౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౨౪౩. పథవీఆకాసా వియ పటిచ్చసముప్పాదో మహాపత్థటవిత్థారితానం అత్థానం పరికప్పవసేన కథితో. తఞ్హి అపత్థటం అవిత్థతఞ్చ పథవిం ఆకాసఞ్చ పత్థరన్తో విత్థారయన్తో వియ చ ఏకేకచిత్తావరుద్ధం అకత్వా సబ్బసత్తసబ్బచిత్తసాధారణవసేన పత్థటవిత్థతం కత్వా సుత్తన్తభాజనీయేన భగవా దస్సేతి. తత్థ నానాచిత్తవసేనాతి అసహజాతానం సహజాతానఞ్చ పచ్చయపచ్చయుప్పన్నానం నానాచిత్తగతానం దస్సితభావం సన్ధాయ వుత్తం. నవ మూలపదాని ఏతేసన్తి నవమూలపదా, నయా. ‘‘ఏకేకేన నయేన చతున్నం చతున్నం వారానం సఙ్గహితత్తా’’తి వుత్తం, ఏత్థ ‘‘ఏకేకేన చతుక్కేనా’’తి వత్తబ్బం. నయచతుక్కవారా హి ఏత్థ వవత్థితా దస్సితానం చతుక్కానం నయభావాతి.

౧. పచ్చయచతుక్కవణ్ణనా

అవిజ్జం అఙ్గం అగ్గహేత్వా తతో పరం ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారో’’తిఆదీని పచ్చయసహితాని పచ్చయుప్పన్నాని అఙ్గభావేన వుత్తానీతి ఆహ ‘‘న, తస్స అనఙ్గత్తా’’తి. ఏవఞ్చ కత్వా నిద్దేసే (విభ. ౨౨౬) ‘‘తత్థ కతమా అవిజ్జా’’తి అవిజ్జం విసుం విస్సజ్జేత్వా ‘‘తత్థ కతమో అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారో’’తిఆదినా తంతంపచ్చయవన్తో సఙ్ఖారాదయో విస్సజ్జితాతి. తీసు పకారేసు పఠమపఠమవారో దుతియవారాదీసు పవిసన్తో పచ్చయవిసేసాదిసబ్బనానత్తసాధారణత్తా తే వారవిసేసే గణ్హాతీతి ‘‘సబ్బసఙ్గాహకో’’తి వుత్తో. పఠమవారో ఏవ హి న కేవలం ఛట్ఠాయతనమేవ, అథ ఖో నామఞ్చ ఫస్సస్స పచ్చయో, నామం వా న కేవలం ఛట్ఠాయతనస్సేవ, అథ ఖో ఫస్సస్సాపీతి పచ్చయవిసేసదస్సనత్థం, యేన అత్థవిసేసేన మహానిదానసుత్తదేసనా పవత్తా, తందస్సనత్థఞ్చ ఛట్ఠాయతనఙ్గం పరిహాపేత్వా వుత్తోతి తస్స దుతియవారే చ పవేసో వుత్తో, న సబ్బఙ్గసమోరోధతో.

యత్థాతి వారచతుక్కే ఏకేకవారే చ. అఞ్ఞథాతి సుత్తన్తభాజనీయతో అఞ్ఞథా సఙ్ఖారోతి వుత్తం. అవుత్తన్తి ‘‘రూపం సళాయతన’’న్తి, తేసుపి చ వారేసు చతూసుపి సోకాదయో అవుత్తా సుత్తన్తభాజనీయేసు వుత్తా. తత్థ చ వుత్తమేవ ఇధ ‘‘ఛట్ఠాయతన’’న్తి అఞ్ఞథా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

సబ్బట్ఠానసాధారణతోతి వుత్తనయేన సబ్బవారసాధారణతో, సబ్బవిఞ్ఞాణపవత్తిట్ఠానభవసాధారణతో వా. వినా అభావేన విఞ్ఞాణస్స ఖన్ధత్తయమ్పి సమానం ఫలం పచ్చయో చాతి ఆహ ‘‘అవిసేసేనా’’తి. ‘‘తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో’’తి (మ. ని. ౧.౨౦౪; సం. ని. ౨.౪౩) వచనతో పన విఞ్ఞాణం ఫస్సస్స విసేసపచ్చయోతి తస్స ఫస్సో విసిట్ఠం ఫలం, సతిపి పచ్చయసమ్పయుత్తానం ఆహారపచ్చయభావే మనోసఞ్చేతనాయ విఞ్ఞాణాహరణం విసిట్ఠం కిచ్చన్తి సఙ్ఖారో చస్స విసిట్ఠో పచ్చయో. అచిత్తక్ఖణమత్తానీతి చిత్తక్ఖణప్పమాణరహితాని. తస్సత్థోతి తస్స వుత్తస్స అవిజ్జాదికస్స అత్థో సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

