౬. పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గో

౧. సుత్తన్తభాజనీయం

ఉద్దేసవారవణ్ణనా

౨౨౫. ‘‘‘కింవాదీ భన్తే సమ్మాసమ్బుద్ధో’తి? ‘విభజ్జవాదీ మహారాజా’’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.తతియసఙ్గీతికథా) మోగ్గలిపుత్తతిస్సత్థేరేన వుత్తత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధసావకా విభజ్జవాదినో. తే హి వేనయికాదిభావం విభజ్జ వదన్తి, చీవరాదీనం సేవితబ్బాసేవితబ్బభావం వా సస్సతుచ్ఛేదవాదే వా విభజ్జ వదన్తి ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తిఆదీనం ఠపనీయానం ఠపనతో రాగాదిక్ఖయస్స సస్సతస్స రాగాదికాయదుచ్చరితాదిఉచ్ఛేదస్స చ వచనతో, న పన ఏకంసబ్యాకరణీయాదయో తయో పఞ్హే అపనేత్వా విభజ్జబ్యాకరణీయమేవ వదన్తీతి. విభజ్జవాదీనం మణ్డలం సమూహో విభజ్జవాదిమణ్డలం, విభజ్జవాదినో వా భగవతో పరిసా విభజ్జవాదిమణ్డలన్తిపి వదన్తి. ఆచరియేహి వుత్తఅవిపరీతత్థదీపనేన తే అనబ్భాచిక్ఖన్తేన. ‘‘అవిజ్జా పుఞ్ఞానేఞ్జాభిసఙ్ఖారానం హేతుపచ్చయో హోతీ’’తిఆదిం వదన్తో కథావత్థుమ్హి పటిక్ఖిత్తే పుగ్గలవాదాదికే చ వదన్తో సకసమయం వోక్కమతి నామ, తథా అవోక్కమన్తేన. పరసమయం దోసారోపనబ్యాపారవిరహేన అనాయూహన్తేన. ‘‘ఇదమ్పి యుత్తం గహేతబ్బ’’న్తి పరసమయం అసమ్పిణ్డేన్తేనాతి కేచి వదన్తి.

‘‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, యథా తదేవిదం విఞ్ఞాణం సన్ధావతి సంసరతి అనఞ్ఞ’’న్తిఆదిం (మ. ని. ౧.౩౯౬) వదన్తో సుత్తం పటిబాహతి నామ, తథా అప్పటిబాహన్తేన. ‘‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, యథా యేమే అన్తరాయికా ధమ్మా వుత్తా భగవతా, తే పటిసేవతో నాలం అన్తరాయాయా’’తి (మ. ని. ౧.౨౩౪; పాచి. ౪౧౮, ౪౨౯), ‘‘సుపినన్తే కతో వీతిక్కమో ఆపత్తికరో హోతీ’’తి చ ఏవమాదిం వదన్తో వినయం పటిలోమేతి నామ, తబ్బిపరియాయేన తం అనులోమేన్తేన. పటిలోమేన్తో హి కమ్మన్తరం భిన్దన్తో ధమ్మతఞ్చ విలోమేతి. సుత్తన్తే వుత్తే చత్తారో మహాపదేసే, అట్ఠకథాయఞ్చ వుత్తే సుత్తసుత్తానులోమఆచరియవాదఅత్తనోమతిమహాపదేసే ఓలోకేన్తేన. తంఓలోకనేన హి సుత్తే వినయే చ సన్తిట్ఠతి నాతిధావతి. ధమ్మన్తి పటిచ్చసముప్పాదపాళిం. అత్థన్తి తదత్థం. హేతుహేతుఫలాని ఇధ నాధిప్పేతాని. ‘‘దుక్ఖాదీసు అఞ్ఞాణం అవిజ్జా’’తి వుత్తమత్థం పరివత్తిత్వా పున ‘‘పుబ్బన్తే అఞ్ఞాణ’’న్తిఆదీహి అపరేహిపి పరియాయేహి నిద్దిసన్తేన. ‘‘సఙ్ఖారా ఇమినా పరియాయేన భవోతి వుచ్చన్తి, తణ్హా ఇమినా పరియాయేన ఉపాదాన’’న్తిఆదినా నిద్దిసన్తేనాతి వదన్తి.

సత్తోతి సత్తసుఞ్ఞతాతి వదన్తి, సత్తసుఞ్ఞేసు వా సఙ్ఖారేసు సత్తవోహారో. పచ్చయాకారమేవ చాతి పచ్చయాకారో ఏవ చ, మ-కారో పదసన్ధికరో.

తస్మాతి వుత్తనయేన అత్థవణ్ణనాయ కాతబ్బత్తా దుక్కరత్తా చ.

పతిట్ఠం నాధిగచ్ఛామీతి యత్థ ఠితస్స వణ్ణనా సుకరా హోతి, తం నయం అత్తనోయేవ ఞాణబలేన నాధిగచ్ఛామీతి అత్థో. నిస్సయం పన ఆచిక్ఖన్తో ఆహ ‘‘సాసనం పనిద’’న్తిఆది. ఇధ సాసనన్తి పాళిధమ్మమాహ, పటిచ్చసముప్పాదమేవ వా. సో హి అనులోమపటిలోమాదినానాదేసనానయమణ్డితో అబ్బోచ్ఛిన్నో అజ్జాపి పవత్తతీతి నిస్సయో హోతి. తదట్ఠకథాసఙ్ఖాతో చ పుబ్బాచరియమగ్గోతి.

‘‘తం సుణాథ సమాహితా’’తి ఆదరజననే కిం పయోజనన్తి తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆది. అట్ఠిం కత్వాతి అత్థం కత్వా, యథా వా న నస్సతి, ఏవం అట్ఠిగతం వియ కరోన్తో అట్ఠిం కత్వా. పుబ్బకాలతో అపరకాలే భవం పుబ్బాపరియం. పఠమారమ్భాదితో పభుతి ఖణే ఖణే ఞాణవిసేసం కిలేసక్ఖయవిసేసఞ్చ లభతీతి అత్థో.

కమ్మవిపాకకిలేసవట్టానం మూలకారణత్తా ఆదితో వుత్తత్తా చ అవిజ్జా పటిచ్చసముప్పాదస్స మూలం. తత్థ వల్లియా మూలే దిట్ఠే తతో పభుతి వల్లియా హరణం వియ పటిచ్చసముప్పాదస్స మూలే దిట్ఠే తతో పభుతి పటిచ్చసముప్పాదదేసనాతి ఉపమాసంసన్దనా న కాతబ్బా. న హి భగవతో ‘‘ఇదమేవ దిట్ఠం, ఇతరం అదిట్ఠ’’న్తి విభజనీయం అత్థి సబ్బస్స దిట్ఠత్తా. మూలతో పభుతి పన వల్లియా హరణం వియ మూలతో పభుతి పటిచ్చసముప్పాదదేసనా కతాతి ఇదమేత్థ సామఞ్ఞమధిప్పేతం, బోధనేయ్యజ్ఝాసయవసేన వా బోధేతబ్బభావేన మూలాదిదస్సనసామఞ్ఞఞ్చ యోజేతబ్బం.

తస్సాతి –

‘‘స ఖో సో, భిక్ఖవే, కుమారో వుద్ధిమన్వాయ ఇన్ద్రియానం పరిపాకమన్వాయ పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో…పే… రజనీయేహి, సో చక్ఖునా రూపం దిస్వా పియరూపే రూపే సారజ్జతి, అపియరూపే రూపే బ్యాపజ్జతి, అనుపట్ఠితకాయసతీ చ విహరతి పరిత్తచేతసో. సో తఞ్చ చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం యథాభూతం నప్పజానాతి. యత్థస్స తే ఉప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తి, సో ఏవం అనురోధవిరోధం సమాపన్నో యం కిఞ్చి వేదనం వేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా, సో తం వేదనం అభినన్దతి అభివదతి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౦౮) –

ఏవం వుత్తస్స. ఏవం సోతద్వారాదీసుపి. అభివదతోతి ‘‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’’న్తి వచీభేదకరప్పత్తాయ బలవతణ్హాయ ‘‘అహం మమా’’తి అభివదతో. తతో బలవతియా మోచేతుం అసక్కుణేయ్యభావేన అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో. తతోపి బలవతీ ఉపాదానభూతా తణ్హా నన్దీ. ఏత్థ చ అభినన్దనాదినా తణ్హా వుత్తా, నన్దీవచనేన తప్పచ్చయం ఉపాదానం చతుబ్బిధమ్పి నన్దితాతదవిప్పయోగతాహి తణ్హాదిట్ఠాభినన్దనభావేహి చాతి వేదితబ్బం. ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తిఆదికఞ్చ తత్థేవ మహాతణ్హాసఙ్ఖయవిముత్తిసుత్తే (మ. ని. ౧.౪౦౨-౪౦౩) వుత్తం.

