౪. భోజనవగ్గో
౧. ఆవసథసిక్ఖాపదవణ్ణనా
భోజనవగ్గస్స పఠమే అగిలానేనాతి అద్ధయోజనమ్పి గన్తుం సమత్థేన. ఏకోతి ఏకదివసికో. ఆవసథపిణ్డోతి ‘‘ఇమేసం వా ఏత్తకానం వా’’తి ఏకం పాసణ్డం వా, ‘‘ఏత్తకమేవా’’తి ఏవం భత్తం వా అనోదిస్స సాలాదీసు యత్థ కత్థచి పుఞ్ఞకామేహి పఞ్ఞత్తం భోజనం. భుఞ్జితబ్బోతి ఏకకులేన వా నానాకులేహి వా ఏకతో హుత్వా ఏకస్మిం వా ఠానే, నానాఠానేసు వా ‘‘అజ్జ ఏకస్మిం, స్వే ఏకస్మి’’న్తి ఏవం అనియతట్ఠానే వా పఞ్ఞత్తో ఏకస్మిం ఠానే ఏకదివసమేవ భుఞ్జితబ్బో. తతో చే ఉత్తరీతి దుతియదివసతో పట్ఠాయ తస్మిం వా ఠానే అఞ్ఞస్మిం వా ఠానే తేసం సన్తకస్స పటిగ్గహణే దుక్కటం, అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే పాచిత్తియం.
సావత్థియం ఛబ్బగ్గియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ అనువసిత్వా ఆవసథపిణ్డభుఞ్జనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘అగిలానేనా’’తి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, గిలానస్స అగిలానసఞ్ఞినో వేమతికస్స వా దుక్కటం. గిలానస్స గిలానసఞ్ఞినో, యో చ సకిం భుఞ్జతి, గచ్ఛన్తో వా అన్తరామగ్గే ఏకదివసం, గతట్ఠానే ఏకదివసం, పచ్చాగన్తోపి అన్తరామగ్గే ఏకదివసం, ఆగతట్ఠానే ఏకదివసం, గమిస్సామీ’తి చ భుఞ్జిత్వా నిక్ఖన్తో కేనచి ఉపద్దవేన నివత్తిత్వా ఖేమభావం ఞత్వా గచ్ఛన్తో పున ఏకదివసం భుఞ్జతి, యస్స వా సామికా నిమన్తేత్వా దేన్తి, యో వా భిక్ఖూనంయేవ ఉద్దిస్స పఞ్ఞత్తం, న యావదత్థం పఞ్ఞత్తం, ఠపేత్వా వా పఞ్చ భోజనాని అఞ్ఞం భుఞ్జతి, తస్స చ, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. ఆవసథపిణ్డతా, అగిలానతా, అనువసిత్వా పరిభోజనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని ఏళకలోమసిక్ఖాపదసదిసానీతి.
ఆవసథసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. గణభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
దుతియే గణభోజనేతి గణస్స భోజనే. ఇధ చ గణోతి చత్తారో వా తతుత్తరి వా భిక్ఖూ, తేసం నిమన్తనతో వా విఞ్ఞత్తితో వా లద్ధే ఓదనాదీనం పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరభోజనేతి అత్థో. తత్థాయం వినిచ్ఛయో – సచే హి కోచి చత్తారో భిక్ఖూ ఉపసఙ్కమిత్వా యేన కేనచి వేవచనేన వా భాసన్తరేన వా పఞ్చన్నం భోజనానం నామం గహేత్వా ‘‘ఓదనేన నిమన్తేమి, ఓదనం మే గణ్హథా’’తిఆదినా నయేన నిమన్తేతి, తే చే ఏవం ఏకతో వా నానాతో వా నిమన్తితా ఏకతో వా నానాతో వా గన్త్వా ఏకతో గణ్హన్తి, పచ్ఛా ఏకతో వా నానాతో వా భుఞ్జన్తి, గణభోజనం హోతి. పటిగ్గహణమేవ హేత్థ పమాణం. సచే ఓదనాదీనం నామం గహేత్వా ఏకతో వా నానాతో వా విఞ్ఞాపేత్వా చ గన్త్వా చ ఏకతో గణ్హన్తి, ఏవమ్పి గణభోజనమేవ. తస్స దువిధస్సాపి ఏవం పటిగ్గహణే దుక్కటం, అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే పాచిత్తియం. గిలానసమయాదీసు యదా పాదానమ్పి ఫలితత్తా న సక్కా పిణ్డాయ చరితుం, అయం గిలానసమయో. అత్థతకథినానం పఞ్చ మాసా, ఇతరేసం కత్తికమాసోతి అయం చీవరదానసమయో. యదా యో చీవరే కరియమానే కిఞ్చిదేవ చీవరే కత్తబ్బం కమ్మం కరోతి, అయం చీవరకారసమయో. యదా అద్ధయోజనమ్పి గన్తుకామో వా హోతి గచ్ఛతి వా గతో వా, అయం అద్ధానగమనసమయో. నావాభిరుహనసమయేపి ఏసేవ నయో. యదా గోచరగామే చత్తారో భిక్ఖూ పిణ్డాయ చరిత్వా న యాపేన్తి, అయం మహాసమయో. యదా యోకోచి పబ్బజితో భత్తేన నిమన్తేతి, అయం సమణభత్తసమయో, ఏతేసు సమయేసు భుఞ్జితుం వట్టతి.
రాజగహే దేవదత్తం ఆరబ్భ విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘అఞ్ఞత్ర సమయా’’తి అయమేత్థ సత్తవిధా అనుపఞ్ఞత్తి, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, నగణభోజనే గణభోజనసఞ్ఞిస్స వేమతికస్స వా దుక్కటం. నగణభోజనసఞ్ఞిస్స పన, యే చ ద్వే తయో ఏకతో గణ్హన్తి, బహూనం పిణ్డాయ చరిత్వా ఏకతో భుఞ్జన్తానం, నిచ్చభత్తికాదీసు, పఞ్చ భోజనాని ఠపేత్వా సబ్బత్థ, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. గణభోజనతా, సమయాభావో, అజ్ఝోహరణన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని ఏళకలోమసదిసానేవాతి.
గణభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పరమ్పరభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
తతియే పరమ్పరభోజనేతి గణభోజనే వుత్తనయేనేవ పఞ్చహి భోజనేహి నిమన్తితస్స యేన యేన పఠమం నిమన్తితో, తస్స తస్స భోజనతో ఉప్పటిపాటియా వా అవికప్పేత్వా వా పరస్స పరస్స భోజనే. తస్మా యో భిక్ఖు పఞ్చసు సహధమ్మికేసు అఞ్ఞతరస్స ‘‘మయ్హం భత్తపచ్చాసం తుయ్హం దమ్మీ’’తి వా ‘‘వికప్పేమీ’’తి వా ఏవం సమ్ముఖా వా ‘‘ఇత్థన్నామస్స దమ్మీ’’తి (పాచి. ౨౨౬) వా ‘‘వికప్పేమీ’’తి వా ఏవం పరమ్ముఖావా పఠమనిమన్తనం అవికప్పేత్వా పచ్ఛా నిమన్తితకులే లద్ధభిక్ఖతో ఏకసిత్థమ్పి అజ్ఝోహరతి, పాచిత్తియం. సమయా వుత్తనయా ఏవ.