హేతుకాదీనీతి ఏత్థ యస్మిం చతుక్కే హేతుక-సద్దో వుత్తో, తం హేతుక-సద్దసహచరితత్తా ‘‘హేతుక’’న్తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. హేతు-సద్దో గతిసూచకో అవిగతతా చ విగతతానివారణవసేన గతి ఏవ హోతీతి హేతుకచతుక్కం అవిగతపచ్చయవసేన వుత్తన్తి వుత్తం.

తిధా చతుధా పఞ్చధా వాతి వా-సద్దో ‘‘ఛధా వా’’తిపి వికప్పేతీతి దట్ఠబ్బో. సమాధి హి సాధారణేహి తీహి ఝానిన్ద్రియమగ్గపచ్చయేహి చ పచ్చయోతి. ఉపాదానం భవస్స మగ్గపచ్చయేన చాతి సత్తధాతి కాముపాదానవజ్జానం వసేన వదతి. కాముపాదానం పన యథా భవస్స పచ్చయో హోతి, సో పకారో తణ్హాయం వుత్తో ఏవాతి న వుత్తో.

ఇమస్మిం చతుక్కే సహజాతపచ్చయేన పచ్చయా హోన్తీతి వచనవసేనాతి అధిప్పాయో. అత్థో హి న కత్థచి అత్తనో పచ్చయుప్పన్నస్స యథాసకేహి పచ్చయో న హోతి, సహజాతపచ్చయవసేనేవ పన ఇమస్స చతుక్కస్స వుత్తత్తా సోయేవేత్థ హోతీతి వదన్తి. పఠమవారోతి పఠమచతుక్కోతి ఏవం వత్తబ్బం. భవాదీనం తథా అభావన్తి యది సహజాతపచ్చయవసేనేవ పఠమచతుక్కో వుత్తో, భవో జాతియా, జాతి చ మరణస్స సహజాతపచ్చయో న హోతీతి యథా అవిగతచతుక్కాదీసు ‘‘భవపచ్చయా జాతి భవహేతుకా’’తిఆది న వుత్తం భవాదీనం అవిగతాదిపచ్చయతాయ అభావతో, ఏవమిధాపి ‘‘భవపచ్చయా జాతీ’’తిఆది న వత్తబ్బం సియా. పచ్చయవచనమేవ హి తేసం సహజాతసూచకం ఆపన్నం అవిగతచతుక్కాదీసు వియ ఇధ పచ్చయవిసేససూచకస్స వచనన్తరస్స అభావా, న చ తం న వుత్తం, న చ భవాదయో సహజాతపచ్చయా హోన్తి, తస్మా న సహజాతపచ్చయవసేనేవాయం చతుక్కో వుత్తో. సేసపచ్చయానఞ్చ సమ్భవన్తి ఇదం ‘‘భవాదీన’’న్తి ఏతేన సహ అయోజేత్వా సామఞ్ఞేన అవిజ్జాదీనం సహజాతేన సహ సేసపచ్చయభావానఞ్చ సమ్భవం సన్ధాయ వుత్తం. అయఞ్హేత్థ అత్థో – పచ్చయవిసేససూచకస్స వచనన్తరస్స అభావా సహజాతతో అఞ్ఞే పచ్చయభావా అవిజ్జాదీనం న సమ్భవన్తీతి సహజాతపచ్చయవసేనేవాయం చతుక్కో ఆరద్ధోతి వుచ్చేయ్య, న చ తే న సమ్భవన్తి, తస్మా నాయం తథా ఆరద్ధోతి.