విపాకవట్టభూతే పటిసన్ధిపవత్తిఫస్సాదయో కమ్మసముట్ఠానఞ్చ ఓజం సన్ధాయ ‘‘చత్తారో ఆహారా తణ్హానిదానా’’తిఆది వుత్తం, వట్టూపత్థమ్భకా పన ఇతరేపి ఆహారా తణ్హాపభవే తస్మిం అవిజ్జమానే న విజ్జన్తీతి ‘‘తణ్హానిదానా’’తి వత్తుం వట్టన్తి.

తతో తతోతి చతుబ్బిధాసు దేసనాసు తతో తతో దేసనాతో. ఞాయప్పటివేధాయ సంవత్తతీతి ఞాయోతి మగ్గో, సోయేవ వా పటిచ్చసముప్పాదో ‘‘అరియో చస్స ఞాయో పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠో హోతీ’’తి (సం. ని. ౨.౪౧) వచనతో. సయమేవ హి సమన్తభద్రకత్తా తథా తథా పటివిజ్ఝితబ్బత్తా తాయ తాయ దేసనాయ అత్తనో పటివేధాయ సంవత్తతీతి. సమన్తభద్రకత్తం దేసనావిలాసప్పత్తి చ చతున్నమ్పి దేసనానం సమానం కారణన్తి విసేసకారణం వత్తుకామో ఆహ ‘‘విసేసతో’’తి. అస్స భగవతో దేసనా, అస్స వా పటిచ్చసముప్పాదస్స దేసనాతి యోజేతబ్బం. పవత్తికారణవిభాగో అవిజ్జాదికోవ, కారణన్తి వా గహితానం పకతిఆదీనం అవిజ్జాదీనఞ్చ అకారణతా కారణతా చ. తత్థ సమ్మూళ్హా కేచి అకారణం ‘‘కారణ’’న్తి గణ్హన్తి, కేచి న కిఞ్చి కారణం బుజ్ఝన్తీతి తేసం యథాసకేహి అనురూపేహి కారణేహి సఙ్ఖారాదిపవత్తిసన్దస్సనత్థం అనులోమదేసనా పవత్తా, ఇతరాసం తదత్థతాసమ్భవేపి న తాసం తదత్థమేవ పవత్తి అత్థన్తరసబ్భావతో. అయం పన తదత్థా ఏవాతి ఏతిస్సా తదత్థతా వుత్తా. పవత్తిఆదీనవపటిచ్ఛాదికా అవిజ్జా ఆది, తతో సఙ్ఖారా ఉప్పజ్జన్తి తతో విఞ్ఞాణన్తి ఏవం పవత్తియా ఉప్పత్తిక్కమసన్దస్సనత్థఞ్చ.

అనువిలోకయతో యో సమ్బోధితో పుబ్బభాగే తంతంఫలపటివేధో పవత్తో, తదనుసారేన తదనుగమేన జరామరణాదికస్స జాతిఆదికారణం యం అధిగతం, తస్స సన్దస్సనత్థం అస్స పటిలోమదేసనా పవత్తా, అనువిలోకయతో పటిలోమదేసనా పవత్తాతి వా సమ్బన్ధో. దేసేన్తోపి హి భగవా కిచ్ఛాపన్నం లోకం అనువిలోకేత్వా పుబ్బభాగ…పే… సన్దస్సనత్థం దేసేతీతి. ఆహారతణ్హాదయో పచ్చుప్పన్నద్ధా, సఙ్ఖారావిజ్జా అతీతద్ధాతి ఇమినా అధిప్పాయేనాహ ‘‘యావ అతీతం అద్ధానం అతిహరిత్వా’’తి, ఆహారా వా తణ్హాయ పభావేతబ్బా అనాగతో అద్ధా, తణ్హాదయో పచ్చుప్పన్నో, సఙ్ఖారావిజ్జా అతీతోతి. పచ్చక్ఖం పన ఫలం దస్సేత్వా తంనిదానదస్సనవసేన ఫలకారణపరమ్పరాయ దస్సనం యుజ్జతీతి ఆహారా పురిమతణ్హాయ ఉప్పాదితా పచ్చుప్పన్నో అద్ధా, తణ్హాదయో అతీతో, సఙ్ఖారావిజ్జా తతోపి అతీతతరో సంసారస్స అనాదిభావదస్సనత్థం వుత్తోతి యావ అతీతం అద్ధానన్తి యావ అతీతతరం అద్ధానన్తి అత్థో యుత్తో.

ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తిఆహారకా వా చత్తారో ఆహారా –

‘‘ఆహారేతీతి అహం న వదామి, ఆహారేతీతి చాహం వదేయ్యుం, తత్రస్స కల్లో పఞ్హో ‘కో ను ఖో, భన్తే, ఆహారేతీ’తి. ఏవం చాహం న వదామి, ఏవం పన అవదన్తం మం యో ఏవం పుచ్ఛేయ్య ‘కిస్స ను ఖో, భన్తే, విఞ్ఞాణాహారో’తి. ఏస కల్లో పఞ్హో, తత్ర కల్లం వేయ్యాకరణం, విఞ్ఞాణాహారో ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తియా’’తి (సం. ని. ౨.౧౨) –

వచనతో తంసమ్పయుత్తత్తా ఫస్సచేతనానం తప్పవత్తిహేతుత్తా చ కబళీకారాహారస్స. తేన హి ఉపత్థమ్భితరూపకాయస్స, తఞ్చ ఇచ్ఛన్తస్స కమ్మవిఞ్ఞాణాయూహనం హోతి. భోజనఞ్హి సద్ధాదీనం రాగాదీనఞ్చ ఉపనిస్సయోతి వుత్తన్తి. తస్మా ‘‘తే కమ్మవట్టసఙ్గహితా ఆహారా పచ్చుప్పన్నో అద్ధా’’తి ఇమస్మిం పరియాయే పురిమోయేవత్థో యుత్తో. అతీతద్ధుతో పభుతి ‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదినా (సం. ని. ౨.౩) అతీతే తతో పరఞ్చ హేతుఫలపటిపాటిం పచ్చక్ఖానం ఆహారానం నిదానదస్సనవసేన ఆరోహిత్వా నివత్తనేన వినా అబుజ్ఝన్తానం తంసన్దస్సనత్థం సా అయం దేసనా పవత్తాతి అత్థో. అనాగతద్ధునో సన్దస్సనత్థన్తి అనాగతద్ధునో దుప్పటివిజ్ఝన్తానం అపస్సన్తానం పచ్చక్ఖం పచ్చుప్పన్నం హేతుం దస్సేత్వా హేతుఫలపరమ్పరాయ తస్స సన్దస్సనత్థన్తి అత్థో.

మూలకారణసద్దం అపేక్ఖిత్వా ‘‘న అకారణ’’న్తి నపుంసకనిద్దేసో కతో. అకారణం యది సియా, సుత్తం పటిబాహితం సియాతి దస్సేన్తో సుత్తం ఆహరతి. వట్టకథాయ సీసభావో వట్టహేతునో కమ్మస్సపి హేతుభావో. తత్థ భవతణ్హాయపి హేతుభూతా అవిజ్జా, తాయ పటిచ్ఛాదితాదీనవే భవే తణ్హుప్పత్తితోతి అవిజ్జా విసేసేన సీసభూతాతి ‘‘మూలకారణ’’న్తి వుత్తా. పురిమాయ కోటియా అపఞ్ఞాయమానాయ ఉప్పాదవిరహతో నిచ్చతం గణ్హేయ్యాతి ఆహ ‘‘ఏవఞ్చేతం, భిక్ఖవే, వుచ్చతీ’’తిఆది. తేన ఇతో పుబ్బే ఉప్పన్నపుబ్బతా నత్థీతి అపఞ్ఞాయనతో పురిమకోటిఅపఞ్ఞాయనం వుత్తన్తి ఇమమత్థం దస్సేతి.