వేసాలియం సమ్బహులే భిక్ఖూ ఆరబ్భ అఞ్ఞత్ర నిమన్తితభోజనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘అఞ్ఞత్ర సమయా’’తి అయమేత్థ తివిధా అనుపఞ్ఞత్తి, పరివారే పన వికప్పనమ్పి గహేత్వా ‘‘చతస్సో అనుపఞ్ఞత్తియో’’తి (పరి. ౮౬) వుత్తం, అసాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, నపరమ్పరభోజనే పరమ్పరభోజనసఞ్ఞినో వేమతికస్స వా దుక్కటం. నపరమ్పరభోజనసఞ్ఞిస్స పన, యో చ సమయే వా వికప్పేత్వా వా ఏకసంసట్ఠాని వా ద్వే తీణి నిమన్తనాని ఏకతో వా కత్వా భుఞ్జతి, నిమన్తనప్పటిపాటియా భుఞ్జతి, సకలేన గామేన వా పూగేన వా నిమన్తితో తేసు యత్థకత్థచి భుఞ్జతి, నిమన్తియమానో వా ‘‘భిక్ఖం గహేస్సామీ’’తి వదతి, తస్స, నిచ్చభత్తికాదీసు, పఞ్చ భోజనాని ఠపేత్వా సబ్బత్థ, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. పరమ్పరభోజనతా, సమయాభావో, అజ్ఝోహరణన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని పఠమకథినసదిసానేవ, ఇదం పన కిరియాకిరియన్తి.
పరమ్పరభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. కాణమాతాసిక్ఖాపదవణ్ణనా
చతుత్థే పూవేహీతి పహేణకత్థాయ పటియత్తేహి అతిరసకమోదకసక్ఖలికాదీహి యేహి కేహిచి ఖజ్జకేహి. మన్థేహీతి పాథేయ్యత్థాయ పటియత్తేహి యేహి కేహిచి సత్తుతిలతణ్డులాదీహి. ద్వత్తిపత్తపూరాతి ముఖవట్టియా హేట్ఠిమలేఖం అనతిక్కన్తా ద్వే వా తయో వా పత్తపూరా. తతో చే ఉత్తరీతి సచేపి తతియం పత్తం థూపీకతం గణ్హాతి, ముఖవట్టియా హేట్ఠిమలేఖతో ఉపరిట్ఠితపూవగణనాయ పాచిత్తియం. ద్వత్తిపత్తపూరే పటిగ్గహేత్వాతి ఏత్థ యేన ద్వే గహితా హోన్తి, తేన బహి భిక్ఖుం దిస్వా ‘‘ఏత్థ మయా ద్వే పత్తపూరా గహితా, త్వం ఏకం గణ్హేయ్యాసీ’’తి వత్తబ్బం, తేనాపి అఞ్ఞం పస్సిత్వా ‘‘పఠమం ఆగతేన ద్వే పత్తపూరా గహితా, మయా ఏకో గహితో, త్వం మా గణ్హీ’’తి వత్తబ్బం. యేన పఠమం ఏకో గహితో, తస్సాపి పరమ్పరారోచనే ఏసేవ నయో. యేన పన సయమేవ తయో గహితా, తేన అఞ్ఞం దిస్వా ‘‘మా ఖో త్వం ఏత్థ పటిగ్గణ్హీతి వత్తబ్బం, అవదన్తస్స దుక్కటం, తం సుత్వా గణ్హన్తస్సాపి దుక్కటమేవ. తతో నీహరిత్వా భిక్ఖూహి సద్ధిం సంవిభజితబ్బన్తి లద్ధట్ఠానతో సబ్బాసన్నం ఆసనసాలం వా విహారం వా యత్థ వా పన నిబద్ధం పటిక్కమతి, తత్థ గన్త్వా ఏకం పత్తపూరం అత్తనో ఠపేత్వా సేసం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దాతబ్బం. యథామిత్తం పన దాతుం న లబ్భతి. యేన ఏకో గహితో, న తేన కిఞ్చి అకామా దాతబ్బం, యథారుచి కాతబ్బం.
సావత్థియం సమ్బహులే భిక్ఖూ ఆరబ్భ న మత్తం జానిత్వా పటిగ్గహణవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, ఊనకద్వత్తిపత్తపూరే అతిరేకసఞ్ఞిస్స వేమతికస్స వా దుక్కటం. ఊనకసఞ్ఞిస్స పన, న పహేణకత్థాయ న పాథేయ్యత్థాయ వా పటియత్తం, తదత్థాయ పటియత్తసేసకం వా, గమనే వా పటిప్పస్సద్ధే, ఞాతకప్పవారితానం వా దేన్తానం, అత్తనో ధనేన గణ్హన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. వుత్తలక్ఖణపూవమన్థతా, అసేసకతా, అప్పటిప్పస్సద్ధగమనతా, అనఞ్ఞాతకాదితా, అతిరేకప్పటిగ్గహణన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని, సముట్ఠానాదీని సఞ్చరిత్తసదిసానేవాతి.
కాణమాతాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. పఠమపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా
పఞ్చమే భుత్తావీతి భుత్తవా, యేన పఞ్చన్నం భోజనానం సాసపమత్తమ్పి అజ్ఝోహరితం, సో ఏవం వుచ్చతి. పవారితోతి ‘‘అసనం పఞ్ఞాయతి, భోజనం పఞ్ఞాయతి, హత్థపాసే ఠితో అభిహరతి, పటిక్ఖేపో పఞ్ఞాయతీ’’తి (పాచి. ౨౩౯) ఏవం పాళియం వుత్తపఞ్చఙ్గవసేన కతప్పవారణో, కతప్పటిక్ఖేపోతి అత్థో. తత్థ యస్మా ‘‘అసనం పఞ్ఞాయతీ’’తి ఇమినా విప్పకతభోజనో ‘పవారితో’తి వుత్తో. యో చ విప్పకతభోజనో, తేన కిఞ్చి భుత్తం, కిఞ్చి అభుత్తం, యఞ్చ భుత్తం, తం సన్ధాయ ‘భుత్తావీ’తిపి సఙ్ఖం గచ్ఛతి. తస్మా ‘భుత్తావీ’తివచనేన విసుం కిఞ్చి అత్థసిద్ధిం న పస్సామ, ‘‘దిరత్తతిరత్త’’న్తిఆదీసు (పాచి. ౫౨) పన దిరత్తాదివచనం వియ పవారితపదస్స పరివారభావేన బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతాయ చేతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.
పవారణఙ్గేసు పన అసనం పఞ్ఞాయతీతి విప్పకతభోజనం దిస్సతి, తం భుఞ్జమానో చేస పుగ్గలో హోతీతి అత్థో. భోజనం పఞ్ఞాయతీతి పవారణప్పహోనకం భోజనం దిస్సతి, ఓదనాదీనం చే అఞ్ఞతరం పటిక్ఖిపితబ్బం భోజనం హోతీతి అత్థో. హత్థపాసే ఠితోతి పవారణప్పహోనకం చే భోజనం గణ్హిత్వా దాయకో అడ్ఢతేయ్యహత్థప్పమాణే ఓకాసే ఠితో హోతీతి అత్థో. అభిహరతీతి సో చే దాయకో తస్స తం భోజనం కాయేన అభిసంహరతీతి అత్థో. పటిక్ఖేపో పఞ్ఞాయతీతి పటిక్ఖేపో దిస్సతి, తం చే అభిహటం సో భిక్ఖు కాయేన వా వాచాయ వా పటిక్ఖిపతీతి అత్థో. ఏవం పఞ్చన్నం అఙ్గానం వసేన పవారితో హోతి.