‘‘మహానిదానసుత్తన్తే ఏకాదసఙ్గికో పటిచ్చసముప్పాదో వుత్తో’’తి వుత్తం, తత్థ పన ‘‘నామరూపపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం, నామపచ్చయా ఫస్సో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౯౭) ద్విక్ఖత్తుం ఆగతే నామరూపే ఏకధా గహితే నవఙ్గికో, ద్విధా గహితే దసఙ్గికో వుత్తో, అఞ్ఞత్థ పన వుత్తేసు అవిజ్జాసఙ్ఖారేసు అద్ధత్తయదస్సనత్థం యోజియమానేసు ఏకాదసఙ్గికో హోతీతి కత్వా ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. మహానిదానసుత్తన్తదేసనాయ పరిగ్గహత్థన్తి తత్థ హి చక్ఖాయతనాదీని వియ రూపే ఛట్ఠాయతనఞ్చ నామే అన్తోగధం కత్వా ఫస్సస్స నిరవసేసరూపపచ్చయం వియ నిరవసేసనామపచ్చయఞ్చ దస్సేతుం ‘‘నామరూపపచ్చయా ఫస్సో’’తి వుత్తం, ఏవమిధాపి తత్థ దస్సితవిసేసదస్సనేన తందేసనాపరిగ్గహత్థం ఏకచిత్తక్ఖణికే పటిచ్చసముప్పాదే ఛట్ఠాయతనం నామన్తోగధం కత్వా ‘‘నామపచ్చయా ఫస్సో’’తి వుత్తన్తి అత్థో.

రూపప్పవత్తిదేసం సన్ధాయ దేసితత్తా ‘‘ఇమస్సా’’తి వచనసేసో, న పురిమానన్తి, తేనేవ ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆదిమాహ.

యోనివసేన ఓపపాతికానన్తి చేత్థ సంసేదజయోనికాపి పరిపుణ్ణాయతనభావేన ఓపపాతికసఙ్గహం కత్వా వుత్తాతి దట్ఠబ్బా. పధానాయ వా యోనియా సబ్బపరిపుణ్ణాయతనయోనిం దస్సేతుం ‘‘ఓపపాతికాన’’న్తి వుత్తం. ఏవం సఙ్గహనిదస్సనవసేనేవ హి ధమ్మహదయవిభఙ్గేపి (విభ. ౧౦౦౯) ‘‘ఓపపాతికానం పేతాన’’న్తిఆదినా ఓపపాతికగ్గహణమేవ కతం, న సంసేదజగ్గహణన్తి. ఏకచిత్తక్ఖణే ఛహాయతనేహి ఫస్సస్స పవత్తి నత్థి, న చేకస్స అకుసలఫస్సస్స ఛట్ఠాయతనవజ్జం ఆయతనం సమానక్ఖణే పవత్తమానం పచ్చయభూతం అత్థి, ఆరమ్మణపచ్చయో చేత్థ పవత్తకో న హోతీతి న గయ్హతి, తస్మా ‘‘సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో’’తి న సక్కా వత్తున్తి దస్సనత్థం ‘‘యస్మా పనేసో’’తిఆదిమాహ.

పురిమయోనిద్వయే సమ్భవన్తమ్పి కేసఞ్చి సళాయతనం కలలాదికాలే న సమ్భవతీతి ‘‘సదా అసమ్భవతో’’తి ఆహ. పచ్ఛిమయోనిద్వయే పన యేసం సమ్భవతి, తేసం సదా సమ్భవతీతి. ఇతోతి ఇమస్మా చతుక్కతో, నయతో వా, యో విసేసో.

పచ్చయచతుక్కవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. హేతుచతుక్కవణ్ణనా

౨౪౪. జాతిక్ఖణమత్తే ఏవ అభావతోతి తతో ఉద్ధం భావతోతి అత్థో. అవిగతపచ్చయనియమాభావతో భవే ఉపాదానహేతుకగ్గహణం న కతం, అభావతో అవిగతపచ్చయస్స జాతిఆదీసు భవహేతుకాదిగ్గహణం న కతన్తి యోజేతబ్బం. యథా పన యావ వత్థు, తావ అనుపలబ్భమానస్స విఞ్ఞాణస్స వత్థు అవిగతపచ్చయో హోతి విఞ్ఞాణతో ఉద్ధం పవత్తనకమ్పి, ఏవం ఉపాదానం భవసఙ్గహితానం జాతిఆదీనం, భవో చ జాతియా అవిగతపచ్చయో సియా. అథ న సియా, సఙ్ఖారక్ఖన్ధే జాతిఆదీనం సఙ్గహితత్తా విఞ్ఞాణం నామస్స, నామఞ్చ అతక్ఖణికసమ్భవా ఛట్ఠాయతనస్స అవిగతపచ్చయో న సియాతి ఇధ వియ తత్థాపి హేతుకగ్గహణం న కత్తబ్బం సియా, తస్మా యావ ఉపాదానం, తావ జాతిఆదీనం అనుపలబ్భో, జాతిక్ఖణమత్తే ఏవ భవస్స అభావో చ కారణన్తి న సక్కా కాతుం. సఙ్ఖతలక్ఖణానం పన జాతిఆదీనం అసభావధమ్మానం భవేన సఙ్గహితత్తా అసభావధమ్మస్స చ పరమత్థతో భవన్తరస్స అభావతో హేతుఆదిపచ్చయా న సన్తీతి భవస్స ఉపాదానం న నియమేన అవిగతపచ్చయో, భవో పన జాతియా, జాతి జరామరణస్స నేవ అవిగతపచ్చయోతి అవిగతపచ్చయనియమాభావతో అభావతో చ అవిగతపచ్చయస్స భవాదీసు హేతుకగ్గహణం న కతన్తి యుత్తం.