అవిజ్జాతణ్హాహేతుక్కమేన ఫలేసు వత్తబ్బేసు ‘‘సుగతిదుగ్గతిగామినో’’తి వచనం సద్దలక్ఖణావిరోధనత్థం. ద్వన్దే హి పూజితస్స పుబ్బనిపాతోతి. సవరా కిర మంసస్స అట్ఠినా అలగ్గనత్థం పునప్పునం తాపేత్వా కోట్టేత్వా ఉణ్హోదకం పాయేత్వా విరిత్తం సూనం అట్ఠితో ముత్తమంసం గావిం మారేన్తి. తేనాహ ‘‘అగ్గిసన్తాపి’’చ్చాది. తత్థ యథా వజ్ఝా గావీ చ అవిజ్జాభిభూతతాయ యథావుత్తం ఉణ్హోదకపానం ఆరభతి, ఏవం పుథుజ్జనో యథావుత్తం దుగ్గతిగామికమ్మం. యథా పన సా ఉణ్హోదకపానే ఆదీనవం దిస్వా తణ్హావసేన సీతుదకపానం ఆరభతి, ఏవమయం అవిజ్జాయ మన్దత్తా దుగ్గతిగామికమ్మే ఆదీనవం దిస్వా తణ్హావసేన సుగతిగామికమ్మం ఆరభతి. దుక్ఖే హి అవిజ్జం తణ్హా అనువత్తతి, సుఖే తణ్హం అవిజ్జాతి.

ఏవన్తి అవిజ్జాయ నివుతత్తా తణ్హాయ సంయుత్తత్తా చ. అయం కాయోతి సవిఞ్ఞాణకకాయో ఖన్ధపఞ్చకం, ‘‘సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో’’తి వచనతో ఫస్సకారణఞ్చేతం వుచ్చతీతి ఆయతనఛక్కం వా. సముదాగతోతి ఉప్పన్నో. బహిద్ధా చ నామరూపన్తి బహిద్ధా సవిఞ్ఞాణకకాయో ఖన్ధపఞ్చకం, సళాయతనాని వా. ఇత్థేతన్తి ఇత్థం ఏతం. అత్తనో చ పరేసఞ్చ పఞ్చక్ఖన్ధా ద్వాదసాయతనాని చ ద్వారారమ్మణభావేన వవత్థితాని ద్వయనామానీతి అత్థో. ‘‘ద్వయం పటిచ్చ ఫస్సోతి అఞ్ఞత్థ చక్ఖురూపాదీని ద్వయాని పటిచ్చ చక్ఖుసమ్ఫస్సాదయో వుత్తా, ఇధ పన అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఆయతనాని. మహాద్వయం నామ కిరేత’’న్తి (సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౧౯) వుత్తం. అయమేత్థ అధిప్పాయో – అఞ్ఞత్థ ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో’’తిఆదినా (సం. ని. ౨.౪౩) ‘‘చక్ఖు చేవ రూపా చ…పే… మనో చేవ ధమ్మా చా’’తి వుత్తాని ద్వయాని పటిచ్చ చక్ఖుసమ్ఫస్సాదయో వుత్తా, ఇధ పన ‘‘అయఞ్చేవ కాయో’’తి చక్ఖాదినిస్సయే సేసధమ్మే చక్ఖాదినిస్సితే ఏవ కత్వా వుత్తం, చక్ఖాదికాయం ఏకత్తేన ‘‘అజ్ఝత్తికాయతన’’న్తి గహేత్వా ‘‘బహిద్ధా నామరూప’’న్తి వుత్తం, రూపాదిఆరమ్మణం ఏకత్తేనేవ బాహిరాయతనన్తి తాని అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఆయతనాని పటిచ్చ ఫస్సో వుత్తో, తస్మా మహాద్వయం నామేతన్తి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘అత్తనో చ పరస్స చ పఞ్చహి ఖన్ధేహి ఛహాయతనేహి చాపి అయమత్థో దీపేతబ్బోవా’’తి (సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౧౯) వుత్తం. ‘‘అయం కాయో’’తి హి వుత్తాని సనిస్సయాని చక్ఖాదీని అత్తనో పఞ్చక్ఖన్ధా, ‘‘బహిద్ధా నామరూప’’న్తి వుత్తాని రూపాదీని పరేసం. తథా అయం కాయో అత్తనోవ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని, బహిద్ధా నామరూపం పరేసం బాహిరానీతి. అఞ్ఞథా అజ్ఝత్తికాయతనమత్తే ఏవ ‘‘అయం కాయో’’తి వుత్తే న అజ్ఝత్తికాయతనానేవ అత్తనో పఞ్చక్ఖన్ధా హోన్తీతి అత్తనో చ పరేసఞ్చ పఞ్చక్ఖన్ధేహి దీపనా న సమ్భవేయ్యాతి. సళేవాయతనానీతి సళేవ సమ్ఫస్సకారణాని, యేహి కారణభూతేహి ఆయతనేహి ఉప్పన్నేన ఫస్సేన ఫుట్ఠో బాలో సుఖదుక్ఖం పటిసంవేదేతి.

ఆది-సద్దేన ‘‘ఏతేసం వా అఞ్ఞతరేన అవిజ్జానీవరణస్స, భిక్ఖవే, పణ్డితస్స తణ్హాయ సంయుత్తస్సా’’తిఆది యోజేతబ్బం. తస్మిఞ్హి సుత్తే సఙ్ఖారే అవిజ్జాతణ్హానిస్సితే ఏవ కత్వా కాయగ్గహణేన విఞ్ఞాణనామరూపసళాయతనాని గహేత్వా ఏతస్మిఞ్చ కాయే సళాయతనానం ఫస్సం తంనిస్సితమేవ కత్వా వేదనాయ విసేసపచ్చయభావం దస్సేన్తేన భగవతా బాలపణ్డితానం అతీతద్ధావిజ్జాతణ్హామూలకో వేదనాన్తో పటిచ్చసముప్పాదో దస్సితో. పున చ బాలపణ్డితానం విసేసం దస్సేన్తేన –

‘‘యాయ చ, భిక్ఖవే, అవిజ్జాయ నివుతస్స బాలస్స యాయ చ తణ్హాయ సంయుత్తస్స అయం కాయో సముదాగతో, సా చేవ అవిజ్జా బాలస్స అప్పహీనా, సా చ తణ్హా అపరిక్ఖీణా. తం కిస్స హేతు? న, భిక్ఖవే, బాలో అచరి బ్రహ్మచరియం సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ, తస్మా బాలో కాయస్స భేదా కాయూపగో హోతి, సో కాయూపగో సమానో న పరిముచ్చతి జాతియా…పే… దుక్ఖస్మాతి వదామీ’’తి (సం. ని. ౨.౧౯) –

వేదనాపభవం సావిజ్జం తణ్హం దస్సేత్వా ఉపాదానభవే చ తంనిస్సితే కత్వా ‘‘కాయూపగో హోతీ’’తిఆదినా జాతిఆదికే దస్సేన్తేన పచ్చుప్పన్నహేతుసముట్ఠానతో పభుతి ఉభయమూలోవ పటిచ్చసముప్పాదో వుత్తో, తబ్బిపరియాయేన చ పణ్డితస్స పచ్చుప్పన్నహేతుపరిక్ఖయతో పభుతి ఉభయమూలకో పటిలోమపటిచ్చసముప్పాదోతి.