తత్రాయం వినిచ్ఛయో – ‘అసన’న్తిఆదీసు తావ యఞ్చ అస్నాతి, యఞ్చ భోజనం హత్థపాసే ఠితేన అభిహటం పటిక్ఖిపతి, తం ఓదనో కుమ్మాసో సత్తు మచ్ఛో మంసన్తి ఇమేసం అఞ్ఞతరమేవ వేదితబ్బం. తత్థ ఓదనో నామ సాలి వీహి యవో గోధుమో కఙ్గు వరకో కుద్రూసకోతి ఇమేసం సత్తన్నం ధఞ్ఞానం తణ్డులే గహేత్వా ‘‘భత్తం పచామా’’తి వా ‘‘యాగుం పచామా’’తి వా యంకిఞ్చి సన్ధాయ పచన్తు, సచే ఉణ్హం వా సీతలం వా భుఞ్జన్తానం భోజనకాలే గహితగహితట్ఠానే ఓధి పఞ్ఞాయతి, ఓదనో హోతి, పవారణం జనేతి. యో పన పాయాసో వా అమ్బిలయాగు వా ఉద్ధనతో ఓతారితమత్తా అబ్భుణ్హా సక్కా హోతి ఆవిజ్ఝిత్వా పివితుం, సా యస్స హత్థేన గహితోకాసేపి ఓధి న పఞ్ఞాయతి, పవారణం న జనేతి. సచే పన ఉసుమాయ విగతాయ ఘనభావం గచ్ఛతి, ఓధిం దస్సేతి, పున పవారణం జనేతి, పుబ్బే తనుకభావో న రక్ఖతి. సచేపి బహూ పణ్ణఫలకళీరే పక్ఖిపిత్వా ముట్ఠిమత్తాపి తణ్డులా పక్ఖిత్తా హోన్తి, భోజనకాలే చే ఓధి పఞ్ఞాయతి, పవారణం జనేతి. అయాగుకే నిమన్తనే ‘‘యాగుం దస్సామా’’తి భత్తే ఉదకకఞ్జికఖీరాదీని ఆకిరిత్వా ‘‘యాగుం గణ్హథా’’తి దేన్తి, కిఞ్చాపి తనుకా హోతి, పవారణం జనేతియేవ. సచే పన పక్కుథితేసు ఉదకాదీసు పక్ఖిపిత్వా పచిత్వా దేన్తి, యాగుసఙ్గహమేవ గచ్ఛతి. సచే యాగుయాపి సాసపమత్తమ్పి మచ్ఛమంసక్ఖణ్డం వా న్హారు వా పక్ఖిత్తం హోతి, పవారణం జనేతి. ఠపేత్వా సానులోమానం వుత్తధఞ్ఞానం తణ్డులే అఞ్ఞేహి వేళుతణ్డులాదీహి వా కన్దమూలఫలేహి వా యేహి కేహిచి కతభత్తం పవారణం న జనేతి. కుమ్మాసో నామ యవేహి కతో. అఞ్ఞేహి పన ముగ్గాదీహి కతకుమ్మాసో పవారణం న జనేతి. సత్తు నామ సత్త ధఞ్ఞాని భజ్జిత్వా కతో. అన్తమసో ఖరపాకభజ్జితానం వీహీనం తణ్డులే కోట్టేత్వా కతచుణ్ణమ్పి కుణ్డకమ్పి సత్తుసఙ్గహమేవ గచ్ఛతి. సమపాకభజ్జితానం పన ఆతపసుక్ఖానం కుణ్డకం వా, యే కేచి తణ్డులా వా లాజా వా, లాజేహి కతభత్తసత్తుఆదీని వా న పవారేన్తి. మచ్ఛమంసేసు సచే యాగుం పివన్తస్స యాగుసిత్థమత్తానేవ ద్వే మచ్ఛక్ఖణ్డాని వా మంసక్ఖణ్డాని వా ఏకభాజనే వా నానాభాజనే వా దేన్తి, తాని చే అఖాదన్తో అఞ్ఞం పవారణప్పహోనకం యంకిఞ్చి పటిక్ఖిపతి, న పవారేతి. తతో ఏకం ఖాదితం, ఏకం హత్థే వా పత్తే వా హోతి, సచే అఞ్ఞం పటిక్ఖిపతి పవారేతి. ద్వేపి ఖాదితాని హోన్తి, ముఖే సాసపమత్తమ్పి అవసిట్ఠం నత్థి, సచేపి అఞ్ఞం పటిక్ఖిపతి, న పవారేతి. యో పన అకప్పియమంసం కులదూసనవేజ్జకమ్మఉత్తరిమనుస్సధమ్మారోచనసాదితరూపియాదీహి నిబ్బత్తం అకప్పియభోజనఞ్చ అఞ్ఞం కప్పియం వా అకప్పియం వా ఖాదన్తో పటిక్ఖిపతి, న పవారేతి.
ఏవం యఞ్చ అస్నాతి, యఞ్చ భోజనం హత్థపాసే ఠితేన అభిహటం పటిక్ఖిపన్తో పవారణం జనేతి, తం ఞత్వా ఇదాని యథా ఆపజ్జతి, తస్స జాననత్థం అయం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో – ‘‘అసనం భోజన’’న్తి ఏత్థ తావ యేన ఏకసిత్థమ్పి అజ్ఝోహటం హోతి, సో సచే పత్తముఖహత్థేసు యత్థకత్థచి భోజనే సతి సాపేక్ఖోవ అఞ్ఞం వుత్తలక్ఖణం భోజనం పటిక్ఖిపతి, పవారేతి. సచే పన నిరపేక్ఖో హోతి, యం పత్తాదీసు అవసిట్ఠం, తం న చ అజ్ఝోహరితుకామో, అఞ్ఞస్స వా దాతుకామో, అఞ్ఞత్ర వా గన్త్వా భుఞ్జితుకామో, సో పటిక్ఖిపన్తోపి న పవారేతి. ‘‘హత్థపాసే ఠితో’’తి ఏత్థ పన సచే భిక్ఖు నిసిన్నో హోతి, ఆనిసదస్స పచ్ఛిమన్తతో పట్ఠాయ, సచే ఠితో, పణ్హీనం అన్తతో పట్ఠాయ, సచే నిపన్నో, యేన పస్సేన నిపన్నో, తస్స పారిమన్తతో పట్ఠాయ దాయకస్స నిసిన్నస్స వా ఠితస్స వా నిపన్నస్స వా ఠపేత్వా పసారితహత్థం యం ఆసన్నతరం అఙ్గం, తస్స ఓరిమన్తేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా అడ్ఢతేయ్యహత్థో ‘హత్థపాసో’తి వేదితబ్బో. తస్మిం ఠత్వా అభిహటం పటిక్ఖిపన్తస్సేవ పవారణా హోతి, న తతో పరం. ‘అభిహరతీ’తి హత్థపాసబ్భన్తరే ఠితో గహణత్థం ఉపనామేతి. సచే పన అనన్తరనిసిన్నోపి భిక్ఖు హత్థే వా ఆధారకే వా ఠితం పత్తం అనభిహరిత్వావ ‘‘భత్తం గణ్హథా’’తి వదతి, తం పటిక్ఖిపతో పవారణా నత్థి. భత్తపచ్ఛిం ఆనేత్వా పురతో భూమియం ఠపేత్వా ఏవం వుత్తేపి ఏసేవ నయో. ఈసకం పన ఉద్ధరిత్వా వా అపనామేత్వా వా ‘గణ్హథా’తి వుత్తే తం పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతి. భత్తపచ్ఛిం గహేత్వా పరివిసన్తస్స అఞ్ఞో ‘‘అహం ధారేస్సామీ’’తి గహితమత్తమేవ కరోతి, పరివేసకోయేవ పన తం ధారేతి, తస్మా సా అభిహటావ హోతి, తతో దాతుకామతాయ గణ్హన్తం పటిక్ఖిపన్తస్స పవారణా హోతి. సచే పన పరివేసకేన ఫుట్ఠమత్తావ హోతి, ఇతరోవ నం ధారేతి, తతో దాతుకామతాయ గణ్హన్తం పటిక్ఖిపన్తస్స పవారణా న హోతి. కటచ్ఛునా ఉద్ధటే పన హోతి, ద్విన్నం సమభారేపి పటిక్ఖిపన్తో పవారేతియేవ. అనన్తరస్స దియ్యమానే ఇతరో పత్తం పిదహతి, అఞ్ఞస్స అభిహటం నామ పటిక్ఖిత్తం హోతి, తస్మా పవారణా నత్థి. ‘పటిక్ఖేపో’తి ఏత్థ వాచాయ అభిహటే పటిక్ఖేపో న రుహతి, కాయేన అభిహటం పన అఙ్గులిచలనాదినా కాయవికారేన వా ‘‘అలం, మా దేహీ’’తిఆదినా వచీవికారేన వా పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతి.
