౫. అచేలకవగ్గో

౧. అచేలకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

అచేలకవగ్గస్స పఠమే ఏతేసం అచేలకాదీనం అఞ్ఞతిత్థియానం యంకిఞ్చి ఆమిసం ఏకప్పయోగేన దేన్తస్స ఏకం పాచిత్తియం, అవచ్ఛిన్దిత్వా అవచ్ఛిన్దిత్వా దేన్తస్స పయోగే పయోగే పాచిత్తియం.

వేసాలియం ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆరబ్భ పరిబ్బాజికాయ ద్వే పూవే దానవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, అసాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, ఉదకదన్తపోనం దేన్తస్స, అతిత్థియే తిత్థియసఞ్ఞిస్స, వేమతికస్స చ దుక్కటం. అతిత్థియే అతిత్థియసఞ్ఞిస్స, అనుపసమ్పన్నేన దాపేన్తస్స, తేసం సన్తికే భాజనం నిక్ఖిపిత్వా ‘‘ఇదం గణ్హథా’’తి భణన్తస్స, తేసం వా నిక్ఖిత్తభాజనే దేన్తస్స, బాహిరలేపం దేన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. అఞ్ఞతిత్థియతా, అననుఞ్ఞాతతా, అజ్ఝోహరణీయం అజ్ఝోహరణత్థాయ సహత్థా అనిక్ఖిత్తభాజనే దానన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని ఏళకలోమసదిసానీతి.

అచేలకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఉయ్యోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

దుతియే దాపేత్వా వా అదాపేత్వా వాతి యంకిఞ్చి ఆమిసం దాపేత్వా వా న దాపేత్వా వా. ఉయ్యోజేయ్యాతి మాతుగామేన సద్ధిం హసనకీళనరహోనిసజ్జాదీని కత్తుకామో ‘గచ్ఛా’తిఆదీని వత్వా ఉయ్యోజేయ్య. ఏతదేవాతి ఏతం అనాచారమేవ పచ్చయం కరిత్వా, న అఞ్ఞం పతిరూపం కారణం. పాచిత్తియన్తి ఉయ్యోజనమత్తే తావ దుక్కటం, యదా పనస్స సో దస్సనూపచారం వా సవనూపచారం వా ఏకేన పాదేన విజహతి, అపరం దుక్కటం, దుతియేన విజహితే పాచిత్తియం. ఏత్థ చ దస్సనూపచారస్స అజ్ఝోకాసే ఠత్వా ద్వాదసహత్థప్పమాణం, తథా సవనూపచారస్స. సచే పన అన్తరా కుట్టద్వారపాకారాదయో హోన్తి, తేహి అన్తరితభావోయేవ ఉపచారాతిక్కమో.

సావత్థియం ఉపనన్దం ఆరబ్భ ఉయ్యోజనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, ఉయ్యోజనాణత్తికాయ సాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, అనుపసమ్పన్నే తికదుక్కటం, ఉభిన్నమ్పి కలిసాసనారోపనే దుక్కటమేవ, ‘‘ఉభో ఏకతో న యాపేస్సామా’’తి ఏవమాదీహి పతిరూపకారణేహి ఉయ్యోజేన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. అనాచారం ఆచరితుకామతా, తదత్థమేవ ఉపసమ్పన్నస్స ఉయ్యోజనం, ఏవం ఉయ్యోజితస్స ఉపచారాతిక్కమోతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని అదిన్నాదానసదిసానీతి.

ఉయ్యోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

తతియే సహ ఉభోహి జనేహీతి సభోజనం, తస్మిం సభోజనే. అథ వా సభోజనేతి సభోగే, రాగపరియుట్ఠితపురిసస్స హి ఇత్థీ భోగో, ఇత్థియా చ పురిసో, తేనేవస్స పదభాజనే ‘‘ఇత్థీ చేవ హోతి, పురిసో చా’’తిఆది (పాచి. ౨౮౧) వుత్తం. అనుపఖజ్జ నిసజ్జం కప్పేయ్యాతి అనుపవిసిత్వా నిసీదేయ్య, యం తస్మిం కులే సయనిఘరం, తస్స మహాచతుస్సాలాదీసు కతస్స మహల్లకస్స పిట్ఠసఙ్ఘాటతో హత్థపాసం విజహిత్వా అన్తోసయనస్స ఆసన్నే ఠానే, ఖుద్దకస్స వా వేమజ్ఝం అతిక్కమిత్వా నిసీదేయ్యాతి అత్థో, ఏవం నిసిన్నస్స పాచిత్తియం.