దుగ్గతిగామికమ్మస్స విసేసపచ్చయత్తా అవిజ్జా ‘‘అవిన్దియం విన్దతీ’’తి వుత్తా, తథా విసేసపచ్చయో విన్దియస్స న హోతీతి ‘‘విన్దియం న విన్దతీ’తి చ. అత్తని నిస్సితానం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం పవత్తనం ఉప్పాదనం ఆయతనం. సమ్మోహభావేనేవ అనభిసమయభూతత్తా అవిదితం అఞ్ఞాతం కరోతి. అన్తవిరహితే జవాపేతీతి చ వణ్ణాగమవిపరియాయవికారవినాసధాతుఅత్థవిసేసయోగేహి పఞ్చవిధస్స నిరుత్తిలక్ఖణస్స వసేన తీసుపి పదేసు అ-కార వి-కార జ-కారే గహేత్వా అఞ్ఞేసం వణ్ణానం లోపం కత్వా జ-కారస్స చ దుతియస్స ఆగమం కత్వా ‘‘అవిజ్జా’’తి వుత్తా. బ్యఞ్జనత్థం దస్సేత్వా సభావత్థం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం వత్థారమ్మణాని ‘‘ఇదం వత్థు, ఇదమారమ్మణ’’న్తి అవిజ్జాయ ఞాతుం న సక్కాతి అవిజ్జా తప్పటిచ్ఛాదికా వుత్తా. వత్థారమ్మణసభావచ్ఛాదనతో ఏవ అవిజ్జాదీనం పటిచ్చసముప్పాదభావస్స, జరామరణాదీనం పటిచ్చసముప్పన్నభావస్స చ ఛాదనతో పటిచ్చసముప్పాదపటిచ్చసముప్పన్నఛాదనం వేదితబ్బం.

సఙ్ఖార-సద్దగ్గహణేన ఆగతా సఙ్ఖారా సఙ్ఖార-సద్దేన ఆగతసఙ్ఖారా. యదిపి అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాపి సఙ్ఖార-సద్దేన ఆగతా, తే పన ఇమిస్సా దేసనాయ పధానాతి విసుం వుత్తా. తస్మా ‘‘దువిధా’’తి ఏత్థ అభిసఙ్ఖరణకసఙ్ఖారం సఙ్ఖార-సద్దేనాగతం సన్ధాయ తత్థ వుత్తమ్పి వజ్జేత్వా సఙ్ఖారసద్దేన ఆగతసఙ్ఖారా యోజేతబ్బా. ‘‘సఙ్ఖార-సద్దేనాగతసఙ్ఖారా’’తి వా సముదాయో వుత్తో, తదేకదేసో చ ఇధ వణ్ణితబ్బభావేన ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి, తస్మా వణ్ణితబ్బసబ్బసఙ్గహణవసేన దువిధతా వుత్తాతి వేదితబ్బా. పఠమం నిరుజ్ఝతి వచీసఙ్ఖారోతిఆదినా వితక్కవిచారఅస్సాసపస్సాససఞ్ఞావేదనావచీసఙ్ఖారాదయో వుత్తా, న అవిజ్జాసఙ్ఖారేసు వుత్తా కాయసఞ్చేతనాదయో.

పరితస్సతీతి పిపాసతి. భవతీతి ఉపపత్తిభవం సన్ధాయ వుత్తం, భావయతీతి కమ్మభవం. చుతి ఖన్ధానం మరణన్తి ‘‘మరన్తి ఏతేనా’’తి వుత్తం. ‘‘దుక్ఖా వేదనా ఉప్పాదదుక్ఖా ఠితిదుక్ఖా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౫) వచనతో ద్వేధా ఖణతి. ఆయాసోతి పరిస్సమో విసాదో. కేవల-సద్దో అసమ్మిస్సవాచకో హోతి ‘‘కేవలా సాలయో’’తి, నిరవసేసవాచకో చ ‘‘కేవలా అఙ్గమగధా’’తి, తస్మా ద్వేధాపి అత్థం వదతి. తత్థ అసమ్మిస్సస్సాతి సుఖరహితస్స. న హి ఏత్థ కిఞ్చి ఉప్పాదవయరహితం అత్థీతి.

తంసమ్పయుత్తే, పుగ్గలం వా సమ్మోహయతీతి సమ్మోహనరసా. ఆరమ్మణసభావస్స ఛాదనం హుత్వా గయ్హతీతి ఛాదనపచ్చుపట్ఠానా. ‘‘ఆసవసముదయా అవిజ్జాసముదయో’’తి (మ. ని. ౧.౧౦౩) వచనతో ఆసవపదట్ఠానా. పటిసన్ధిజననత్థం ఆయూహన్తి బ్యాపారం కరోన్తీతి ఆయూహనరసా, రాసికరణం వా ఆయూహనం. నామరూపస్స పురేచారికభావేన పవత్తతీతి పుబ్బఙ్గమరసం. పురిమభవేన సద్ధిం ఘటనం హుత్వా గయ్హతీతి పటిసన్ధిపచ్చుపట్ఠానం. విఞ్ఞాణేన సహ సమ్పయుజ్జతీతి సమ్పయోగరసం. అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్పయోగాభావతో రూపం వికిరతీతి వికిరణరసం. ఏవఞ్చ కత్వా పిసియమానా తణ్డులాదయో వికిరన్తి చుణ్ణీ భవన్తీతి. నామస్స కదాచి కుసలాదిభావో చ అత్థీతి తతో విసేసనత్థం ‘‘అబ్యాకతపచ్చుపట్ఠాన’’న్తి ఆహ. ‘‘అచేతనా అబ్యాకతా’’తి ఏత్థ వియ అనారమ్మణతా వా అబ్యాకతతా దట్ఠబ్బా. ఆయతనలక్ఖణన్తి ఘటనలక్ఖణం, ఆయానం తననలక్ఖణం వా. దస్సనాదీనం కారణభావో దస్సనాదిరసతా. అకుసలవిపాకుపేక్ఖాయ అనిట్ఠభావతో దుక్ఖేన ఇతరాయ చ ఇట్ఠభావతో సుఖేన సఙ్గహితత్తా ‘‘సుఖదుక్ఖపచ్చుపట్ఠానా’’తి ఆహ. దుక్ఖసముదయత్తా హేతులక్ఖణా తణ్హా. ‘‘తత్రతత్రాభినన్దినీ’’తి (దీ. ని. ౨.౪౦౦; మ. ని. ౧.౧౩౩, ౪౬౦; విభ. ౨౦౩) వచనతో అభినన్దనరసా. చిత్తస్స, పుగ్గలస్స వా రూపాదీసు అతిత్తభావో హుత్వా గయ్హతీతి అతిత్తభావపచ్చుపట్ఠానా. తణ్హాదళ్హత్తం హుత్వా కాముపాదానం, సేసాని దిట్ఠి హుత్వా ఉపట్ఠహన్తీతి తణ్హాదళ్హత్తదిట్ఠిపచ్చుపట్ఠానా. కమ్ముపపత్తిభవవసేన భవస్స లక్ఖణాదయో యోజేతబ్బా.

ఆది-సద్దేన అనుబోధాదిభావగ్గహణం. దుక్ఖాదీసు అఞ్ఞాణం అప్పటిపత్తి, అసుభాదీసు సుభాదివిపల్లాసా మిచ్ఛాపటిపత్తి. దిట్ఠివిప్పయుత్తా వా అప్పటిపత్తి, దిట్ఠిసమ్పయుత్తా మిచ్ఛాపటిపత్తి. న అవిజ్జాయ ఏవ ఛద్వారికతా ఛళారమ్మణతా చ, అథ ఖో అఞ్ఞేసుపి పటిచ్చసముప్పాదఙ్గేసు అరూపధమ్మానన్తి ఆహ ‘‘సబ్బేసుపీ’’తి. నోభయగోచరన్తి మనాయతనమాహ. న హి అరూపధమ్మానం దేసవసేన ఆసన్నతా దూరతా చ అత్థి అసణ్ఠానత్తా, తస్మా మనాయతనస్స గోచరో న మనాయతనం సమ్పత్తో అసమ్పత్తో వాతి వుచ్చతీతి.

