౪. అఞ్ఞమఞ్ఞచతుక్కవణ్ణనా

౨౪౬. నిప్పదేసత్తా భవేన ఉపాదానం సఙ్గహితన్తి పచ్చయుప్పన్నస్స ఉపాదానస్స విసుం ఠితస్స అభావా ‘‘భవపచ్చయాపి ఉపాదాన’’న్తి న సక్కా వత్తున్తి దస్సేతుం ‘‘యస్మా పన భవో నిప్పదేసో’’తిఆదిమాహ. ఏవం సతి ‘‘నామపచ్చయాపి విఞ్ఞాణ’’న్తి న వత్తబ్బం సియా, నామం పన పచ్చయుప్పన్నభూతం పచ్చయభూతఞ్చ సప్పదేసమేవ గహితన్తి అధిప్పాయో. యథా పన ‘‘నామపచ్చయా ఛట్ఠాయతనం, నామపచ్చయా ఫస్సో’’తిఆదీసు (విభ. ౧౫౦-౧౫౪) పచ్చయుప్పన్నం ఠపేత్వా నామం గహితం, ఏవం ‘‘భవపచ్చయాపి ఉపాదాన’’న్తి ఇధాపి పచ్చయుప్పన్నం ఠపేత్వా భవస్స గహణం న న సక్కా కాతుం, తస్మా ఉపాదానస్స అవిగతపచ్చయనియమాభావో వియ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయనియమాభావో భవే పుబ్బే వుత్తనయేన అత్థీతి ‘‘భవపచ్చయాపి ఉపాదాన’’న్తి న వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయోతి చేత్థ సమ్పయుత్తవిప్పయుత్తఅత్థిపచ్చయో అధిప్పేతో సియా. ‘‘నామరూపపచ్చయాపి విఞ్ఞాణ’’న్తి హి వుత్తం, న చ వత్థు అకుసలవిఞ్ఞాణస్స అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో హోతి, పురేజాతవిప్పయుత్తో పన హోతీతి. తథా ‘‘ఛట్ఠాయతనపచ్చయాపి నామరూప’’న్తి వుత్తం, న చ ఛట్ఠాయతనం చక్ఖాయతనుపచయాదీనం చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో హోతి, పచ్ఛాజాతవిప్పయుత్తో పన హోతీతి.

అఞ్ఞమఞ్ఞచతుక్కవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సఙ్ఖారాదిమూలకనయమాతికావణ్ణనా

౨౪౭. ‘‘అపుబ్బస్స అఞ్ఞస్స అవిజ్జాపచ్చయస్స వత్తబ్బస్స అభావతో భవమూలకనయో న వుత్తో’’తి వుత్తం, ఏవం సతి ‘‘ఛట్ఠాయతనపచ్చయా అవిజ్జా’’తిఆదికా ఛట్ఠాయతనాదిమూలకా చ న వత్తబ్బా సియుం. ‘‘నామపచ్చయా అవిజ్జా’’తి ఏత్థ హి అవిజ్జాపచ్చయా సబ్బే చత్తారో ఖన్ధా నామన్తి వుత్తాతి. తత్థాయం అధిప్పాయో సియా – నామవిసేసానం ఛట్ఠాయతనాదీనం అవిజ్జాయ పచ్చయభావో వత్తబ్బోతి ఛట్ఠాయతనాదిమూలకా వుత్తా. యదేవ పన నామం అవిజ్జాయ పచ్చయో, తదేవ భవపచ్చయా అవిజ్జాతి ఏత్థాపి వుచ్చేయ్య, న వత్తబ్బవిసేసో కోచి, తస్మా అపుబ్బాభావతో న వుత్తోతి. భవగ్గహణేన చ ఇధ అవిజ్జాయ పచ్చయభూతా సభావధమ్మా గణ్హేయ్యంఉ, న జాతిఆదీనీతి అపుబ్బాభావతో న వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా అవిజ్జాతిపి వుత్తం సియా’’తి వుత్తం, యథా పన ‘‘నామపచ్చయా ఫస్సో’’తి వుత్తే ‘‘ఫస్సపచ్చయా ఫస్సో’’తి వుత్తం న హోతి పచ్చయుప్పన్నం ఠపేత్వా పచ్చయస్స గహణతో, ఏవమిధాపి న సియా, తస్మా భవనవసేన సభావధమ్మాసభావధమ్మేసు సామఞ్ఞేన పవత్తో భవ-సద్దోతి న సో అవిజ్జాయ పచ్చయోతి సక్కా వత్తుం. తేన భవమూలకనయో న వుత్తోతి వేదితబ్బో.