నను ఏవం ‘‘నామం విఞ్ఞాణహేతుకం ఛట్ఠాయతనం నామహేతుక’’న్తి వచనం న వత్తబ్బం. న హి నామసఙ్గహితానం జాతిఆదీనం అవిగతపచ్చయో అఞ్ఞస్స అవిగతపచ్చయభావో చ అత్థి అసభావధమ్మత్తాతి? న, తేసం నామేన అసఙ్గహితత్తా. నమనకిచ్చపరిచ్ఛిన్నఞ్హి నామం, తఞ్చ కిచ్చం సభావధమ్మానమేవ హోతీతి సభావధమ్మభూతా ఏవ తయో ఖన్ధా ‘‘నామ’’న్తి వుత్తా, తస్మా తత్థ హేతుకగ్గహణం యుత్తం, ఇధ పన భవతీతి భవో, న చ జాతిఆదీని న భవన్తి ‘‘భవపచ్చయా జాతి సమ్భవతి, జాతిపచ్చయా జరామరణం సమ్భవతీ’’తి యోజనతో, తస్మా సఙ్ఖరణతో సఙ్ఖారే వియ భవనతో భవే జాతిఆదీని సఙ్గహితానీతి నియమాభావాభావేహి యథావుత్తేహి హేతుకగ్గహణం న కతన్తి.

కేచి పనాతిఆదినా రేవతత్థేరమతం వదతి. అరూపక్ఖన్ధా హి ఇధ భవోతి ఆగతా. వుత్తఞ్హి ‘‘తత్థ కతమో ఉపాదానపచ్చయా భవో, ఠపేత్వా ఉపాదానం వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి (విభ. ౨౪౯).

‘‘వత్తబ్బపదేసాభావతో’’తి వుత్తం, సతిపి పన పదేసే ఉపాదానం వియ సభావాని జాతిఆదీని న హోన్తీతి ఠపేతబ్బస్స భావన్తరస్స అభావతో ఏవ ఠపనం న కాతబ్బన్తి యుత్తం. జాయమానానం పన జాతి, జాతానఞ్చ జరామరణన్తి ‘‘భవపచ్చయా జాతి, జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి (విభ. ౨౨౫) వుత్తం. యథా పన ‘‘నామపచ్చయా ఫస్సోతి తత్థ కతమం నామం? ఠపేత్వా ఫస్సం వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో. ఇదం వుచ్చతి నామ’’న్తి (విభ. ౨౫౯), ‘‘నామరూపపచ్చయా సళాయతనన్తి అత్థి నామం అత్థి రూపం. తత్థ కతమం నామం? వేదనాక్ఖన్ధో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో. ఇదం వుచ్చతి నామం. తత్థ కతమం రూపం? చత్తారో మహాభూతా యఞ్చ రూపం నిస్సాయ మనోధాతు మనోవిఞ్ఞాణధాతు వత్తతి, ఇదం వుచ్చతి రూప’’న్తి (విభ. ౨౬౧) చ యం నామరూపఞ్చ ఫస్సస్స సళాయతనస్స పచ్చయో, తస్స వత్తబ్బపదేసో నిద్దిట్ఠో, ఏవం యో భవో జాతియా పచ్చయో, తస్సపి ఠపేతబ్బగహేతబ్బవిసేసే సతి న సక్కా వత్తబ్బపదేసో నత్థీతి వత్తున్తి.