సోకాదీనం సబ్భావా అఙ్గబహుత్తప్పసఙ్గే ‘‘ద్వాదసేవా’’తి అఙ్గానం వవత్థానం వేదితబ్బం. న హి సోకాదయో అఙ్గభావేన వుత్తా, ఫలేన పన కారణం అవిజ్జం మూలఙ్గం దస్సేతుం తే వుత్తాతి. జరామరణబ్భాహతస్స హి బాలస్స తే సమ్భవన్తీతి సోకాదీనం జరామరణకారణతా వుత్తా. ‘‘సారీరికాయ దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో’’తి (సం. ని. ౪.౨౫౨) చ సుత్తే జరామరణనిమిత్తఞ్చ దుక్ఖం సఙ్గహితన్తి తంతంనిమిత్తానం సాధకభావేన వుత్తం. యస్మా పన జరామరణేనేవ సోకాదీనం ఏకసఙ్ఖేపో కతో, తస్మా తేసం జాతిపచ్చయతా యుజ్జతి. జరామరణపచ్చయభావే హి అవిజ్జాయ ఏకసఙ్ఖేపో కాతబ్బో సియా, జాతిపచ్చయా పన జరామరణం సోకాదయో చ సమ్భవన్తీతి. తత్థ జరామరణం ఏకన్తికం అఙ్గభావేనేవ గహితం, సోకాదయో పన రూపభవాదీసు అభావతో అనేకన్తికా కేవలం పాకటేన ఫలేన అవిజ్జానిదస్సనత్థం గహితా. తేన అనాగతే జాతియా సతి తతో పరాయ పటిసన్ధియా హేతుహేతుభూతా అవిజ్జా దస్సితాతి భవచక్కస్స అవిచ్ఛేదో దస్సితో హోతీతి. సుత్తఞ్చ సోకాదీనం అవిజ్జా కారణన్తి ఏతస్సేవత్థస్స సాధకం దట్ఠబ్బం, న సోకాదీనం బాలస్స జరామరణనిమిత్తతామత్తస్స. ‘‘అస్సుతవా పుథుజ్జనో’’తి (సం. ని. ౪.౨౫౨) హి వచనేన అవిజ్జా సోకాదీనం కారణన్తి దస్సితా, న చ జరామరణనిమిత్తమేవ దుక్ఖం దుక్ఖన్తి.

ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అవిజ్జాపదనిద్దేసవణ్ణనా

౨౨౬. ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా ౯౨ సఙ్ఖారా’’తి హి వుత్తన్తి ఏతేన అవిజ్జాయ విసేసనభావేన సఙ్ఖారానఞ్చ పధానభావేన వుత్తత్తా సఙ్ఖారానం నిద్దిసితబ్బభావస్స కారణం దస్సేతి. పితా కథీయతి ‘‘దీఘో సామో, మిత్తో రస్సో, ఓదాతో దత్తో’’తి.

రసితబ్బో పటివిజ్ఝితబ్బో సభావో రసో, అత్తనో రసో సరసో, యాథావో సరసో యాథావసరసో, సో ఏవ లక్ఖితబ్బత్తా లక్ఖణన్తి యాథావసరసలక్ఖణం. ‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, అవిజ్జా? దుక్ఖే అఞ్ఞాణ’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౨.౨; మ. ని. ౧.౧౦౩) సుత్తే చత్తారేవ వుత్తానీతి ‘‘సుత్తన్తికపరియాయేనా’’తి ఆహ. నిక్ఖేపకణ్డే పనాతిఆదినా ఇధ చతూసు ఠానేసు కథితాయ ఏవ అవిజ్జాయ నిక్ఖేపకణ్డే అట్ఠసు ఠానేసు కిచ్చజాతితో పఞ్చవీసతియా పదేహి లక్ఖణతో చ కథితత్తా తదత్థసంవణ్ణనావసేన విభావనం కరోతి. అహాపేత్వా విభజితబ్బవిభజనఞ్హి అభిధమ్మపరియాయో.

జాయతి ఏత్థాతి జాతి, ఉప్పత్తిట్ఠానం. యదిపి నిరోధమగ్గే అవిజ్జా ఆరమ్మణం న కరోతి, తే పన జానితుకామస్స తప్పటిచ్ఛాదనవసేన అనిరోధమగ్గేసు నిరోధమగ్గగ్గహణకఆరణవసేన చ పవత్తమానా తత్థ ఉప్పజ్జతీతి వుచ్చతీతి తేసమ్పి అవిజ్జాయ ఉప్పత్తిట్ఠానతా హోతి, ఇతరేసం ఆరమ్మణభావేన చాతి. సఙ్ఘికబలదేవగోణాదీనం సఙ్ఘాటినఙ్గలాదీని వియ అఞ్ఞసేతాదీనం అవిజ్జాయ దుక్ఖాదివిసయానం అన్ధత్తకరానం లోభాదీనం నివత్తకో అఞ్ఞాణాదిసభావో లక్ఖణన్తి దట్ఠబ్బం.

అత్థత్థన్తి ఫలఫలం. ఆమేడితవచనఞ్హి సబ్బేసం అత్థానం విసుం విసుం పాకటకరణభావప్పకాసనత్థం. అత్థో ఏవ వా అత్థో అత్థత్థోతి అత్థస్స అవిపరీతతాదస్సనత్థం అత్థేనేవత్థం విసేసయతి. న హి ఞాణం అనత్థం అత్థోతి గణ్హాతీతి. ఏవం కారణకారణన్తి ఏత్థాపి దట్ఠబ్బం. తం ఆకారన్తి అత్థత్థాదిఆకారం. గహేత్వాతి చిత్తే పవేసేత్వా, చిత్తేన పుగ్గలేన వా గహితం కత్వా. పటివిద్ధస్స పున అవేక్ఖణా పచ్చవేక్ఖణా. దుచ్చిన్తితచిన్తితాదిలక్ఖణస్స బాలస్స భావో బాల్యం. పజానాతీతి పకారేహి జానాతి. బలవమోహనం పమోహో. సమన్తతో మోహనం సమ్మోహో.

దుక్ఖారమ్మణతాతి దుక్ఖారమ్మణతాయ, యాయ వా అవిజ్జాయ ఛాదేన్తియా దుక్ఖారమ్మణా తంసమ్పయుత్తధమ్మా, సా తేసం భావోతి దుక్ఖారమ్మణతా, ఆరమ్మణమేవ వా ఆరమ్మణతా, దుక్ఖం ఆరమ్మణతా ఏతిస్సాతి దుక్ఖారమ్మణతా.

దుద్దసత్తా గమ్భీరా న సభావతో, తస్మా తదారమ్మణతా అవిజ్జా ఉప్పజ్జతి, ఇతరేసం సభావతో గమ్భీరత్తా తదారమ్మణతా నుప్పజ్జతీతి అధిప్పాయో. అపిచ ఖో పనాతి మగ్గస్స సఙ్ఖతసభావత్తా తతోపి నిరోధస్స గమ్భీరతరతం దస్సేతి.

అవిజ్జాపదనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సఙ్ఖారపదనిద్దేసవణ్ణనా

పునాతీతి సోధేతి అపుఞ్ఞఫలతో దుక్ఖసంకిలేసతో చ, హితసుఖజ్ఝాసయేన పుఞ్ఞం కరోతీతి తంనిప్ఫాదనేన కారకస్సజ్ఝాసయం పూరేతీతి పుఞ్ఞో, పూరకో పుజ్జనిబ్బత్తకో చ నిరుత్తిలక్ఖణేన ‘‘పుఞ్ఞో’’తి వేదితబ్బో. సమాధిపచ్చనీకానం అతిదూరతాయ న ఇఞ్జతి న చలతీతి అత్థో. కాయస్సాతి ద్వారస్స సామిభావేన నిద్దేసో కతో.

పుఞ్ఞుపగన్తి భవసమ్పత్తుపగం. తత్థాతి విభఙ్గసుత్తే (సం. ని. ౨.౨). తఞ్హి పధానభావేన గహితన్తి. సమ్మాదిట్ఠిసుత్తే (మ. ని. ౧.౧౦౨) పన ‘‘తయోమే, ఆవుసో, సఙ్ఖారా’’తి ఆగతన్తి. సబ్బఞ్ఞుజినభాసితో పన అయం, న పచ్చేకజినభాసితో, ఇమస్సత్థస్స దీపనత్థం ఏతేసం సుత్తానం వసేన తే గహితా. కథం పనేతేన గహణేనాయమత్థో దీపితో హోతీతి తందస్సనత్థమాహ ‘‘అభిధమ్మేపి హి సుత్తేపి ఏకసదిసావ తన్తి నిద్దిట్ఠా’’తి. సబ్బఞ్ఞుభాసితోతి పాకటేన సుత్తన్తేన సదిసత్తా అయమ్పి సబ్బఞ్ఞుభాసితోతి ఞాయతీతి వుత్తం హోతీతి.

