద్వత్తిపత్తపూరే అతిరేకసఞ్ఞిస్స వేమతికస్స వా దుక్కటం. ఊనకసఞ్ఞిస్స పన, న పహేణకత్థాయ న పాథేయ్యత్థాయ వా పటియత్తం, తదత్థాయ పటియత్తసేసకం వా, గమనే వా పటిప్పస్సద్ధే, ఞాతకప్పవారితానం వా దేన్తానం, అత్తనో ధనేన గణ్హన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. వుత్తలక్ఖణపూవమన్థతా, అసేసకతా, అప్పటిప్పస్సద్ధగమనతా, అనఞ్ఞాతకాదితా, అతిరేకప్పటిగ్గహణన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని, సముట్ఠానాదీని సఞ్చరిత్తసదిసానేవాతి.
కాణమాతాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. పఠమపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా
పఞ్చమే భుత్తావీతి భుత్తవా, యేన పఞ్చన్నం భోజనానం సాసపమత్తమ్పి అజ్ఝోహరితం, సో ఏవం వుచ్చతి. పవారితోతి ‘‘అసనం పఞ్ఞాయతి, భోజనం పఞ్ఞాయతి, హత్థపాసే ఠితో అభిహరతి, పటిక్ఖేపో పఞ్ఞాయతీ’’తి (పాచి. ౨౩౯) ఏవం పాళియం వుత్తపఞ్చఙ్గవసేన కతప్పవారణో, కతప్పటిక్ఖేపోతి అత్థో. తత్థ యస్మా ‘‘అసనం పఞ్ఞాయతీ’’తి ఇమినా విప్పకతభోజనో ‘పవారితో’తి వుత్తో. యో చ విప్పకతభోజనో, తేన కిఞ్చి భుత్తం, కిఞ్చి అభుత్తం, యఞ్చ భుత్తం, తం సన్ధాయ ‘భుత్తావీ’తిపి సఙ్ఖం గచ్ఛతి. తస్మా ‘భుత్తావీ’తివచనేన విసుం కిఞ్చి అత్థసిద్ధిం న పస్సామ, ‘‘దిరత్తతిరత్త’’న్తిఆదీసు (పాచి. ౫౨) పన దిరత్తాదివచనం వియ పవారితపదస్స పరివారభావేన బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతాయ చేతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.
పవారణఙ్గేసు పన అసనం పఞ్ఞాయతీతి విప్పకతభోజనం దిస్సతి, తం భుఞ్జమానో చేస పుగ్గలో హోతీతి అత్థో. భోజనం పఞ్ఞాయతీతి పవారణప్పహోనకం భోజనం దిస్సతి, ఓదనాదీనం చే అఞ్ఞతరం పటిక్ఖిపితబ్బం భోజనం హోతీతి అత్థో. హత్థపాసే ఠితోతి పవారణప్పహోనకం చే భోజనం గణ్హిత్వా దాయకో అడ్ఢతేయ్యహత్థప్పమాణే ఓకాసే ఠితో హోతీతి అత్థో. అభిహరతీతి సో చే దాయకో తస్స తం భోజనం కాయేన అభిసంహరతీతి అత్థో. పటిక్ఖేపో పఞ్ఞాయతీతి పటిక్ఖేపో దిస్సతి, తం చే అభిహటం సో భిక్ఖు కాయేన వా వాచాయ వా పటిక్ఖిపతీతి అత్థో. ఏవం పఞ్చన్నం అఙ్గానం వసేన పవారితో హోతి.