సావత్థియం ఉపనన్దం ఆరబ్భ అనుపఖజ్జ నిసజ్జనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, అసయనిఘరే సయనిఘరసఞ్ఞినో, వేమతికస్స వా దుక్కటం. నసయనిఘరసఞ్ఞిస్స, వుత్తలక్ఖణం పదేసం అనతిక్కమిత్వా నిసిన్నస్స, భిక్ఖుస్మిం దుతియకే సతి, ఉభోసు నిక్ఖన్తేసు వా, వీతరాగేసు వా నిసీదన్తస్స, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. అవీతరాగజాయమ్పతికానం సన్నిహితతా, సయనిఘరతా, దుతియస్స భిక్ఖునో అభావో, అనుపఖజ్జ నిసీదనన్తి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని పఠమపారాజికసదిసానీతి.

సభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪-౫. రహోపటిచ్ఛన్న-రహోనిసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా

చతుత్థపఞ్చమాని సావత్థియం ఉపనన్దం ఆరబ్భ పటిచ్ఛన్నాసనే చ, రహో చ నిసజ్జనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తాని, సాధారణపఞ్ఞత్తియో, ఏతేసమ్పి సముట్ఠానాదీని పఠమపారాజికసదిసానేవ. సేసో కథానయో అనియతద్వయే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

రహోపటిచ్ఛన్న-రహోనిసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. చారిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ఛట్ఠే నిమన్తితోతి పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరేన నిమన్తితో. సభత్తో సమానోతి తేనేవ నిమన్తనభత్తేన సభత్తో సమానో. సన్తం భిక్ఖుం అనాపుచ్ఛాతి అన్తోఉపచారసీమాయ దస్సనూపచారే భిక్ఖుం దిస్వా యం సక్కా హోతి పకతివచనేన ఆపుచ్ఛితుం, తాదిసం ‘‘అహం ఇత్థన్నామస్స ఘరం గచ్ఛామీ’’తి వా ‘‘చారిత్తం ఆపజ్జామీ’’తి వా ఈదిసేన వచనేన అనాపుచ్ఛిత్వా. పురేభత్తం వా పచ్ఛాభత్తం వాతి యేన భత్తేన నిమన్తితో, తస్మిం భుత్తే వా అభుత్తే వా. కులేసు చారిత్తం ఆపజ్జేయ్యాతి యస్మిం కులే నిమన్తితో, తతో అఞ్ఞాని కులాని పవిసేయ్య. అఞ్ఞత్ర సమయా పాచిత్తియన్తి సచే సో భిక్ఖు వుత్తలక్ఖణం దువిధమ్పి సమయం ఠపేత్వా అవీతివత్తే మజ్ఝన్హికే అఞ్ఞం కులం పవిసతి, అథస్స ఘరూపచారోక్కమనే దుక్కటం, పఠమపాదేన ఉమ్మారం అతిక్కమన్తస్స అపరమ్పి దుక్కటం, దుతియపాదేన అతిక్కమే పాచిత్తియం.

రాజగహే ఉపనన్దం ఆరబ్భ చారిత్తాపజ్జనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘సన్తం భిక్ఖుం, అనాపుచ్ఛా, పురేభత్తం పచ్ఛాభత్తం, అఞ్ఞత్ర సమయా’’తి అయమేత్థ చతుబ్బిధా అనుపఞ్ఞత్తి, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, అనిమన్తితే నిమన్తితసఞ్ఞిస్స, వేమతికస్స వా దుక్కటం. తస్మిం అనిమన్తితసఞ్ఞిస్స, సమయే సన్తం భిక్ఖుం ఆపుచ్ఛిత్వా, అసన్తం భిక్ఖుం అనాపుచ్ఛిత్వా పవిసతో, అఞ్ఞస్స ఘరేన వా ఘరూపచారేన వా మగ్గో హోతి, తేన గచ్ఛతో, అన్తరారామభిక్ఖునుపస్సయతిత్థియసేయ్యపటిక్కమనభత్తియఘరాని గచ్ఛతో, ఆపదాసు, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరేన నిమన్తనసాదియనం, సన్తం భిక్ఖుం అనాపుచ్ఛనా, భత్తియఘరతో అఞ్ఞఘరప్పవిసనం, మజ్ఝన్హికానతిక్కమో, సమయస్స వా ఆపదానం వా అభావోతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని పఠమకథినసదిసానేవ, ఇదం పన కిరియాకిరియన్తి.

చారిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. మహానామసిక్ఖాపదవణ్ణనా

సత్తమే చతుమాసప్పచ్చయపవారణాతి చత్తారో మాసే గిలానప్పచ్చయపవారణా, సబ్బఞ్చేతం వత్థువసేన వుత్తం. అయం పనేత్థ అత్థో – చతుమాసపవారణా వా హోతు, పునపవారణా వా, నిచ్చపవారణా వా, సబ్బాపి సాదితబ్బా, ‘‘ఇదాని మమ రోగో నత్థీ’’తి న పటిక్ఖిపితబ్బా, ‘‘రోగే పన సతి విఞ్ఞాపేస్సామీ’’తి అధివాసేతబ్బాతి. తతో చే ఉత్తరి సాదియేయ్యాతి ఏత్థ సచే తత్థ రత్తీహి వా భేసజ్జేహి వా పరిచ్ఛేదో కతో హోతి ‘‘ఏత్తకాయేవ రత్తియో, ఏత్తకాని వా భేసజ్జాని విఞ్ఞాపేతబ్బానీ’’తి, అథ తతో రత్తిపరియన్తతో వా భేసజ్జపరియన్తతో వా ఉత్తరి, న భేసజ్జకరణీయేన వా భేసజ్జం, అఞ్ఞభేసజ్జకరణీయేన వా అఞ్ఞం భేసజ్జం విఞ్ఞాపేన్తస్స పాచిత్తియం.

సక్కేసు ఛబ్బగ్గియే ఆరబ్భ భేసజ్జవిఞ్ఞాపనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, నతతుత్తరి తతుత్తరిసఞ్ఞినో, వేమతికస్స వా దుక్కటం. నతతుత్తరి నతతుత్తరిసఞ్ఞిస్స, యేహి భేసజ్జేహి పవారితో, తతో అఞ్ఞేహి వా అధికతరేహి వా అత్థే సతి, యాసు చ రత్తీసు పవారితో, తా అతిక్కమిత్వాపి అత్థే సతి యథాభూతం ఆచిక్ఖిత్వా విఞ్ఞాపేన్తస్స, యే చ ఞాతకే వా పుగ్గలికప్పవారణాయ పవారితే వా అపరియన్తపవారణాయ వా పవారితే, అఞ్ఞస్స వా అత్థాయ, అత్తనో వా ధనేన విఞ్ఞాపేన్తి, తేసం, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. సఙ్ఘపవారణతా, తతో భేసజ్జవిఞ్ఞత్తి, అగిలానతా, పరియన్తాతిక్కమోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని సఞ్చరిత్తసదిసానీతి.

మహానామసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. ఉయ్యుత్తసేనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

అట్ఠమే ఉయ్యుత్తన్తి కతఉయ్యోగం, గామతో నిక్ఖన్తన్తి అత్థో. సేనన్తి చతురఙ్గినిం. అఞ్ఞత్ర తథారూపప్పచ్చయాతి తథారూపే కారణే అసతి కేవలం సేనం దస్సనత్థాయ గచ్ఛతో పదే పదే దుక్కటం, దస్సనూపచారే ఠత్వా పస్సతో పాచిత్తియం. దస్సనూపచారో నామ యత్థ ఠితో పస్సతి, తం పన విజహిత్వా పునప్పునం పస్సతో పయోగే పయోగే పాచిత్తియం.