హేతుచతుక్కవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. అఞ్ఞమఞ్ఞచతుక్కవణ్ణనా

౨౪౬. నిప్పదేసత్తా భవేన ఉపాదానం సఙ్గహితన్తి పచ్చయుప్పన్నస్స ఉపాదానస్స విసుం ఠితస్స అభావా ‘‘భవపచ్చయాపి ఉపాదాన’’న్తి న సక్కా వత్తున్తి దస్సేతుం ‘‘యస్మా పన భవో నిప్పదేసో’’తిఆదిమాహ. ఏవం సతి ‘‘నామపచ్చయాపి విఞ్ఞాణ’’న్తి న వత్తబ్బం సియా, నామం పన పచ్చయుప్పన్నభూతం పచ్చయభూతఞ్చ సప్పదేసమేవ గహితన్తి అధిప్పాయో. యథా పన ‘‘నామపచ్చయా ఛట్ఠాయతనం, నామపచ్చయా ఫస్సో’’తిఆదీసు (విభ. ౧౫౦-౧౫౪) పచ్చయుప్పన్నం ఠపేత్వా నామం గహితం, ఏవం ‘‘భవపచ్చయాపి ఉపాదాన’’న్తి ఇధాపి పచ్చయుప్పన్నం ఠపేత్వా భవస్స గహణం న న సక్కా కాతుం, తస్మా ఉపాదానస్స అవిగతపచ్చయనియమాభావో వియ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయనియమాభావో భవే పుబ్బే వుత్తనయేన అత్థీతి ‘‘భవపచ్చయాపి ఉపాదాన’’న్తి న వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయోతి చేత్థ సమ్పయుత్తవిప్పయుత్తఅత్థిపచ్చయో అధిప్పేతో సియా. ‘‘నామరూపపచ్చయాపి విఞ్ఞాణ’’న్తి హి వుత్తం, న చ వత్థు అకుసలవిఞ్ఞాణస్స అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో హోతి, పురేజాతవిప్పయుత్తో పన హోతీతి. తథా ‘‘ఛట్ఠాయతనపచ్చయాపి నామరూప’’న్తి వుత్తం, న చ ఛట్ఠాయతనం చక్ఖాయతనుపచయాదీనం చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో హోతి, పచ్ఛాజాతవిప్పయుత్తో పన హోతీతి.

అఞ్ఞమఞ్ఞచతుక్కవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సఙ్ఖారాదిమూలకనయమాతికావణ్ణనా

౨౪౭. ‘‘అపుబ్బస్స అఞ్ఞస్స అవిజ్జాపచ్చయస్స వత్తబ్బస్స అభావతో భవమూలకనయో న వుత్తో’’తి వుత్తం, ఏవం సతి ‘‘ఛట్ఠాయతనపచ్చయా అవిజ్జా’’తిఆదికా ఛట్ఠాయతనాదిమూలకా చ న వత్తబ్బా సియుం. ‘‘నామపచ్చయా అవిజ్జా’’తి ఏత్థ హి అవిజ్జాపచ్చయా సబ్బే చత్తారో ఖన్ధా నామన్తి వుత్తాతి. తత్థాయం అధిప్పాయో సియా – నామవిసేసానం ఛట్ఠాయతనాదీనం అవిజ్జాయ పచ్చయభావో వత్తబ్బోతి ఛట్ఠాయతనాదిమూలకా వుత్తా. యదేవ పన నామం అవిజ్జాయ పచ్చయో, తదేవ భవపచ్చయా అవిజ్జాతి ఏత్థాపి వుచ్చేయ్య, న వత్తబ్బవిసేసో కోచి, తస్మా అపుబ్బాభావతో న వుత్తోతి. భవగ్గహణేన చ ఇధ అవిజ్జాయ పచ్చయభూతా సభావధమ్మా గణ్హేయ్యంఉ, న జాతిఆదీనీతి అపుబ్బాభావతో న వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా అవిజ్జాతిపి వుత్తం సియా’’తి వుత్తం, యథా పన ‘‘నామపచ్చయా ఫస్సో’’తి వుత్తే ‘‘ఫస్సపచ్చయా ఫస్సో’’తి వుత్తం న హోతి పచ్చయుప్పన్నం ఠపేత్వా పచ్చయస్స గహణతో, ఏవమిధాపి న సియా, తస్మా భవనవసేన సభావధమ్మాసభావధమ్మేసు సామఞ్ఞేన పవత్తో భవ-సద్దోతి న సో అవిజ్జాయ పచ్చయోతి సక్కా వత్తుం. తేన భవమూలకనయో న వుత్తోతి వేదితబ్బో.