‘‘ఉపాదానపచ్చయా భవో’’తి ఏత్థ వియ భవేకదేసే విసుం పుబ్బే అగ్గహితే భవ-సద్దో పచ్చయసోధనత్థం ఆదితో వుచ్చమానో నిరవసేసబోధకో హోతి, న నామ-సద్దో. ఏవంసభావా హి ఏతా నిరుత్తియోతి ఇమినావా అధిప్పాయేన ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా అవిజ్జాతిపి వుత్తం సియా’’తి ఆహాతి దట్ఠబ్బం, ఇమినావ అధిప్పాయేన ‘‘భవస్స నిప్పదేసత్తా భవపచ్చయాపి ఉపాదానన్తి న వుత్త’’న్తి అయమత్థో అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయవారే వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. తత్థ పచ్ఛిన్నత్తాతి ఏతేన జాతిజరామరణానం అవిజ్జాయ పచ్చయభావో అనుఞ్ఞాతో వియ హోతి. జాయమానానం పన జాతి, న జాతియా జాయమానా, జీయమానమీయమానఞ్చ జరామరణం, న జరామరణస్స జీయమానమీయమానాతి జాతిఆదీని ఏకచిత్తక్ఖణే న అవిజ్జాయ పచ్చయో హోన్తి, తస్మా అసమ్భవతో ఏవ తమ్మూలకా నయా న గహితా, పచ్ఛేదోపి పన అత్థీతి ‘‘తత్థ పచ్ఛిన్నత్తా’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తేనేవ ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ.

మాతికావణ్ణనా నిట్ఠితా.

అకుసలనిద్దేసవణ్ణనా

౨౪౮-౨౪౯. ఉపాదానస్స ఉపాదానపచ్చయత్తం ఆపజ్జేయ్యాతి నను నాయం దోసో. కాముపాదానఞ్హి దిట్ఠుపాదానస్స, తఞ్చ ఇతరస్స పచ్చయో హోతీతి? సచ్చం, కాముపాదానస్స పన తణ్హాగహణేన గహితత్తా నామే వియ విసేసపచ్చయత్తాభావా చ ఉపాదానగ్గహణేన తణ్హాపచ్చయా భవస్స చ పచ్చయభూతా దిట్ఠి ఏవ గహితాతి అయం దోసో వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. యస్మా చ ఉపాదానట్ఠానే పచ్చయుప్పన్నం పచ్చయో చ ఏకమేవ, తస్మా ‘‘నామపచ్చయా ఫస్సో, నామరూపపచ్చయా సళాయతన’’న్తి ఏతేసం నిద్దేసేసు వియ ‘‘ఉపాదానపచ్చయా భవో’’తి ఏతస్స నిద్దేసే పచ్చయో విసుం న విభత్తో. సతిపి వా భవస్స పచ్చయభావేన కాముపాదానస్సపి గహణే ‘‘ఠపేత్వా ఉపాదాన’’న్తి అవుచ్చమానే కాముపాదానం కాముపాదానస్స, దిట్ఠి చ దిట్ఠియా పచ్చయోతి ఆపజ్జేయ్యాతి పచ్చయపచ్చయుప్పన్నతానివారణత్థం ‘‘ఠపేత్వా ఉపాదాన’’న్తి వుత్తన్తి దస్సేతి.

౨౫౨. చక్ఖాయతనాదిఉపత్థమ్భకస్స చిత్తసముట్ఠానరూపస్స జనకం విఞ్ఞాణం చక్ఖాయతనుపచయాదీనం పచ్చయోతి వుత్తం తదజనకమ్పీతి అధిప్పాయేన ‘‘యస్స చిత్తసముట్ఠానరూపస్సా’’తిఆదిమాహ. తాసమ్పి హీతి ఉతుఆహారజసన్తతీనమ్పి హి ఉపత్థమ్భకసముట్ఠాపనపచ్ఛాజాతపచ్చయవసేన విఞ్ఞాణం పచ్చయో హోతి ఏవాతి అత్థో.

౨౫౪. యథానురూపన్తి మహాభూతసఙ్ఖాతం పఞ్చన్నం సహజాతాదిపచ్చయో, వత్థుసఙ్ఖాతం ఛట్ఠస్స పురేజాతాదిపచ్చయో, నామం పఞ్చన్నం పచ్ఛాజాతాదిపచ్చయో, ఛట్ఠస్స సహజాతాదిపచ్చయోతి ఏసా యథానురూపతా.

౨౬౪. యస్సాతి యస్స పచ్చయుప్పన్నస్స నామస్స విఞ్ఞాణస్స సమ్పయుత్తపచ్చయభావో హోతీతి యోజేతబ్బం.