ఏకో సమంసకం రసం అభిహరతి, ‘‘రసం పటిగ్గణ్హథా’’తి వదతి, తం సుత్వా పటిక్ఖిపతో పవారణా నత్థి. ‘మంసరస’న్తి వుత్తే పన పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతి. ‘‘ఇమం గణ్హథా’’తి వుత్తేపి హోతియేవ. మంసం విసుం కత్వా ‘మంసరస’న్తి వుత్తేపి సచే సాసపమత్తమ్పి ఖణ్డం అత్థి, పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతి. సచే నత్థి, వట్టతి. కళీరపనసాదీహి మిస్సేత్వా మచ్ఛమంసం పచన్తి, తం గహేత్వా ‘‘కళీరసూపం గణ్హథ, పనసబ్యఞ్జనం గణ్హథా’’తి వదతి, ఏవమ్పి న పవారేతి. కస్మా? అపవారణారహస్స నామేన వుత్తత్తా. ‘‘మచ్ఛమంసం బ్యఞ్జన’’న్తి వా ‘‘ఇమం గణ్హథా’’తి వా వుత్తే పన పవారేతి, అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన సమన్తపాసాదికాయం వుత్తో. గమనాదీసు పన యస్మిం ఇరియాపథే పవారేతి, తం అవికోపేన్తేనేవ భుఞ్జితబ్బం.
అనతిరిత్తన్తి న అతిరిత్తం, న అధికన్తి అత్థో. తం పన కప్పియకతాదీహి సత్తహి వినయకమ్మాకారేహి అకతం వా గిలానస్స అనధికం వా హోతి. తస్మా పదభాజనే (పాచి. ౨౩౯) ‘అకప్పియకత’న్తిఆది వుత్తం, తత్థ యం ఫలం వా కన్దమూలాది వా పఞ్చహి సమణకప్పియేహి కప్పియం అకతం, యఞ్చ అకప్పియమంసం వా అకప్పియభోజనం వా, ఏతం అకప్పియం నామ, తం అకప్పియం ‘‘అలమేతం సబ్బ’’న్తి ఏవం అతిరిత్తం కతం అకప్పియకతన్తి వేదితబ్బం. అప్పటిగ్గహితకతన్తి భిక్ఖునా అప్పటిగ్గహితంయేవ పురిమనయేన అతిరిత్తం కతం. అనుచ్చారితకతన్తి కప్పియం కారేతుం ఆగతేన భిక్ఖునా ఈసకమ్పి అనుక్ఖిత్తం వా అనపనామితం వా కతం. అహత్థపాసే కతన్తి కప్పియం కారేతుం ఆగతస్స హత్థపాసతో బహి ఠితేన కతం. అభుత్తావినా కతన్తి యో అతిరిత్తం కరోతి, తేన పవారణప్పహోనకం భోజనం అభుత్తేన కతం. భుత్తావినా పవారితేన ఆసనా వుట్ఠితేన కతన్తి ఇదం ఉత్తానమేవ. ‘‘అలమేతం సబ్బ’’న్తి అవుత్తన్తి వచీభేదం కత్వా ఏవం అవుత్తం హోతి. ఇతి ఇమేహి సత్తహి వినయకమ్మాకారేహి యం అతిరిత్తం కప్పియం అకతం, యఞ్చ పన న గిలానాతిరిత్తం, తదుభయమ్పి అనతిరిత్తం. అతిరిత్తం పన తస్సేవ పటిపక్ఖనయేన వేదితబ్బం.
అపిచేత్థ భుత్తావినా కతం హోతీతి (పాచి. ౨౩౯) అన్తమసో అనన్తరనిసిన్నస్స పత్తతో ఏకమ్పి సిత్థం వా మంసహీరం వా ఖాదిత్వా కతమ్పి భుత్తావినా కతం హోతి, యో పాతోవ ఏవం భుత్తావీ పవారితో నిసీదతియేవ, సో ఉపకట్ఠేపి కాలే అభిహటం పిణ్డం భిక్ఖునా ఉపనీతం కప్పియం కాతుం లభతి. సచే పన తస్మిం కప్పియే కతే భుఞ్జన్తస్స అఞ్ఞం ఆమిసం ఆకిరన్తి, తం సో పున కాతుం న లభతి. యఞ్హి అకతం, తం కాతబ్బం. యేన చ అకతం, తేన చ కాతబ్బన్తి (పాచి. అట్ఠ. ౨౩౮-౯) వుత్తం, తస్మా తస్మిం భాజనే కరియమానే పఠమకతేన సద్ధిం కతం హోతీతి తం కాతుం న వట్టతి. అఞ్ఞస్మిం పన భాజనే తేన వా అఞ్ఞేన వా కాతుం వట్టతి. ఏవం కతం పఠమకతేన మిస్సేత్వాపి భుఞ్జితుం వట్టతి, న కేవలఞ్చ తస్స యేన పన కతం, తం ఠపేత్వా అఞ్ఞేసం పవారితానమ్పి భుఞ్జితుం వట్టతి. యథా పన అకతేన మిస్సం న హోతి, ఏవం ముఖఞ్చ హత్థఞ్చ సుద్ధం కత్వా భుఞ్జితబ్బం. గిలానాతిరిత్తం పన న కేవలం గిలానస్స భుత్తావసేసమేవ, అథ ఖో యంకిఞ్చి గిలానం ఉద్దిస్స ‘‘అజ్జ వా స్వే వా యదా వా ఇచ్ఛతి, తదా ఖాదిస్సతీ’’తి ఆహటం, తం సబ్బం ‘గిలానాతిరిత్త’న్తి వేదితబ్బం. ఖాదనీయం వా భోజనీయం వాతి యంకిఞ్చి యావకాలికం. ఖాదేయ్య వా భుఞ్జేయ్య వా పాచిత్తియన్తి ఏత్థ వుత్తనయేన పవారితస్స అనతిరిత్తం యంకిఞ్చి ఆమిసం అజ్ఝోహరణత్థాయ పటిగ్గణ్హతో గహణే దుక్కటం, అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే పాచిత్తియం.