‘‘ఉపాదానపచ్చయా భవో’’తి ఏత్థ వియ భవేకదేసే విసుం పుబ్బే అగ్గహితే భవ-సద్దో పచ్చయసోధనత్థం ఆదితో వుచ్చమానో నిరవసేసబోధకో హోతి, న నామ-సద్దో. ఏవంసభావా హి ఏతా నిరుత్తియోతి ఇమినావా అధిప్పాయేన ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా అవిజ్జాతిపి వుత్తం సియా’’తి ఆహాతి దట్ఠబ్బం, ఇమినావ అధిప్పాయేన ‘‘భవస్స నిప్పదేసత్తా భవపచ్చయాపి ఉపాదానన్తి న వుత్త’’న్తి అయమత్థో అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయవారే వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. తత్థ పచ్ఛిన్నత్తాతి ఏతేన జాతిజరామరణానం అవిజ్జాయ పచ్చయభావో అనుఞ్ఞాతో వియ హోతి. జాయమానానం పన జాతి, న జాతియా జాయమానా, జీయమానమీయమానఞ్చ జరామరణం, న జరామరణస్స జీయమానమీయమానాతి జాతిఆదీని ఏకచిత్తక్ఖణే న అవిజ్జాయ పచ్చయో హోన్తి, తస్మా అసమ్భవతో ఏవ తమ్మూలకా నయా న గహితా, పచ్ఛేదోపి పన అత్థీతి ‘‘తత్థ పచ్ఛిన్నత్తా’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తేనేవ ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ.

మాతికావణ్ణనా నిట్ఠితా.

అకుసలనిద్దేసవణ్ణనా

౨౪౮-౨౪౯. ఉపాదానస్స ఉపాదానపచ్చయత్తం ఆపజ్జేయ్యాతి నను నాయం దోసో. కాముపాదానఞ్హి దిట్ఠుపాదానస్స, తఞ్చ ఇతరస్స పచ్చయో హోతీతి? సచ్చం, కాముపాదానస్స పన తణ్హాగహణేన గహితత్తా నామే వియ విసేసపచ్చయత్తాభావా చ ఉపాదానగ్గహణేన తణ్హాపచ్చయా భవస్స చ పచ్చయభూతా దిట్ఠి ఏవ గహితాతి అయం దోసో వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. యస్మా చ ఉపాదానట్ఠానే పచ్చయుప్పన్నం పచ్చయో చ ఏకమేవ, తస్మా ‘‘నామపచ్చయా ఫస్సో, నామరూపపచ్చయా సళాయతన’’న్తి ఏతేసం నిద్దేసేసు వియ ‘‘ఉపాదానపచ్చయా భవో’’తి ఏతస్స నిద్దేసే పచ్చయో విసుం న విభత్తో. సతిపి వా భవస్స పచ్చయభావేన కాముపాదానస్సపి గహణే ‘‘ఠపేత్వా ఉపాదాన’’న్తి అవుచ్చమానే కాముపాదానం కాముపాదానస్స, దిట్ఠి చ దిట్ఠియా పచ్చయోతి ఆపజ్జేయ్యాతి పచ్చయపచ్చయుప్పన్నతానివారణత్థం ‘‘ఠపేత్వా ఉపాదాన’’న్తి వుత్తన్తి దస్సేతి.

౨౫౨. చక్ఖాయతనాదిఉపత్థమ్భకస్స చిత్తసముట్ఠానరూపస్స జనకం విఞ్ఞాణం చక్ఖాయతనుపచయాదీనం పచ్చయోతి వుత్తం తదజనకమ్పీతి అధిప్పాయేన ‘‘యస్స చిత్తసముట్ఠానరూపస్సా’’తిఆదిమాహ. తాసమ్పి హీతి ఉతుఆహారజసన్తతీనమ్పి హి ఉపత్థమ్భకసముట్ఠాపనపచ్ఛాజాతపచ్చయవసేన విఞ్ఞాణం పచ్చయో హోతి ఏవాతి అత్థో.

౨౫౪. యథానురూపన్తి మహాభూతసఙ్ఖాతం పఞ్చన్నం సహజాతాదిపచ్చయో, వత్థుసఙ్ఖాతం ఛట్ఠస్స పురేజాతాదిపచ్చయో, నామం పఞ్చన్నం పచ్ఛాజాతాదిపచ్చయో, ఛట్ఠస్స సహజాతాదిపచ్చయోతి ఏసా యథానురూపతా.

౨౬౪. యస్సాతి యస్స పచ్చయుప్పన్నస్స నామస్స విఞ్ఞాణస్స సమ్పయుత్తపచ్చయభావో హోతీతి యోజేతబ్బం.

౨౭౨. ‘‘ఫస్సపచ్చయాపి నామ’’న్తి ఫస్సపచ్చయభావేన వత్తబ్బస్సేవ నామస్స అత్తనో పచ్చయుప్పన్నేన పవత్తి దస్సితాతి ‘‘ఠపేత్వా ఫస్స’’న్తి పున వచనే కోచి అత్థో అత్థీతి న వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘తథాపీ’’తిఆదిమాహ.