సావత్థియం ఛబ్బగ్గియే ఆరబ్భ సేనాదస్సనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, ‘‘అఞ్ఞత్ర తథారూపప్పచ్చయా’’తి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, హత్థిఆదీసు ఏకమేకం దస్సనాయ గమనే వుత్తనయేనేవ దుక్కటం, తథా అనుయ్యుత్తే ఉయ్యుత్తసఞ్ఞినో, వేమతికస్స చ దుక్కటం. అనుయ్యుత్తసఞ్ఞినో పన, ఆరామే ఠత్వా అత్తనో ఠితోకాసం ఆగతం, పటిపథం ఆగచ్ఛన్తఞ్చ పస్సతో, తథారూపప్పచ్చయే, ఆపదాసు, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. ఉయ్యుత్తసేనం దస్సనత్థాయ గమనం, అనుఞ్ఞాతోకాసతో అఞ్ఞత్ర దస్సనం, తథారూపప్పచ్చయస్స ఆపదాయ వా అభావోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని ఏళకలోమసదిసాని, ఇదం పన లోకవజ్జం, అకుసలచిత్తం, తివేదనన్తి.

ఉయ్యుత్తసేనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. సేనావాససిక్ఖాపదవణ్ణనా

నవమే తతో చే ఉత్తరీతి తిరత్తతో ఉత్తరి చతుత్థదివసే అత్థఙ్గతే సూరియే సేనాయ తిట్ఠతు వా నిసీదతు వా సయతు వా, సచేపి ఆకాసే ఇద్ధియా కఞ్చి ఇరియాపథం కప్పేతి, పాచిత్తియమేవ.

సావత్థియం ఛబ్బగ్గియే ఆరబ్భ అతిరేకతిరత్తం సేనాయ వసనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తం, సాధారణపఞ్ఞత్తి, అనాణత్తికం, తికపాచిత్తియం, ఊనకతిరత్తే అతిరేకసఞ్ఞినో, వేమతికస్స వా దుక్కటం. ఊనకసఞ్ఞిస్స, తతియాయ రత్తియా పురారుణా నిక్ఖమిత్వా పున వసతో, గిలానస్స వా గిలానకరణీయేన వా వసతో, పటిసేనారుద్ధాయ సేనాయ, కేనచి పలిబుద్ధస్స, ఆపదాసు, ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తి. తిరత్తాతిక్కమో, సేనాయ సూరియస్స అత్థఙ్గమో, గిలానతాదీనం అభావోతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సముట్ఠానాదీని ఏళకలోమసదిసానేవాతి.

సేనావాససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. ఉయ్యోధికసిక్ఖాపదవణ్ణనా

దసమే ఉగ్గన్త్వా ఉగ్గన్త్వా ఏత్థ యుజ్ఝన్తీతి ఉయ్యోధికం, సమ్పహారట్ఠానస్సేతం నామం. బలస్స అగ్గం జానన్తి ఏత్థాతి బలగ్గం, బలగణనట్ఠానన్తి అత్థో. సేనాయ వియూహం సేనాబ్యూహం, సేనానివేసస్సేతం నామం. అనీకస్స దస్సనం అనీకదస్సనం. అనీకం నామ ‘‘ద్వాదసపురిసో హత్థీ, తిపురిసో అస్సో, చతుప్పురిసో రథో’’తిఇమినా (పాచి. ౩౧౪) లక్ఖణేన తయో హత్థీ పచ్ఛిమకం హత్థానీకం, అస్సానీకరథానీకేసుపి ఏసేవ నయో. చత్తారో పన ఆవుధహత్థా పురిసా పచ్ఛిమకం పత్తానీకం. ఏతేసు యంకిఞ్చి దస్సనాయ గచ్ఛతో పదే పదే దుక్కటం, దస్సనూపచారే ఠత్వా పస్సతో పాచిత్తియం, ఉపచారం పన విజహిత్వా పునప్పునం పస్సతో పయోగే పయోగే పాచిత్తియం. సేసం ఉయ్యుత్తసేనాసిక్ఖాపదే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం, ఆపత్తిభేదో పనేత్థ నత్థేవాతి.

ఉయ్యోధికసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అచేలకవగ్గో పఞ్చమో.