౨౭౨. ‘‘ఫస్సపచ్చయాపి నామ’’న్తి ఫస్సపచ్చయభావేన వత్తబ్బస్సేవ నామస్స అత్తనో పచ్చయుప్పన్నేన పవత్తి దస్సితాతి ‘‘ఠపేత్వా ఫస్స’’న్తి పున వచనే కోచి అత్థో అత్థీతి న వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘తథాపీ’’తిఆదిమాహ.

౨౮౦. యస్మా అధిమోక్ఖోపి నత్థి, తస్మా ఉపాదానట్ఠానం పరిహీనమేవాతి సమ్బన్ధో. బలవకిలేసేన పన పదపూరణస్స కారణం తణ్హాయ అభావో దోమనస్ససహగతేసు వుత్తో ఏవాతి తస్స తేన సమ్బన్ధో యోజేతబ్బో. సబ్బత్థాతి తతియచిత్తాదీసు ‘‘తణ్హాపచ్చయా అధిమోక్ఖో’’తిఆదిమ్హి విస్సజ్జనమేవ విసేసం దస్సేత్వా పాళి సంఖిత్తా. హేట్ఠాతి చిత్తుప్పాదకణ్డాదీసు.

అకుసలనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కుసలాబ్యాకతనిద్దేసవణ్ణనా

౨౯౨. పసాదోతి సద్ధా.

౩౦౬. ‘‘అలోభో నిదానం కమ్మానం సముదయాయా’’తిఆదివచనతో (అ. ని. ౩.౩౪) సబ్యాపారాని కుసలమూలాని సఙ్ఖారానం నిదానాని హోన్తి, న కమ్మవేగక్ఖిత్తేసు విపాకేసు అలోభాదిసహగతకమ్మపటిబిమ్బభూతా వియ పవత్తమానా అలోభాదయోతి పఞ్చవిఞ్ఞాణేసు వియ నిదానరహితతా సోతపతితతాతి దట్ఠబ్బా. కిరియధమ్మా కిరియమత్తత్తా కమ్మనిదానరహితాఇచ్చేవ పరిహీనావిజ్జాట్ఠానా వేదితబ్బా.

తతియచతుత్థవారా అసమ్భవతో ఏవాతి కస్మా వుత్తం, కిం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని చక్ఖాయతనుపచయాదీనం పచ్ఛాజాతపచ్చయా న హోన్తీతి? హోన్తి, తదుపత్థమ్భకస్స పన చిత్తసముట్ఠానస్స అసముట్ఠాపనం సన్ధాయ ‘‘అసమ్భవతో’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. సహజాతపచ్ఛాజాతవిఞ్ఞాణస్స పన వసేన తదాపి విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం, పచ్ఛాజాతసహజాతనామస్స సహజాతపురేజాతభూతచక్ఖాదిరూపస్స చ వసేన నామరూపపచ్చయా సళాయతనఞ్చ లబ్భతీతి తతియచతుత్థవారా న న సమ్భవన్తీతి.

కుసలాబ్యాకతనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అవిజ్జామూలకకుసలనిద్దేసవణ్ణనా

౩౩౪. సమ్మోహవసేనాతి కుసలఫలే అనిచ్చాదితాయ సభయే సాదురసవిసరుక్ఖబీజసదిసే తంనిబ్బత్తకకుసలే చ అనాదీనవదస్సితావసేన. సమతిక్కమత్థం భావనా సమతిక్కమభావనా, తదఙ్గవిక్ఖమ్భనవసేన సమతిక్కమభూతా వా భావనా సమతిక్కమభావనా.

తథా ఇధ న లబ్భన్తీతి అవిజ్జాయ ఏవ సఙ్ఖారానం అవిగతాదిపచ్చయత్తాభావం సన్ధాయ వుత్తం, విఞ్ఞాణాదీనం పన సఙ్ఖారాదయో అవిగతాదిపచ్చయా హోన్తీతి అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారో, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం సఙ్ఖారహేతుకన్తిఆదినా యోజనా న న సక్కా కాతున్తి అవిగతచతుక్కాదీనిపి న ఇధ లబ్భన్తి. విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం విఞ్ఞాణసమ్పయుత్తం నామన్తిఆదినా హి యథాలాభయోజనాయ నయో దస్సితోతి.