౨౮౦. యస్మా అధిమోక్ఖోపి నత్థి, తస్మా ఉపాదానట్ఠానం పరిహీనమేవాతి సమ్బన్ధో. బలవకిలేసేన పన పదపూరణస్స కారణం తణ్హాయ అభావో దోమనస్ససహగతేసు వుత్తో ఏవాతి తస్స తేన సమ్బన్ధో యోజేతబ్బో. సబ్బత్థాతి తతియచిత్తాదీసు ‘‘తణ్హాపచ్చయా అధిమోక్ఖో’’తిఆదిమ్హి విస్సజ్జనమేవ విసేసం దస్సేత్వా పాళి సంఖిత్తా. హేట్ఠాతి చిత్తుప్పాదకణ్డాదీసు.

అకుసలనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కుసలాబ్యాకతనిద్దేసవణ్ణనా

౨౯౨. పసాదోతి సద్ధా.

౩౦౬. ‘‘అలోభో నిదానం కమ్మానం సముదయాయా’’తిఆదివచనతో (అ. ని. ౩.౩౪) సబ్యాపారాని కుసలమూలాని సఙ్ఖారానం నిదానాని హోన్తి, న కమ్మవేగక్ఖిత్తేసు విపాకేసు అలోభాదిసహగతకమ్మపటిబిమ్బభూతా వియ పవత్తమానా అలోభాదయోతి పఞ్చవిఞ్ఞాణేసు వియ నిదానరహితతా సోతపతితతాతి దట్ఠబ్బా. కిరియధమ్మా కిరియమత్తత్తా కమ్మనిదానరహితాఇచ్చేవ పరిహీనావిజ్జాట్ఠానా వేదితబ్బా.

తతియచతుత్థవారా అసమ్భవతో ఏవాతి కస్మా వుత్తం, కిం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని చక్ఖాయతనుపచయాదీనం పచ్ఛాజాతపచ్చయా న హోన్తీతి? హోన్తి, తదుపత్థమ్భకస్స పన చిత్తసముట్ఠానస్స అసముట్ఠాపనం సన్ధాయ ‘‘అసమ్భవతో’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. సహజాతపచ్ఛాజాతవిఞ్ఞాణస్స పన వసేన తదాపి విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం, పచ్ఛాజాతసహజాతనామస్స సహజాతపురేజాతభూతచక్ఖాదిరూపస్స చ వసేన నామరూపపచ్చయా సళాయతనఞ్చ లబ్భతీతి తతియచతుత్థవారా న న సమ్భవన్తీతి.

కుసలాబ్యాకతనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అవిజ్జామూలకకుసలనిద్దేసవణ్ణనా

౩౩౪. సమ్మోహవసేనాతి కుసలఫలే అనిచ్చాదితాయ సభయే సాదురసవిసరుక్ఖబీజసదిసే తంనిబ్బత్తకకుసలే చ అనాదీనవదస్సితావసేన. సమతిక్కమత్థం భావనా సమతిక్కమభావనా, తదఙ్గవిక్ఖమ్భనవసేన సమతిక్కమభూతా వా భావనా సమతిక్కమభావనా.

తథా ఇధ న లబ్భన్తీతి అవిజ్జాయ ఏవ సఙ్ఖారానం అవిగతాదిపచ్చయత్తాభావం సన్ధాయ వుత్తం, విఞ్ఞాణాదీనం పన సఙ్ఖారాదయో అవిగతాదిపచ్చయా హోన్తీతి అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారో, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం సఙ్ఖారహేతుకన్తిఆదినా యోజనా న న సక్కా కాతున్తి అవిగతచతుక్కాదీనిపి న ఇధ లబ్భన్తి. విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం విఞ్ఞాణసమ్పయుత్తం నామన్తిఆదినా హి యథాలాభయోజనాయ నయో దస్సితోతి.