సావత్థియం సమ్బహులే భిక్ఖూ ఆరబ్భ అఞ్ఞత్ర భుఞ్జనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘అనతిరిత్త’’న్తి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి, అసాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, యామకాలికాదీని ఆహారత్థాయ గణ్హతో, నిరామిసాని అజ్ఝోహరతో చ దుక్కటం, తథా అతిరిత్తే అనతిరిత్తసఞ్ఞినో చేవ వేమతికస్స చ. అతిరిత్తసఞ్ఞినో పన, ‘‘అతిరిత్తం కారాపేత్వా భుఞ్జిస్సామీ’’తి గణ్హన్తస్స, అఞ్ఞస్సత్థాయ గణ్హన్తస్స, యామకాలికాదీని తేసం అనుఞ్ఞాతపరిభోగవసేన నిరామిసాని పరిభుఞ్జన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. పవారితభావో, ఆమిసస్స అనతిరిత్తతా, కాలేన అజ్ఝోహరణన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని పఠమకథినసదిసానేవ, ఇదం పన కిరియాకిరియన్తి.
పఠమపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. దుతియపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఛట్ఠే అభిహట్ఠుం పవారేయ్యాతి అభిహరిత్వా ‘‘హన్ద, భిక్ఖు ఖాద వా భుఞ్జ వా’’తి ఏవం పవారేయ్య. జానన్తి సుత్వా వా దిస్వా వా తస్స పవారితభావం జానన్తో. ఆసాదనాపేక్ఖోతి ఆసాదనం చోదనం మఙ్కుకరణభావం అపేక్ఖమానో. భుత్తస్మిం పాచిత్తియన్తి ఏత్థ అభిహారే తావ దుక్కటం, సచే సో తం గణ్హాతి, పున అభిహారకస్స దుక్కటం, తస్మిం పన భుఞ్జన్తే అభిహారకస్స తస్స అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే దుక్కటం, భోజనపరియోసానే పాచిత్తియం.
సావత్థియం అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆరబ్భ అనతిరిత్తేన భోజనేన అభిహట్ఠుం పవారణావత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, అసాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, పవారితే పవారితసఞ్ఞినో పాచిత్తియం. వేమతికస్స, యామకాలికాదీని ఆహారత్థాయ అభిహరన్తస్స, తేసఞ్చ పటిగ్గహణఅజ్ఝోహారేసు, అప్పవారితే చ పవారితసఞ్ఞినో, వేమతికస్స చ దుక్కటం. అప్పవారితసఞ్ఞిస్స పన, యో చ అతిరిత్తం కారాపేత్వా దేతి, ‘‘కారాపేత్వా వా భుఞ్జాహీ’’తి దేతి, యో వా ‘‘అఞ్ఞస్సత్థాయ హరన్తో గచ్ఛాహీ’’తి దేతి, యో చ యామకాలికాదీని ‘‘సతి పచ్చయే పరిభుఞ్జాహీ’’తి దేతి, తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. పవారితతా, పవారితసఞ్ఞితా, ఆసాదనాపేక్ఖతా, అనతిరిత్తేన అభిహట్ఠుం పవారణతా, భోజనపరియోసానన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని అదిన్నాదానసదిసాని, ఇదం పన దుక్ఖవేదనన్తి.
దుతియపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. వికాలభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
సత్తమే వికాలేతి విగతే కాలే, మజ్ఝన్హికాతిక్కమనతో యావ అరుణుగ్గమనాతి అధిప్పాయో. తస్మా యో భిక్ఖు ఏతస్మిం అన్తరే యంకిఞ్చి వనమూలఫలం ఉపాదాయ ఆమం వా పక్కం వా ఆమిససఙ్ఖేపగతం ఖాదనీయం వా భోజనీయం వా అజ్ఝోహరణత్థాయ పటిగ్గణ్హాతి, తస్స పటిగ్గహణే దుక్కటం, అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే పాచిత్తియం.
రాజగహే సత్తరసవగ్గియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ వికాలే భోజనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, యామకాలికాదీని ఆహారత్థాయ పటిగ్గహణఅజ్ఝోహారేసు, కాలే వికాలసఞ్ఞిస్స, వేమతికస్స చ దుక్కటం, కాలే కాలసఞ్ఞిస్స యామకాలికాదీని సతి పచ్చయే పరిభుఞ్జన్తస్స ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, రోమట్ఠకస్స రోమట్ఠం, న చ భిక్ఖవే బహిముఖద్వారా నీహరిత్వా అజ్ఝోహరితబ్బ’’న్తి (చూళవ. ౨౭౩) అనుఞ్ఞాతనయేన రోమట్ఠకస్సాపి అనాపత్తి. వికాలతా, యావకాలికతా, అజ్ఝోహరణన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని ఏళకలోమసదిసానీతి.
వికాలభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. సన్నిధికారకసిక్ఖాపదవణ్ణనా
అట్ఠమే సన్నిధికారకన్తి కారో కరణం కిరియాతి అత్థతో ఏకం, సన్నిధి కారో అస్సాతి సన్నిధికారం, సన్నిధికారమేవ సన్నిధికారకం, పటిగ్గహేత్వా ఏకరత్తిం వీతినామితస్సేతం నామం. తస్మా ఏవం సన్నిధికతం యంకిఞ్చి యావకాలికం వా యామకాలికం వా ‘అజ్ఝోహరిస్సామీ’తి గణ్హన్తస్స పటిగ్గహణే దుక్కటం, అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే పాచిత్తియం. సచేపి పత్తో దుద్ధోతో హోతి, యం అఙ్గులియా ఘంసన్తస్స లేఖా పఞ్ఞాయతి, గణ్ఠికపత్తస్స వా గణ్ఠికన్తరే స్నేహో పవిట్ఠో హోతి, యో ఉణ్హే ఓతాపేన్తస్స పగ్ఘరతి, ఉణ్హయాగుయా వా గహితాయ సన్దిస్సతి, తాదిసే పత్తేపి పునదివసే భుఞ్జన్తస్స పాచిత్తియం. యం పన భిక్ఖు నిరపేక్ఖో సామణేరానం పరిచ్చజిత్వా తేహి నిహితం లభిత్వా భుఞ్జతి, తం వట్టతి. సయం పటిగ్గహేత్వా అపరిచ్చత్తమేవ హి దుతియదివసే కప్పియభోజనం భుఞ్జన్తస్స పాచిత్తియం. అకప్పియేసు పన మనుస్సమంసే థుల్లచ్చయేన సద్ధిం పాచిత్తియం, సేసేసు పన దుక్కటేన సద్ధిం. యామకాలికం సతి పచ్చయే అజ్ఝోహరతో పాచిత్తియం, ఆహారత్థాయ అజ్ఝోహరతో దుక్కటేన సద్ధిం. యో పన పవారితో హుత్వా అనతిరిత్తకతం అజ్ఝోహరతి, తస్స సబ్బవికప్పేసు అపరమ్పి పాచిత్తియం వడ్ఢతి. సచే వికాలే అజ్ఝోహరతి, అనతిరిత్తపచ్చయా సబ్బవికప్పేసు అనాపత్తి, సతి పచ్చయే వికాలపచ్చయా యామకాలికాదీసు చ అనాపత్తి. అవసేసేసు వికాలపచ్చయా పాచిత్తియం వడ్ఢతియేవ. భిక్ఖుస్స పన సన్నిధి భిక్ఖునియా వట్టతి, భిక్ఖునియా చ సన్నిధి భిక్ఖుస్స వట్టతి, భిక్ఖునిక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౪౨౧-౪౨౨) అనుఞ్ఞాతత్తా వట్టతీతి.
