౨. హేతుచతుక్కవణ్ణనా

౨౪౪. జాతిక్ఖణమత్తే ఏవ అభావతోతి తతో ఉద్ధం భావతోతి అత్థో. అవిగతపచ్చయనియమాభావతో భవే ఉపాదానహేతుకగ్గహణం న కతం, అభావతో అవిగతపచ్చయస్స జాతిఆదీసు భవహేతుకాదిగ్గహణం న కతన్తి యోజేతబ్బం. యథా పన యావ వత్థు, తావ అనుపలబ్భమానస్స విఞ్ఞాణస్స వత్థు అవిగతపచ్చయో హోతి విఞ్ఞాణతో ఉద్ధం పవత్తనకమ్పి, ఏవం ఉపాదానం భవసఙ్గహితానం జాతిఆదీనం, భవో చ జాతియా అవిగతపచ్చయో సియా. అథ న సియా, సఙ్ఖారక్ఖన్ధే జాతిఆదీనం సఙ్గహితత్తా విఞ్ఞాణం నామస్స, నామఞ్చ అతక్ఖణికసమ్భవా ఛట్ఠాయతనస్స అవిగతపచ్చయో న సియాతి ఇధ వియ తత్థాపి హేతుకగ్గహణం న కత్తబ్బం సియా, తస్మా యావ ఉపాదానం, తావ జాతిఆదీనం అనుపలబ్భో, జాతిక్ఖణమత్తే ఏవ భవస్స అభావో చ కారణన్తి న సక్కా కాతుం. సఙ్ఖతలక్ఖణానం పన జాతిఆదీనం అసభావధమ్మానం భవేన సఙ్గహితత్తా అసభావధమ్మస్స చ పరమత్థతో భవన్తరస్స అభావతో హేతుఆదిపచ్చయా న సన్తీతి భవస్స ఉపాదానం న నియమేన అవిగతపచ్చయో, భవో పన జాతియా, జాతి జరామరణస్స నేవ అవిగతపచ్చయోతి అవిగతపచ్చయనియమాభావతో అభావతో చ అవిగతపచ్చయస్స భవాదీసు హేతుకగ్గహణం న కతన్తి యుత్తం.

నను ఏవం ‘‘నామం విఞ్ఞాణహేతుకం ఛట్ఠాయతనం నామహేతుక’’న్తి వచనం న వత్తబ్బం. న హి నామసఙ్గహితానం జాతిఆదీనం అవిగతపచ్చయో అఞ్ఞస్స అవిగతపచ్చయభావో చ అత్థి అసభావధమ్మత్తాతి? న, తేసం నామేన అసఙ్గహితత్తా. నమనకిచ్చపరిచ్ఛిన్నఞ్హి నామం, తఞ్చ కిచ్చం సభావధమ్మానమేవ హోతీతి సభావధమ్మభూతా ఏవ తయో ఖన్ధా ‘‘నామ’’న్తి వుత్తా, తస్మా తత్థ హేతుకగ్గహణం యుత్తం, ఇధ పన భవతీతి భవో, న చ జాతిఆదీని న భవన్తి ‘‘భవపచ్చయా జాతి సమ్భవతి, జాతిపచ్చయా జరామరణం సమ్భవతీ’’తి యోజనతో, తస్మా సఙ్ఖరణతో సఙ్ఖారే వియ భవనతో భవే జాతిఆదీని సఙ్గహితానీతి నియమాభావాభావేహి యథావుత్తేహి హేతుకగ్గహణం న కతన్తి.

కేచి పనాతిఆదినా రేవతత్థేరమతం వదతి. అరూపక్ఖన్ధా హి ఇధ భవోతి ఆగతా. వుత్తఞ్హి ‘‘తత్థ కతమో ఉపాదానపచ్చయా భవో, ఠపేత్వా ఉపాదానం వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి (విభ. ౨౪౯).

‘‘వత్తబ్బపదేసాభావతో’’తి వుత్తం, సతిపి పన పదేసే ఉపాదానం వియ సభావాని జాతిఆదీని న హోన్తీతి ఠపేతబ్బస్స భావన్తరస్స అభావతో ఏవ ఠపనం న కాతబ్బన్తి యుత్తం. జాయమానానం పన జాతి, జాతానఞ్చ జరామరణన్తి ‘‘భవపచ్చయా జాతి, జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి (విభ. ౨౨౫) వుత్తం. యథా పన ‘‘నామపచ్చయా ఫస్సోతి తత్థ కతమం నామం? ఠపేత్వా ఫస్సం వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో. ఇదం వుచ్చతి నామ’’న్తి (విభ. ౨౫౯), ‘‘నామరూపపచ్చయా సళాయతనన్తి అత్థి నామం అత్థి రూపం. తత్థ కతమం నామం? వేదనాక్ఖన్ధో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో. ఇదం వుచ్చతి నామం. తత్థ కతమం రూపం? చత్తారో మహాభూతా యఞ్చ రూపం నిస్సాయ మనోధాతు మనోవిఞ్ఞాణధాతు వత్తతి, ఇదం వుచ్చతి రూప’’న్తి (విభ. ౨౬౧) చ యం నామరూపఞ్చ ఫస్సస్స సళాయతనస్స పచ్చయో, తస్స వత్తబ్బపదేసో నిద్దిట్ఠో, ఏవం యో భవో జాతియా పచ్చయో, తస్సపి ఠపేతబ్బగహేతబ్బవిసేసే సతి న సక్కా వత్తబ్బపదేసో నత్థీతి వత్తున్తి.

హేతుచతుక్కవణ్ణనా నిట్ఠితా.