అవిజ్జామూలకకుసలనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కుసలమూలకవిపాకనిద్దేసవణ్ణనా

౩౪౩. ‘‘నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయే పన వత్తబ్బమేవ నత్థీ’’తి వుత్తం, కిం కుసలమూలం అకుసలమూలఞ్చ కమ్మపచ్చయో హోతీతి? న హోతి, కమ్మపచ్చయభూతాయ పన చేతనాయ సంసట్ఠం కమ్మం వియ పచ్చయో హోతి. తేన ఏకీభావమివ గతత్తాతి ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. యథా కుసలాకుసలమూలేహి వినా కమ్మం విపాకం న జనేతీతి తాని విపాకస్స పరియాయేన ఉపనిస్సయోతి వుత్తాని, ఏవం కమ్మేన ఏకీభూతాని సంసట్ఠాని హుత్వా కమ్మజానం పచ్చయా హోన్తీతి పరియాయేన తేసం కమ్మపచ్చయతా వుత్తా. ఏసాతి ఏస కుసలమూలపచ్చయో అకుసలమూలపచ్చయో చాతి యోజేతబ్బం.

కుసలాకుసలవిపాకానం వియ కిరియానం ఉప్పాదకాని అవిజ్జాకుసలాకుసలమూలాని చ న హోన్తీతి ఆహ ‘‘ఉపనిస్సయతం న లభన్తీ’’తి. మనసికారోపి జవనవీథిపటిపాదకమత్తత్తా కుసలాకుసలాని వియ అవిజ్జం ఉపనిస్సయం న కరోతి, అవిజ్జూపనిస్సయానం పన పవత్తిఅత్థం భవఙ్గావట్టనమత్తం హోతి, పహీనావిజ్జానఞ్చ కిరియానం అవిజ్జా నేవుప్పాదికా, ఆరమ్మణమత్తమేవ పన హోతి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘కుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్స ధమ్మస్స ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౩), ‘‘విపాకధమ్మధమ్మో నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మస్స ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౩.౧౦౩) చ ఏవమాదీసు కిరియానం అకుసలా ఉపనిస్సయపచ్చయభావేన న ఉద్ధటాతి. అపిచ ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి ఏతస్స వసేన అవిజ్జామూలకో కుసలనయో వుత్తో, ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తి ఏతస్స వసేన కుసలాకుసలమూలకో విపాకనయో, కిరియానం పన నేవ సఙ్ఖారగ్గహణేన, న చ విఞ్ఞాణగ్గహణేన గహణం గచ్ఛతీతి తంమూలకో కిరియానయో న లబ్భతీతి న వుత్తోతి దట్ఠబ్బో.

అనేకభేదతోతి అవిజ్జాదీనం మూలపదానం ఏకచిత్తక్ఖణికానం కిరియన్తే పఠమనయే సహజాతాదిఅనేకపచ్చయభావేన గహితత్తా తేసం పచ్చయానం వసేన నవాదిమూలపదానం నయానం వసేన, అనేకప్పకారతో చతున్నం చతుక్కానం వసేనాతి వా అధిప్పాయో. కుసలాకుసలానం పన విపాకే చాతి ఏత్థ కుసలాకుసలేసు కుసలాకుసలానం విపాకే చాతి వత్తబ్బం. పురిమపచ్ఛిమేసు హి నయేసు యథా పచ్చయాకారో వుత్తో, తందస్సనత్థం ‘‘అనేకభేదతో ఏకధావా’’తి వుత్తం, న చ పచ్ఛిమనయే కుసలే అనేకభేదతో పచ్చయాకారో వుత్తో, అథ ఖో ‘‘ఏకధావా’’తి. ఏకధావాతి చ మూలపదేకపచ్చయతావసేన, ఏకస్సేవ వా నయస్స వసేన ఏకప్పకారేనాతి అత్థో, పఠమచతుక్కస్సేవ వసేనాతి వా అధిప్పాయో. ధమ్మపచ్చయభేదేతి అవిజ్జాదీనం ధమ్మానం పచ్చయభావభేదే జరామరణాదీనం ధమ్మానం జాతిఆదిపచ్చయభేదే, తంతంచిత్తుప్పాదసమయపరిచ్ఛిన్నానం వా ఫస్సాదీనం ధమ్మానం ఏకక్ఖణికావిజ్జాదిపచ్చయభేదే. పరియత్తిఆదీనం కమో పరియత్తి…పే… పటిపత్తిక్కమో. పచ్చయాకారే హి పాళిపరియాపుణనతదత్థసవనపాళిఅత్థచిన్తనాని ‘‘జరామరణం అనిచ్చం సఙ్ఖతం…పే… నిరోధధమ్మ’’న్తిఆదినా భావనాపటిపత్తి చ కమేన కాతబ్బాతి కమ-గ్గహణం కరోతి. తతోతి ఞాణప్పభేదజనకతో కమతో. అఞ్ఞం కరణీయతరం నత్థి. తదాయత్తా హి దుక్ఖన్తకిరియాతి.

కుసలమూలకవిపాకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.