‘‘తేరసాపీ’’తి వుత్తం, తత్థ ఞాణవిప్పయుత్తానం న భావనామయతా పాకటాతి ‘‘యథా హీ’’తిఆదిమాహ. పథవీ పథవీతిఆదిభావనా చ కసిణపరికమ్మకరణం మణ్డలకరణఞ్చ భావనం భజాపేన్తి.

దానవసేన పవత్తా చిత్తచేతసికా ధమ్మా దానం. తత్థ బ్యాపారభూతా ఆయూహనచేతనా దానం ఆరబ్భ దానం అధికిచ్చ ఉప్పజ్జతీతి వుచ్చతి, ఏవం ఇతరేసు. సోమనస్సచిత్తేనాతి అనుమోదనాపవత్తినిదస్సనమత్తమేతం దట్ఠబ్బం. ఉపేక్ఖాసహగతేనపి హి అనుస్సరతి ఏవాతి.

అసరిక్ఖకమ్పి సరిక్ఖకేన చతుత్థజ్ఝానవిపాకేన వేహప్ఫలాదీసు వినాపి అసఞ్ఞేసు కటత్తారూపం. రూపమేవ సఫన్దనత్తా ‘‘సఇఞ్జన’’న్తి వుత్తం ఇఞ్జనకరనీవరణాదీనం అవిక్ఖమ్భనతో, రూపతణ్హాసఙ్ఖాతస్స ఇఞ్జనకస్స కారణత్తా వా. తేనేవ రూపారమ్మణం నిమిత్తారమ్మణఞ్చ సబ్బమ్పి చతుత్థజ్ఝానం నిప్పరియాయేన ‘‘అనిఞ్జన’’న్తి న వుచ్చతీతి. మహాతులాయ ధారయమానో నాళియా మినమానో చ సముదాయమేవ ధారేతి మినతి చ, న ఏకేకం గుఞ్జం, ఏకేకం తణ్డులం వా, ఏవం భగవాపి అపరిమాణా పఠమకుసలచేతనాయో సముదాయవసేనేవ గహేత్వా ఏకజాతికత్తా ఏకమేవ కత్వా దస్సేతి. ఏవం దుతియాదయోపీతి.

‘‘కాయద్వారే పవత్తా’’తి అవత్వా ‘‘ఆదానగ్గహణచోపనం పాపయమానా ఉప్పన్నా’’తిపి వత్తుం వట్టతీతి వచనవిసేసమత్తమేవ దస్సేతి. కాయద్వారే పవత్తి ఏవ హి ఆదానాదిపాపనాతి. పురిమేన వా ద్వారస్స ఉపలక్ఖణభావో వుత్తో, పచ్ఛిమేన చేతనాయ సవిఞ్ఞత్తిరూపసముట్ఠాపనం. తత్థ ఆకడ్ఢిత్వా గహణం ఆదానం, సమ్పయుత్తస్స గహణం గహణం, ఫన్దనం చోపనం.

ఏత్థాతి కాయవచీసఙ్ఖారగ్గహణే, కాయవచీసఞ్చేతనాగహణే వా. అట్ఠకథాయం అభిఞ్ఞాచేతనా న గహితా విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో న హోతీతి. కస్మా పన న హోతి, నను సాపి కుసలా విపాకధమ్మా చాతి? సచ్చం, అనుపచ్ఛిన్నతణ్హావిజ్జామానే పన సన్తానే సబ్యాపారప్పవత్తియా తస్సా కుసలతా విపాకధమ్మతా చ వుత్తా, న విపాకుప్పాదనేన, సా పన విపాకం ఉప్పాదయన్తీ రూపావచరమేవ ఉప్పాదేయ్య. న హి అఞ్ఞభూమికం కమ్మం అఞ్ఞభూమికం విపాకం ఉప్పాదేతీతి. అత్తనా సదిసారమ్మణఞ్చ తిట్ఠానికం తం ఉప్పాదేయ్య చిత్తుప్పాదకణ్డే రూపావచరవిపాకస్స కమ్మసదిసారమ్మణస్సేవ వుత్తత్తా, న చ రూపావచరవిపాకో పరిత్తాదిఆరమ్మణో అత్థి, అభిఞ్ఞాచేతనా చ పరిత్తాదిఆరమ్మణావ హోతి, తస్మా విపాకం న ఉప్పాదేతీతి విఞ్ఞాయతి. కసిణేసు చ ఉప్పాదితస్స చతుత్థజ్ఝానసమాధిస్స ఆనిసంసభూతా అభిఞ్ఞా. యథాహ ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే’’తిఆది (దీ. ని. ౧.౨౪౪-౨౪౫; మ. ని. ౧.౩౮౪-౩౮౬). తస్మా సమాధిఫలసదిసా సా, న చ ఫలం దేతీతి దానసీలానిసంసో తస్మిం భవే పచ్చయలాభో వియ సాపి విపాకం న ఉప్పాదేతి. యథా చ అభిఞ్ఞాచేతనా, ఏవం ఉద్ధచ్చచేతనాపి న హోతీతి ఇదం ఉద్ధచ్చసహగతే ధమ్మే విసుం ఉద్ధరిత్వా ‘‘తేసం విపాకే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా’’తి (విభ. ౭౨౫) వుత్తత్తా విచారేతబ్బం.

అయం పనేత్థ అమతగ్గపథానుగతో వినిచ్ఛయో – దస్సనభావనానం అభావేపి యేసం పుథుజ్జనానం సేక్ఖానఞ్చ దస్సనభావనాహి భవితబ్బం, తేసం తదుప్పత్తికాలే తేహి పహాతుం సక్కుణేయ్యా అకుసలా ‘‘దస్సనేన పహాతబ్బా భావనాయ పహాతబ్బా’’తి చ వుచ్చన్తి, పుథుజ్జనానం పన భావనాయ అభావా భావనాయ పహాతబ్బచిన్తా నత్థి. తేన తేసం పవత్తమానా తే దస్సనేన పహాతుం అసక్కుణేయ్యాపి ‘‘భావనాయ పహాతబ్బా’’తి న వుచ్చన్తి. యది వుచ్చేయ్యుం, దస్సనేన పహాతబ్బా భావనాయ పహాతబ్బానం కేసఞ్చి కేచి కదాచి ఆరమ్మణారమ్మణాధిపతిఉపనిస్సయపచ్చయేహి పచ్చయో భవేయ్యుం, న చ పట్ఠానే ‘‘దస్సనేన పహాతబ్బా భావనాయ పహాతబ్బానం కేసఞ్చి కేనచి పచ్చయేన పచ్చయో’’తి వుత్తా. సేక్ఖానం పన విజ్జమానా భావనాయ పహాతుం సక్కుణేయ్యా భావనాయ పహాతబ్బా. తేనేవ సేక్ఖానం దస్సనేన పహాతబ్బా చత్తత్తా వన్తత్తా ముత్తత్తా పహీనత్తా పటినిస్సట్ఠత్తా ఉక్ఖేటితత్తా సముక్ఖేటితత్తా అస్సాదితబ్బా అభినన్దితబ్బా చ న హోన్తి, పహీనతాయ ఏవ సోమనస్సహేతుభూతా అవిక్ఖేపహేతుభూతా చ న దోమనస్సం ఉద్ధచ్చఞ్చ ఉప్పాదేన్తీతి న తే తేసం ఆరమ్మణారమ్మణాధిపతిభావం పకతూపనిస్సయభావఞ్చ గచ్ఛన్తి. న హి పహీనే ఉపనిస్సాయ అరియో రాగాదికిలేసే ఉప్పాదేతి.