సావత్థియం ఆయస్మన్తం బేలట్ఠసీసం ఆరబ్భ సన్నిధికారకభోజనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, సత్తాహకాలిక యావజీవికానం పన ఆహారత్థాయ పటిగ్గహణే అజ్ఝోహారే చ దుక్కటం. యథా చేతాని ఆహారత్థాయ న కప్పన్తి, ఏవం యావకాలికాదీహి సంసట్ఠానిపి, వుత్తఞ్హేతం ‘‘యావకాలికేన, భిక్ఖవే, యామకాలికం తదహుపటిగ్గహితం కాలే కప్పతి, వికాలే న కప్పతీ’’తిఆది (మహావ. ౩౦౫). తస్మా సచేపి తం తం తేన తేన సద్ధిం సంసట్ఠం లభతి, సచే అసమ్భిన్నరసం వా హోతి సుధోతం వా, యథా ఇతరేన సంసగ్గో న పఞ్ఞాయతి, అత్తనో కాలానురూపేన పరిభుఞ్జితుం వట్టతి.
సచే పన సమ్భిన్నరసం వా హోతి దుద్ధోతం వా, న వట్టతి. యావకాలికఞ్హి అత్తనా సద్ధిం సమ్భిన్నరసాని తీణిపి యామకాలికాదీని అత్తనో సభావం ఉపనేతి, యామకాలికం ద్వేపి సత్తాహకాలికాదీని అత్తనో సభావం ఉపనేతి, సత్తాహకాలికం యావజీవికమేవ అత్తనో సభావం ఉపనేతి. తస్మా తేన తదహుపటిగ్గహితేన సద్ధిం తదహుపటిగ్గహితం వా పురే పటిగ్గహితం వా యావజీవికం సత్తాహం కప్పతి, ద్వీహప్పటిగ్గహితేన ఛాహం, తీహప్పటిగ్గహితేన పఞ్చాహం…పే… సత్తాహప్పటిగ్గహితేన తదహేవ కప్పతీతి వేదితబ్బం. తస్మాయేవ హి ‘‘సత్తాహకాలికేన, భిక్ఖవే, యావజీవికం తదహుపటిగ్గహిత’’న్తి అవత్వా ‘‘పటిగ్గహితం సత్తాహం కప్పతీ’’తి వుత్తం. కాలయామసత్తాహాతిక్కమేసు చేత్థ వికాలభోజన సన్నిధిభేసజ్జసిక్ఖాపదానం వసేన ఆపత్తియో వేదితబ్బా, ఇమేసు పన చతూసు కాలికేసు యావకాలికం యామకాలికన్తి ఇమమేవ ద్వయం అన్తోవుట్ఠఞ్చేవ సన్నిధికారకఞ్చ, సత్తాహకాలికం యావజీవికఞ్చ అకప్పియకుటియం నిక్ఖిపితుమ్పి వట్టతి, సన్నిధిమ్పి న జనేతి. అకప్పియకుటియం అన్తోవుట్ఠేన పన తేన సద్ధిం ఇతరద్వయం తదహుపటిగ్గహితమ్పి న వట్టతి, ముఖసన్నిధి నామ హోతి, మహాపచ్చరియం పన అన్తోవుట్ఠం హోతీతి వుత్తం. తత్థ నామమత్తమేవ నానాకరణం, ఆపత్తి పన దుక్కటమేవ. తత్థ అకప్పియకుటి నామ సఙ్ఘస్స వా ఉపసమ్పన్నపుగ్గలస్స వా సన్తకం వసనత్థాయ కతగేహం, తత్థ సహసేయ్యప్పహోనకే పదేసే వుట్ఠం యావకాలికఞ్చ యామకాలికఞ్చ సఙ్ఘికం వా ఉపసమ్పన్నపుగ్గలస్స వా సన్తకం అన్తోవుట్ఠం నామ హోతి, తత్థ పక్కం అన్తోపక్కం నామ, యత్థ కత్థచి పన సయం పక్కం సామం పక్కం నామ, తం సబ్బం అనజ్ఝోహరణీయం. తేన తేన సద్ధిం సంసట్ఠమ్పి తంగతికమేవ, సబ్బం అజ్ఝోహరన్తస్స దుక్కటం. తస్మా అన్తోవుట్ఠఅన్తోపక్కమోచనత్థం భగవతా చతస్సో కప్పియభూమియో (మహావ. ౨౯౫) అనుఞ్ఞాతా, తాసం వినిచ్ఛయో సమన్తపాసాదికాయం (మహావ. అట్ఠ. ౨౯౫) వుత్తో. యత్థ పనేతా న సన్తి, తత్థ అనుపసమ్పన్నస్స సన్తకం కత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతి. సామం పాకమ్పి పునపాకం వట్టతి, అసన్నిధికారకే సన్నిధికారకసఞ్ఞినో, వేమతికస్స వా దుక్కటం. అసన్నిధికారకసఞ్ఞినో, యావకాలికాదీని తీణి నిదహిత్వా సకం సకం కాలం అనతిక్కమిత్వా, యావజీవికం సదాపి సతి పచ్చయే పరిభుఞ్జన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. ఆమిసం, సన్నిధిభావో, తస్స అజ్ఝోహరణన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని ఏళకలోమసదిసానేవాతి.
సన్నిధికారకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. పణీతభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
నవమే పణీతభోజనానీతి పణీతసంసట్ఠాని సత్తధఞ్ఞనిబ్బత్తాని భోజనాని. యథా హి ఆజఞ్ఞయుత్తో రథో ‘ఆజఞ్ఞరథో’తి వుచ్చతి, ఏవమిధాపి పణీతసంసట్ఠాని భోజనాని పణీతభోజనానీతి. యేహి పన పణీతేహి సంసట్ఠాని, తాని ‘పణీతభోజనానీ’తి వుచ్చన్తి, తేసం పభేదదస్సనత్థం సేయ్యథిదం సప్పి నవనీతన్తిఆదిమాహ, తత్థ సప్పిఆదీని భేసజ్జసిక్ఖాపదే (కఙ్ఖా. అట్ఠ. భేసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తలక్ఖణేనేవ వేదితబ్బాని. మచ్ఛాదీసు పన సబ్బోపి ‘ఓదకో’తి (పాచి. ౨౬౦) వుత్తలక్ఖణో మచ్ఛో మచ్ఛోయేవ. యేసం పన మంసం కప్పతి, తేసం మంసఞ్చ ఖీరదధీని చ ఇధాధిప్పేతాని. ఏవరూపాని పణీతభోజనానీతి యాని ఏతేహి సప్పిఆదీహి సంసట్ఠత్తా ‘పణీతభోజనానీ’తి వుచ్చన్తి, తథారూపాని పణీతభోజనాని. అగిలానోతి యస్స తేహి వినాపి ఫాసు హోతి. అత్తనో అత్థాయ విఞ్ఞాపేత్వాతి ఏత్థ పన యో అగిలానో సుద్ధాని సప్పిఆదీని భేసజ్జత్థాయ విఞ్ఞాపేతి, సో