తత్రాయం వినిచ్ఛయో – ‘అసన’న్తిఆదీసు తావ యఞ్చ అస్నాతి, యఞ్చ భోజనం హత్థపాసే ఠితేన అభిహటం పటిక్ఖిపతి, తం ఓదనో కుమ్మాసో సత్తు మచ్ఛో మంసన్తి ఇమేసం అఞ్ఞతరమేవ వేదితబ్బం. తత్థ ఓదనో నామ సాలి వీహి యవో గోధుమో కఙ్గు వరకో కుద్రూసకోతి ఇమేసం సత్తన్నం ధఞ్ఞానం తణ్డులే గహేత్వా ‘‘భత్తం పచామా’’తి వా ‘‘యాగుం పచామా’’తి వా యంకిఞ్చి సన్ధాయ పచన్తు, సచే ఉణ్హం వా సీతలం వా భుఞ్జన్తానం భోజనకాలే గహితగహితట్ఠానే ఓధి పఞ్ఞాయతి, ఓదనో హోతి, పవారణం జనేతి. యో పన పాయాసో వా అమ్బిలయాగు వా ఉద్ధనతో ఓతారితమత్తా అబ్భుణ్హా సక్కా హోతి ఆవిజ్ఝిత్వా పివితుం, సా యస్స హత్థేన గహితోకాసేపి ఓధి న పఞ్ఞాయతి, పవారణం న జనేతి. సచే పన ఉసుమాయ విగతాయ ఘనభావం గచ్ఛతి, ఓధిం దస్సేతి, పున పవారణం జనేతి, పుబ్బే తనుకభావో న రక్ఖతి. సచేపి బహూ పణ్ణఫలకళీరే పక్ఖిపిత్వా ముట్ఠిమత్తాపి తణ్డులా పక్ఖిత్తా హోన్తి, భోజనకాలే చే ఓధి పఞ్ఞాయతి, పవారణం జనేతి. అయాగుకే నిమన్తనే ‘‘యాగుం దస్సామా’’తి భత్తే ఉదకకఞ్జికఖీరాదీని ఆకిరిత్వా ‘‘యాగుం గణ్హథా’’తి దేన్తి, కిఞ్చాపి తనుకా హోతి, పవారణం జనేతియేవ. సచే పన పక్కుథితేసు ఉదకాదీసు పక్ఖిపిత్వా పచిత్వా దేన్తి, యాగుసఙ్గహమేవ గచ్ఛతి. సచే యాగుయాపి సాసపమత్తమ్పి మచ్ఛమంసక్ఖణ్డం వా న్హారు వా పక్ఖిత్తం హోతి, పవారణం జనేతి. ఠపేత్వా సానులోమానం వుత్తధఞ్ఞానం తణ్డులే అఞ్ఞేహి వేళుతణ్డులాదీహి వా కన్దమూలఫలేహి వా యేహి కేహిచి కతభత్తం పవారణం న జనేతి. కుమ్మాసో నామ యవేహి కతో. అఞ్ఞేహి పన ముగ్గాదీహి కతకుమ్మాసో పవారణం న జనేతి. సత్తు నామ సత్త ధఞ్ఞాని భజ్జిత్వా కతో. అన్తమసో ఖరపాకభజ్జితానం వీహీనం తణ్డులే కోట్టేత్వా కతచుణ్ణమ్పి కుణ్డకమ్పి సత్తుసఙ్గహమేవ గచ్ఛతి. సమపాకభజ్జితానం పన ఆతపసుక్ఖానం కుణ్డకం వా, యే కేచి తణ్డులా వా లాజా వా, లాజేహి కతభత్తసత్తుఆదీని వా న పవారేన్తి. మచ్ఛమంసేసు సచే యాగుం పివన్తస్స యాగుసిత్థమత్తానేవ ద్వే మచ్ఛక్ఖణ్డాని వా మంసక్ఖణ్డాని వా ఏకభాజనే వా నానాభాజనే వా దేన్తి, తాని చే అఖాదన్తో అఞ్ఞం పవారణప్పహోనకం యంకిఞ్చి పటిక్ఖిపతి, న పవారేతి. తతో ఏకం ఖాదితం, ఏకం హత్థే వా పత్తే వా హోతి, సచే అఞ్ఞం పటిక్ఖిపతి పవారేతి. ద్వేపి ఖాదితాని హోన్తి, ముఖే సాసపమత్తమ్పి అవసిట్ఠం నత్థి, సచేపి అఞ్ఞం పటిక్ఖిపతి, న పవారేతి. యో పన అకప్పియమంసం కులదూసనవేజ్జకమ్మఉత్తరిమనుస్సధమ్మారోచనసాదితరూపియాదీహి నిబ్బత్తం అకప్పియభోజనఞ్చ అఞ్ఞం కప్పియం వా అకప్పియం వా ఖాదన్తో పటిక్ఖిపతి, న పవారేతి.