వుత్తఞ్చ ‘‘సోతాపత్తిమగ్గేన యే కిలేసా పహీనా, తే కిలేసే న పునేతి న పచ్చేతి న పచ్చాగచ్ఛతి…పే… అరహత్తమగ్గేన…పే… న పచ్చాగచ్ఛతీ’’తి (మహాని. ౮౦; చూళని. మేత్తగూమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౨౭), న చ పుథుజ్జనానం దస్సనేన పహాతుం సక్కుణేయ్యా ఇతరేసం న కేనచి పచ్చయేన పచ్చయో హోన్తీతి సక్కా వత్తుం ‘‘దిట్ఠిం అస్సాదేతి అభినన్దతి, తం ఆరబ్భ రాగో ఉప్పజ్జతి, దిట్ఠి విచికిచ్ఛా ఉద్ధచ్చం ఉప్పజ్జతి. విచికిచ్ఛం ఆరబ్భ విచికిచ్ఛా దిట్ఠి ఉద్ధచ్చం ఉప్పజ్జతీ’’తి దిట్ఠివిచికిచ్ఛానం ఉద్ధచ్చారమ్మణపచ్చయభావస్స వుత్తత్తా. ఏత్థ హి ఉద్ధచ్చన్తి ఉద్ధచ్చసహగతం చిత్తుప్పాదం సన్ధాయ వుత్తం. ఏవఞ్చ కత్వా అధిపతిపచ్చయనిద్దేసే ‘‘దిట్ఠిం గరుం కత్వా అస్సాదేతి అభినన్దతి, తం గరుం కత్వా రాగో ఉప్పజ్జతి, దిట్ఠి ఉప్పజ్జతీ’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౦౯) ఏత్తకమేవ వుత్తం, న వుత్తం ‘‘ఉద్ధచ్చం ఉప్పజ్జతీ’’తి. తస్మా దస్సనభావనాహి పహాతబ్బానం అతీతాదిభావేన నవత్తబ్బత్తేపి యాదిసానం తాహి అనుప్పత్తిధమ్మతా ఆపాదేతబ్బా, తేసు పుథుజ్జనేసు వత్తమానా దస్సనం అపేక్ఖిత్వా తేన పహాతుం సక్కుణేయ్యా దస్సనేన పహాతబ్బా, సేక్ఖేసు వత్తమానా భావనం అపేక్ఖిత్వా తాయ పహాతుం సక్కుణేయ్యా భావనాయ పహాతబ్బా. తేసు భావనాయ పహాతబ్బా సహాయవిరహా విపాకం న జనయన్తీతి భావనాయ పహాతబ్బచేతనాయ నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావో న వుత్తో, అపేక్ఖితబ్బదస్సనభావనారహితానం పన పుథుజ్జనేసు ఉప్పజ్జమానానం సకభణ్డే ఛన్దరాగాదీనం ఉద్ధచ్చసహగతచిత్తుప్పాదస్స చ సంయోజనత్తయతదేకట్ఠకిలేసానం అనుపచ్ఛిన్నతాయ అపరిక్ఖీణసహాయానం విపాకుప్పాదనం న సక్కా పటిక్ఖిపితున్తి ఉద్ధచ్చసహగతధమ్మానం విపాకో విభఙ్గే వుత్తోతి.

యది ఏవం, అపేక్ఖితబ్బదస్సనభావనారహితానం అకుసలానం నేవదస్సనేననభావనాయపహాతబ్బతా ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, అప్పహాతబ్బానం ‘‘నేవ దస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బా’’తి (ధ. స. తికమాతికా ౮) వుత్తత్తా, అప్పహాతబ్బవిరుద్ధసభావత్తా చ అకుసలానం. ఏవమ్పి తేసం ఇమస్మిం తికే నవత్తబ్బతా ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి చిత్తుప్పాదకణ్డే దస్సితానం ద్వాదసఅకుసలచిత్తుప్పాదానం ద్వీహి పదేహి సఙ్గహితత్తా. యథా హి ధమ్మవసేన సఙ్ఖతధమ్మా సబ్బే సఙ్గహితాతి ఉప్పన్నత్తికే కాలవసేన అసఙ్గహితాపి అతీతా నవత్తబ్బాతి న వుత్తా చిత్తుప్పాదరూపభావేన గహితేసు నవత్తబ్బస్స అభావా, ఏవమిధాపి చిత్తుప్పాదభావేన గహితేసు నవత్తబ్బస్స అభావా నవత్తబ్బతా న వుత్తాతి వేదితబ్బా. యత్థ హి చిత్తుప్పాదో కోచి నియోగతో నవత్తబ్బో అత్థి, తత్థ తేసం చతుత్థో కోట్ఠాసో అత్థీతి యథావుత్తపదేసు వియ తత్థాపి భిన్దిత్వా భజాపేతబ్బే చిత్తుప్పాదే భిన్దిత్వా భజాపేతి ‘‘సియా నవత్తబ్బా పరిత్తారమ్మణా’’తిఆదినా. తదభావా ఉప్పన్నత్తికే ఇధ చ తథా న వుత్తా.

అథ వా యథా సప్పటిఘేహి సమానసభావత్తా రూపధాతుయం తయో మహాభూతా ‘‘సప్పటిఘా’’తి వుత్తా. యథాహ ‘‘అసఞ్ఞసత్తానం అనిదస్సనం సప్పటిఘం ఏకం మహాభూతం పటిచ్చ ద్వే మహాభూతా, ద్వే మహాభూతే పటిచ్చ ఏకం మహాభూత’’న్తి (పట్ఠా. ౨.౨౨.౯). ఏవం పుథుజ్జనానం పవత్తమానా భావనాయ పహాతబ్బసమానసభావా ‘‘భావనాయ పహాతబ్బా’’తి వుచ్చేయ్యున్తి నత్థి నవత్తబ్బతాపసఙ్గో. ఏవఞ్చ సతి పుథుజ్జనానం పవత్తమానాపి భావనాయ పహాతబ్బా సకభణ్డే ఛన్దరాగాదయో పరభణ్డే ఛన్దరాగాదీనం ఉపనిస్సయపచ్చయో, రాగో చ రాగదిట్ఠీనం అధిపతిపచ్చయోతి అయమత్థో లద్ధో హోతి. యథా పన అఫోట్ఠబ్బత్తా రూపధాతుయం తయో మహాభూతా న పరమత్థతో సప్పటిఘా, ఏవం అపేక్ఖితబ్బభావనారహితా పుథుజ్జనేసు పవత్తమానా సకభణ్డే ఛన్దరాగాదయో న పరమత్థతో భావనాయ పహాతబ్బాతి భావనాయ పహాతబ్బానం నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయతా న వుత్తా, న చ ‘‘దస్సనేన పహాతబ్బా భావనాయ పహాతబ్బానం కేనచి పచ్చయేన పచ్చయో’’తి వుత్తా. యే హి దస్సనేన పహాతబ్బపచ్చయా కిలేసా, న తే దస్సనతో ఉద్ధం పవత్తన్తి, దస్సనేన పహాతబ్బపచ్చయస్సపి పన ఉద్ధచ్చసహగతస్స సహాయవేకల్లమత్తమేవ దస్సనేన కతం, న తస్స కోచి భావో దస్సనేన అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదితోతి తస్స ఏకన్తభావనాయ పహాతబ్బతా వుత్తా. తస్మా తస్స తాదిసస్సేవ సతి సహాయే విపాకుప్పాదనవచనం, అసతి చ విపాకానుప్పాదనవచనం న విరుజ్ఝతీతి.

సాపి విఞ్ఞాణపచ్చయభావే యది అపనేతబ్బా, కస్మా ‘‘సమవీసతి చేతనా’’తి వుత్తన్తి తస్స కారణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా పన సబ్బాపేతా హోన్తీ’’తి. యది ఏవం, అభిఞ్ఞాచేతనాయ సహ ‘‘ఏకవీసతీ’’తి వత్తబ్బన్తి? న, అవచనస్స వుత్తకారణత్తా, తం పన ఇతరావచనస్సపి కారణన్తి సమానచేతనావచనకారణవచనేన యం కారణం అపేక్ఖిత్వా ఏకా వుత్తా, తేన కారణేన ఇతరాయపి వత్తబ్బతం, యఞ్చ కారణం అపేక్ఖిత్వా ఇతరా న వుత్తా, తేన కారణేన వుత్తాయపి అవత్తబ్బతం దస్సేతి. ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో చిత్తసఙ్ఖారో ఏవాతి భేదాభావా పాకటోతి న తస్స సంయోగో దస్సితో.