అవిజ్జామూలకకుసలనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కుసలమూలకవిపాకనిద్దేసవణ్ణనా

౩౪౩. ‘‘నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయే పన వత్తబ్బమేవ నత్థీ’’తి వుత్తం, కిం కుసలమూలం అకుసలమూలఞ్చ కమ్మపచ్చయో హోతీతి? న హోతి, కమ్మపచ్చయభూతాయ పన చేతనాయ సంసట్ఠం కమ్మం వియ పచ్చయో హోతి. తేన ఏకీభావమివ గతత్తాతి ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. యథా కుసలాకుసలమూలేహి వినా కమ్మం విపాకం న జనేతీతి తాని విపాకస్స పరియాయేన ఉపనిస్సయోతి వుత్తాని, ఏవం కమ్మేన ఏకీభూతాని సంసట్ఠాని హుత్వా కమ్మజానం పచ్చయా హోన్తీతి పరియాయేన తేసం కమ్మపచ్చయతా వుత్తా. ఏసాతి ఏస కుసలమూలపచ్చయో అకుసలమూలపచ్చయో చాతి యోజేతబ్బం.

కుసలాకుసలవిపాకానం వియ కిరియానం ఉప్పాదకాని అవిజ్జాకుసలాకుసలమూలాని చ న హోన్తీతి ఆహ ‘‘ఉపనిస్సయతం న లభన్తీ’’తి. మనసికారోపి జవనవీథిపటిపాదకమత్తత్తా కుసలాకుసలాని వియ అవిజ్జం ఉపనిస్సయం న కరోతి, అవిజ్జూపనిస్సయానం పన పవత్తిఅత్థం భవఙ్గావట్టనమత్తం హోతి, పహీనావిజ్జానఞ్చ కిరియానం అవిజ్జా నేవుప్పాదికా, ఆరమ్మణమత్తమేవ పన హోతి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘కుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్స ధమ్మస్స ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౩), ‘‘విపాకధమ్మధమ్మో నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మస్స ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౩.౧౦౩) చ ఏవమాదీసు కిరియానం అకుసలా ఉపనిస్సయపచ్చయభావేన న ఉద్ధటాతి. అపిచ ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి ఏతస్స వసేన అవిజ్జామూలకో కుసలనయో వుత్తో, ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తి ఏతస్స వసేన కుసలాకుసలమూలకో విపాకనయో, కిరియానం పన నేవ సఙ్ఖారగ్గహణేన, న చ విఞ్ఞాణగ్గహణేన గహణం గచ్ఛతీతి తంమూలకో కిరియానయో న లబ్భతీతి న వుత్తోతి దట్ఠబ్బో.

అనేకభేదతోతి అవిజ్జాదీనం మూలపదానం ఏకచిత్తక్ఖణికానం కిరియన్తే పఠమనయే సహజాతాదిఅనేకపచ్చయభావేన గహితత్తా తేసం పచ్చయానం వసేన నవాదిమూలపదానం నయానం వసేన, అనేకప్పకారతో చతున్నం చతుక్కానం వసేనాతి వా అధిప్పాయో. కుసలాకుసలానం పన విపాకే చాతి ఏత్థ కుసలాకుసలేసు కుసలాకుసలానం విపాకే చాతి వత్తబ్బం. పురిమపచ్ఛిమేసు హి నయేసు యథా పచ్చయాకారో వుత్తో, తందస్సనత్థం ‘‘అనేకభేదతో ఏకధావా’’తి వుత్తం, న చ పచ్ఛిమనయే కుసలే అనేకభేదతో పచ్చయాకారో వుత్తో, అథ ఖో ‘‘ఏకధావా’’తి. ఏకధావాతి చ మూలపదేకపచ్చయతావసేన, ఏకస్సేవ వా నయస్స వసేన ఏకప్పకారేనాతి అత్థో, పఠమచతుక్కస్సేవ వసేనాతి వా అధిప్పాయో. ధమ్మపచ్చయభేదేతి అవిజ్జాదీనం ధమ్మానం పచ్చయభావభేదే జరామరణాదీనం ధమ్మానం జాతిఆదిపచ్చయభేదే, తంతంచిత్తుప్పాదసమయపరిచ్ఛిన్నానం వా ఫస్సాదీనం ధమ్మానం ఏకక్ఖణికావిజ్జాదిపచ్చయభేదే. పరియత్తిఆదీనం కమో పరియత్తి…పే… పటిపత్తిక్కమో. పచ్చయాకారే హి పాళిపరియాపుణనతదత్థసవనపాళిఅత్థచిన్తనాని ‘‘జరామరణం అనిచ్చం సఙ్ఖతం…పే… నిరోధధమ్మ’’న్తిఆదినా భావనాపటిపత్తి చ కమేన కాతబ్బాతి కమ-గ్గహణం కరోతి. తతోతి ఞాణప్పభేదజనకతో కమతో. అఞ్ఞం కరణీయతరం నత్థి. తదాయత్తా హి దుక్ఖన్తకిరియాతి.

కుసలమూలకవిపాకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.