మహానామసిక్ఖాపదేన (పాచి. ౩౦౩) కారేతబ్బో, మచ్ఛాదీని చత్తారి విఞ్ఞాపేన్తో సూపోదనవిఞ్ఞత్తియా (పాచి. ౬౧౨-౬౧౩) కారేతబ్బో, సప్పిఆదీహి సంసట్ఠభోజనాని విఞ్ఞాపేన్తో ఇమినా కారేతబ్బో. తత్రాయం వినిచ్ఛయో – ‘‘సప్పినా భత్తం దేహి, సప్పిం ఆకిరిత్వా దేహి, సప్పిమిస్సకం కత్వా దేహి, సహ సప్పినా దేహి, సప్పిఞ్చ భత్తఞ్చ దేహీ’’తి ఏవం విఞ్ఞాపేన్తస్స తావ విఞ్ఞత్తియా దుక్కటం, పటిగ్గహణే దుక్కటం, అజ్ఝోహరణే అజ్ఝోహరణే పాచిత్తియం. ‘‘సప్పిభత్తం దేహీ’’తి వుత్తే పన యస్మా సాలిభత్తం వియ సప్పిభత్తం నామ నత్థి, తస్మా సూపోదనవిఞ్ఞత్తియా దుక్కటమేవ హోతి. సచే పన ‘‘సప్పినా భత్తం దేహీ’’తి వుత్తే భత్తం దత్వా ‘‘సప్పిం కత్వా భుఞ్జాహీ’’తి నవనీతఖీరాదీని వా కప్పియభణ్డం వా దేతి ‘‘ఇమినా సప్పిం గహేత్వా భుఞ్జాహీ’’తి, యథావత్థుకమేవ. ‘‘గోసప్పినా భత్తం దేహీ’’తి వుత్తే పన గోసప్పిం వా దేతు, తస్మిం అసతి పురిమనయేన నవనీతాదీని వా, గావింయేవ వా దేతు ‘‘ఇతో సప్పినా భుఞ్జాహీ’’తి, యథావత్థుకమేవ. సచే పన ‘‘గోసప్పినా దేహీ’’తి యాచితో అజికాసప్పిఆదీహి దేతి, విసఙ్కేతం. ఏవఞ్హి సతి అఞ్ఞం యాచితేన అఞ్ఞం దిన్నం నామ హోతి, తస్మా అనాపత్తి, ఏస నయో ‘‘అజికాసప్పినా దేహీ’’తిఆదీసుపి. ‘‘కప్పియసప్పినా దేహీ’’తి వుత్తే అకప్పియసప్పినా దేతి, విసఙ్కేతమేవ. ‘‘అకప్పియసప్పినా దేహీ’’తి వుత్తే అకప్పియసప్పినావ దేతి, పటిగ్గహణేపి పరిభోగేపి దుక్కటమేవ. ఇమినా నయేన సబ్బపదేసు వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. సచే పన సబ్బేహిపి సప్పిఆదీహి ఏకట్ఠానే వా నానాట్ఠానే వా విఞ్ఞాపేత్వా పటిలద్ధం ఏకతో సమ్భిన్నరసం కత్వా తతో కుసగ్గేన ఏకబిన్దుమ్పి అజ్ఝోహరతి, నవ పాచిత్తియాని.
సావత్థియం ఛబ్బగ్గియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ పణీతభోజనవిఞ్ఞత్తివత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘అగిలానో’’తి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి, అసాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, గిలానస్స అగిలానసఞ్ఞినో, వేమతికస్స వా దుక్కటం. గిలానసఞ్ఞిస్స, గిలానకాలే విఞ్ఞాపేత్వా అగిలానస్స భుఞ్జతో, గిలానస్స సేసకే, ఞాతకప్పవారితట్ఠానతో, అఞ్ఞస్సత్థాయ విఞ్ఞత్తే, అత్తనో ధనేన గహితే, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. పణీతభోజనతా, అగిలానతా, కతవిఞ్ఞత్తియా పటిలాభో, అజ్ఝోహరణన్తి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని. అద్ధానసముట్ఠానం, కిరియం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం, అచిత్తకం, పణ్ణత్తివజ్జం, కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, తిచిత్తం, తివేదనన్తి.
పణీతభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. దన్తపోనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
దసమే అదిన్నన్తి కాయేన వా కాయప్పటిబద్ధేన వా గణ్హన్తస్స హత్థపాసే ఠత్వా కాయకాయప్పటిబద్ధనిస్సగ్గియానం అఞ్ఞతరేన న దిన్నం, అప్పటిగ్గహితకస్సేతం నామం. అప్పటిగ్గహితకఞ్హి భిక్ఖునో అత్తనో సన్తకమ్పి అజ్ఝోహరితుం న వట్టతి. పటిగ్గహితం అన్తమసో విస్సాసికసన్తకమ్పి వట్టతి, తస్స లక్ఖణం వుత్తవిపల్లాసేన వేదితబ్బం. సచే హి యో కోచి అనుపసమ్పన్నో అన్తమసో తిరచ్ఛానోపి భిక్ఖుస్స వా భిక్ఖునియా వా హత్థపాసే ఠితో కాయాదీనం అఞ్ఞతరేన దేతి, తఞ్చే భిక్ఖునా యేన కేనచి సరీరావయవేన వా, తప్పటిబద్ధేన వా, సంహారిమేన చ అన్తమసో మఞ్చేనాపి, ధారేతుం సమత్థేన చ అన్తమసో అతత్థజాతకరుక్ఖపణ్ణేనాపి, సూచియా పరామట్ఠమత్తేనాపి పటిగ్గహితం, పటిగ్గహితమేవ హోతి. పటిబద్ధప్పటిబద్ధం నామ ఇధ నత్థి, యమ్పి నత్థుకరణియా దియ్యమానం నాసికాయ, అకల్లకో వా ముఖేన పటిగ్గణ్హాతి, సబ్బం వట్టతి, ఆభోగమత్తమేవ హేత్థ పమాణం. పుబ్బాభోగే చ సతి పచ్ఛా నిద్దాయన్తస్స పత్తే దిన్నమ్పి హత్థపాసే సతి పటిగ్గహితమేవ హోతి. యమ్పి ‘‘పత్తేన పటిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి నిసిన్నస్సేవ హత్థే పతతి, తం వట్టతియేవ. అభిహటభాజనతో పతితరజమ్పి వట్టతి, తత్థ ఠితనిసిన్ననిపన్నానం పవారణాసిక్ఖాపదే వుత్తనయేనేవ హత్థపాసో వేదితబ్బో.
సచే పన దాయకప్పటిగ్గాహకేసు ఏకో ఆకాసే హోతి, ఏకో భూమియం, భూమట్ఠస్స సీసేన ఆకాసట్ఠస్స చ ఠపేత్వా దాతుం వా గహేతుం వా పసారితహత్థం యం ఆసన్నతరం అఙ్గం, తస్స ఓరిమన్తేన హత్థపాసప్పమాణం పరిచ్ఛిన్దితబ్బం. సచేపి ఏకో కూపే హోతి, ఏకో కూపతటే, ఏకో వా రుక్ఖే, ఏకో పథవియం, వుత్తనయేనేవ హత్థపాసప్పమాణం పరిచ్ఛిన్దితబ్బం. తస్మిం ఠత్వా సచేపి ద్వే తయో వా సామణేరా యం మజ్ఝిమో పురిసో ఉక్ఖిపితుం సక్కోతి, ఏవరూపం భారం పవట్టేన్తా భిక్ఖునో భూమియం ఠపితహత్థం ఆరోపేన్తి, ఉక్ఖిపిత్వా వా భిక్ఖునో పసారితహత్థే ఏకదేసేనాపి ఠపేన్తి, తం పటిగ్గహితమేవ హోతి. యం పన పిణ్డాయ చరన్తస్స పత్తే రజం పతతి, తం అప్పటిగ్గహితమేవ హోతి, తస్మా పటిగ్గహేత్వావ భిక్ఖా గణ్హితబ్బా. అప్పటిగ్గహేత్వా గణ్హన్తస్స వినయదుక్కటం, తం పన పున పటిగ్గహేత్వా భుఞ్జన్తస్స అనాపత్తి. సచే ‘‘పటిగ్గహేత్వా దేథా’’తి వుత్తే వచనం అస్సుత్వా వా అనాదియిత్వా వా భిక్ఖం దేన్తియేవ, వినయదుక్కటా ముచ్చతి, పున పటిగ్గహేత్వా అఞ్ఞా భిక్ఖా పటిగ్గహేతబ్బా. సచే మహావాతో తతో తతో రజం పాతేతి, న సక్కా హోతి భిక్ఖం గహేతుం, ‘‘అనుపసమ్పన్నస్స దస్సామీ’’తి సుద్ధచిత్తేన ఆభోగం కత్వా గణ్హితుం వట్టతి. తం అనుపసమ్పన్నస్స దత్వా పున తేన దిన్నం వా తస్స విస్సాసేన వా పటిగ్గహేత్వా భుఞ్జితుం వట్టతి. అస్సుఖేళసిఙ్ఘాణికాదీసు యం ఠానతో చవిత్వా హత్థే వా పత్తే వా పతతి, తం పటిగ్గహేతబ్బం, అఙ్గలగ్గం పటిగ్గహితమేవ. పతన్తమ్పి వోచ్ఛిన్నఞ్చే అన్తరా న గహేతబ్బం, ఉగ్గహితకం నామ హోతి, తం పచ్ఛా పటిగ్గహితమ్పి న వట్టతి. యం పన భేసజ్జం వా మూలఫలం వా మాతాదీనం అత్థాయ గహేత్వా ఛాయత్థాయ వా ఫలినిసాఖం ఉక్ఖిపిత్వా గచ్ఛతి, తతో యం ఇచ్ఛతి, తం పున పటిగ్గహేత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతి. యో పన తత్థ జాతకఫలినిసాఖాయ వా వల్లియా వా గహేత్వా చాలేతి. తస్స తతో లద్ధం ఫలం న వట్టతి, దురుపచిణ్ణదుక్కటఞ్చ ఆపజ్జతి, అఞ్ఞస్స తం వట్టతి, ఫలిరుక్ఖం పన అపస్సయితుం వా ఆలమ్బితుం వా వట్టతి, పటిగ్గహేత్వా ఠపితే యం అఞ్ఞం అఙ్కురాది ఉప్పజ్జతి, పటిగ్గహితమేవ తం. యావ హి హత్థతో ముత్తే నిరపేక్ఖో న హోతి, నిరపేక్ఖతాయ వా హత్థతో న ముచ్చతి, తావ న పటిగ్గహణం విజహతి, అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన సమన్తపాసాదికాయం వుత్తో.
ముఖద్వారన్తి గలనాళికం. ముఖేన వా హి పవిట్ఠం హోతు, నాసికాయ వా, గలేన అజ్ఝోహరణీయతాయ సబ్బమ్పి తం ముఖద్వారం పవేసితమేవ హోతి. ఆహారన్తి యంకిఞ్చి యావకాలికం వా యామకాలికం వా సత్తాహకాలికం వా యావజీవికం వా. సబ్బఞ్హేతం అజ్ఝోహరణీయత్తా ‘ఆహారో’తి వుచ్చతి, తత్థ సబ్బమ్పి ధఞ్ఞం వా ధఞ్ఞానులోమం వా తాలనాళికేరపనసలబుజఅలాబుకుమ్భణ్డపుస్సఫలతిపుసఫలఏళాలుకసఙ్ఖాతం నవవిధం మహాఫలఞ్చేవ అపరణ్ణఞ్చ, యఞ్చఞ్ఞం వనమూలపత్తపుప్ఫఫలాది ఆహారత్థం ఫరతి, తం సబ్బం యావ మజ్ఝన్హికకాలో, తావ పరిభుఞ్జితబ్బతో యావకాలికం నామ. అమ్బపానం జమ్బుపానం చోచపానం మోచపానం మధుకపానం ముద్దికపానం సాలూకపానం ఫారుసకపానన్తి ఇమాని అట్ఠ పానాని, యాని చ తేసం అనులోమాని వేత్తతిన్తిణికమాతులుఙ్గకపిట్ఠకోసమ్బకరమన్దాదిఖుద్దకఫలపానాని, ఏతాని సబ్బాని అనుపసమ్పన్నేహి సీతోదకేన మద్దిత్వా కతాని ఆదిచ్చపాకాని వా యావ రత్తియా పచ్ఛిమయామం నిదహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బతో యామకాలికాని నామ. అవసేసేసు అనుఞ్ఞాతఫలపత్తపుప్ఫరసేసుపి ఏసేవ నయో. సప్పిఆదీని పఞ్చ భేసజ్జాని సత్తాహం నిదహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బతో సత్తాహకాలికాని నామ. ఇదం పన యావకాలికాదిత్తయం కాలవిముత్తఞ్చ ఉదకం ఠపేత్వా అవసేసమూలఫలాఫలాది యం నేవ ఖాదనీయత్థం న భోజనీయత్థం ఫరతి, తం యావజీవం నిదహిత్వా సతి పచ్చయే పరిభుఞ్జితబ్బతో యావజీవికం నామ. ఆహరేయ్యాతి పవేసేయ్య. అఞ్ఞత్ర ఉదకదన్తపోనాతి ఇదం అనాహారేపి ఉదకే ఆహారసఞ్ఞాయ, దన్తపోనే చ ‘‘ముఖద్వారం ఆహటం ఇద’’న్తి సఞ్ఞాయ కుక్కుచ్చాయన్తానం కుక్కుచ్చవినోదనత్థం వుత్తం. ఉదకఞ్హి యథాసుఖం పాతుం, దన్తకట్ఠఞ్చ దన్తపోనపరిభోగేన పరిభుఞ్జితుం వట్టతి. ఠపేత్వా పన ఇదం ద్వయం అవసేసం అజ్ఝోహరణత్థాయ గణ్హతో గహణే దుక్కటం, అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే పాచిత్తియం, సచేపి దన్తకట్ఠరసో అజానన్తస్స అన్తో పవిసతి, పాచిత్తియమేవ.
వేసాలియం అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆరబ్భ అదిన్నం ఆహారం ఆహరణవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘అఞ్ఞత్ర ఉదకదన్తపోనా’’తి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, పటిగ్గహితకే అప్పటిగ్గహితసఞ్ఞినో, వేమతికస్స వా దుక్కటం. పటిగ్గహితసఞ్ఞిస్స, ఉదకదన్తపోనే, చత్తారి మహావికటాని సతి పచ్చయే అసతి కప్పియకారకే సామం గహేత్వా పరిభుఞ్జన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. ఏత్థ దుబ్బచోపి అసమత్థోపి కప్పియకారకో అసన్తపక్ఖేయేవ తిట్ఠతి, ఛారికాయ అసతి సుక్ఖదారుం ఝాపేత్వా, తస్మిఞ్చ అసతి అల్లదారుం రుక్ఖతో ఛిన్దిత్వాపి కాతుం, మత్తికత్థాయ చ పథవిం ఖణితుమ్పి వట్టతి, ఇదం పన చతుబ్బిధమ్పి మహావికటం కాలోదిస్సం నామ సప్పదట్ఠక్ఖణేయేవ సామం గహేతుం వట్టతి, అఞ్ఞదా పటిగ్గాహాపేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం. అప్పటిగ్గహితకతా, అననుఞ్ఞాతతా, ధూమాదిఅబ్బోహారికాభావో, అజ్ఝోహరణన్తి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని ఏళకలోమసదిసానీతి.
దన్తపోనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
భోజనవగ్గో చతుత్థో.