సుఖసఞ్ఞాయ గహేత్వాతి ఏతేన తణ్హాపవత్తిం దస్సేతి. తణ్హాపరిక్ఖారేతి తణ్హాయ పరివారే, తణ్హాయ ‘‘సుఖం సుభ’’న్తిఆదినా సఙ్ఖతే వా అలఙ్కతేతి అత్థో. తణ్హా హి దుక్ఖస్స సముదయోతి అజానన్తో ‘‘అహో వతాహం కాయస్స భేదా పరం మరణా ఖత్తియమహాసాలానం వా సహబ్యతం ఉపపజ్జేయ్య’’న్తి సఙ్ఖారే పరిక్ఖరోతీతి. అమరణత్థాతి గహితా దుక్కరకిరియా అమరతపో, దేవభావత్థం తపో వా, దుక్ఖత్తా వా మరో మారకో తపో అమరతపో. దిట్ఠే అదిట్ఠ-సద్దో వియ మరేసు అమర-సద్దో దట్ఠబ్బో.

జాతిఆదిపపాతదుక్ఖజననతో మరుపపాతసదిసతా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారస్స వుత్తా. రమణీయభావేన చ అస్సాదభావేన చ గయ్హమానం పుఞ్ఞఫలం దీపసిఖామధులిత్తసత్థధారాసదిసం, తదత్థో చ పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో తంనిపాతలేహనసదిసో.

‘‘సుఖో ఇమిస్సా పరిబ్బాజికాయ తరుణాయ ముదుకాయ లోమసాయ బాహాయ సమ్ఫస్సో’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౪౬౯) సుఖసఞ్ఞాయ బాలో వియ గూథకీళనం కిలేసాభిభూతతాయ కోధారతిఅభిభూతో అసవసో మరితుకామో వియ విసఖాదనం కరణఫలక్ఖణేసు జిగుచ్ఛనీయం దుక్ఖఞ్చ అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం ఆరభతి. లోభసహగతస్స వా గూథకీళనసదిసతా, దోససహగతస్స విసఖాదనసదిసతా యోజేతబ్బా. కామగుణసమిద్ధియా సభయస్సపి పిసాచనగరస్స సుఖవిపల్లాసహేతుభావో వియ అరూపవిపాకానం నిరన్తరతాయ అనుపలక్ఖియమానఉప్పాదవయానం, దీఘసన్తానతాయ అగయ్హమానవిపరిణామానం, సఙ్ఖారవిపరిణామదుక్ఖభూతానమ్పి నిచ్చాదివిపల్లాసహేతుభావోతి తేసం పిసాచనగరసదిసతా, తదభిముఖగమనసదిసతా చ ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారస్స యోజేతబ్బా.

తావాతి వత్తబ్బన్తరాపేక్ఖో నిపాతో, తస్మా అవిజ్జా సఙ్ఖారానం పచ్చయోతి ఇదం తావ సిద్ధం, ఇదం పన అపరం వత్తబ్బన్తి అత్థో. అవిజ్జాపచ్చయా పన సబ్బాపేతా హోన్తీతి వుత్తన్తి అభిఞ్ఞాచేతనానం పచ్చయభావం దస్సేతి. చేతోపరియపుబ్బేనివాసఅనాగతంసఞాణేహి పరేసం అత్తనో చ సమోహచిత్తజాననకాలేతి యోజేతబ్బా.

అవిజ్జాసమ్మూళ్హత్తాతి భవాదీనవపటిచ్ఛాదికాయ అవిజ్జాయ సమ్మూళ్హత్తా. రాగాదీనన్తి రాగదిట్ఠివిచికిచ్ఛుద్ధచ్చదోమనస్సానం అవిజ్జాసమ్పయుత్తరాగాదిఅస్సాదనకాలేసు అవిజ్జం ఆరబ్భ ఉప్పత్తి వేదితబ్బా. గరుం కత్వా అస్సాదనం రాగదిట్ఠిసమ్పయుత్తాయ ఏవ అవిజ్జాయ యోజేతబ్బం, అస్సాదనఞ్చ రాగో, తదవిప్పయుత్తా చ దిట్ఠీతి అస్సాదనవచనేనేవ యథావుత్తం అవిజ్జం గరుం కరోన్తీ దిట్ఠి చ వుత్తాతి వేదితబ్బా. రాగాదీహి చ పాళియం సరూపేన వుత్తేహి తంసమ్పయుత్తసఙ్ఖారస్స అవిజ్జారమ్మణాదితం దస్సేతి. అనవిజ్జారమ్మణస్స పఠమజవనస్స ఆరమ్మణాధిపతిఅనన్తరాదిపచ్చయవచనేసు అవుత్తస్స వుత్తస్స చ సబ్బస్స సఙ్గణ్హనత్థం ‘‘యం కిఞ్చీ’’తి ఆహ. వుత్తనయేనాతి సమతిక్కమభవపత్థనావసేన వుత్తనయేన.

ఏకకారణవాదో ఆపజ్జతీతి దోసప్పసఙ్గో వుత్తో. అనిట్ఠో హి ఏకకారణవాదో సబ్బస్స సబ్బకాలే సమ్భవాపత్తితో ఏకసదిససభావాపత్తితో చ. యస్మా తీసు పకారేసు అవిజ్జమానేసు పారిసేసేన చతుత్థే ఏవ చ విజ్జమానే ఏకహేతుఫలదీపనే అత్థో అత్థి, తస్మా న నుపపజ్జతి.

యథాఫస్సం వేదనావవత్థానతోతి ‘‘సుఖవేదనీయం, భిక్ఖవే, ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖా వేదనా’’తిఆదినా (సం. ని. ౨.౬౨), ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ…పే… తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా’’తిఆదినా (సం. ని. ౨.౪౩) చ సుఖవేదనీయాదిచక్ఖుసమ్ఫస్సాదిఅనురూపేన సుఖవేదనాదిచక్ఖుసమ్ఫస్సజావేదనాదీనం వవత్థానతో, సమానేసు చక్ఖురూపాదీసు ఫస్సవసేన సుఖాదివిపరియాయాభావతో, సమానేసు చ రూపమనసికారాదీసు చక్ఖాదిసఙ్ఘట్టనవసేన చక్ఖుసమ్ఫస్సజాదివిపరియాయాభావతో, అఞ్ఞపచ్చయసామఞ్ఞేపి ఫస్సవసేన సుఖాదిచక్ఖుసమ్ఫస్సజాదీనం ఓళారికసుఖుమాదిసఙ్కరాభావతో చాతి అత్థో. సుఖాదీనం యథావుత్తసమ్ఫస్సస్స అవిపరీతో పచ్చయభావో ఏవ యథావేదనం ఫస్సవవత్థానం, కారణఫలవిసేసేన వా ఫలకారణవిసేసనిచ్ఛయో హోతీతి ఉభయత్థాపి నిచ్ఛయో వవత్థానన్తి వుత్తో. కమ్మాదయోతి కమ్మాహారఉతుఆదయో అపాకటా సేమ్హపటికారేన రోగవూపసమతో.

‘‘అస్సాదానుపస్సినో తణ్హా పవడ్ఢతీ’’తి వచనతోతి ‘‘సంయోజనీయేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో తణ్హా పవడ్ఢతి, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం, ఉపాదానపచ్చయా భవో’’తి (సం. ని. ౨.౫౩-౫౪) ఇమినా సుత్తేన తణ్హాయ సఙ్ఖారకారణభావస్స వుత్తత్తాతి అత్థో. పున తస్సాపి అవిజ్జా కారణన్తి దస్సనత్థం ‘‘అవిజ్జాసముదయా ఆసవసముదయోతి వచనతో’’తి ఆహ. తణ్హా వా చతురుపాదానభూతా కామభవదిట్ఠాసవా చ సఙ్ఖారస్స కారణన్తి పాకటాతి సుత్తద్వయేనపి అవిజ్జాయ సఙ్ఖారకారణభావమేవ దస్సేతి. అస్సాదానుపస్సినోతి హి వచనేన ఆదీనవపటిచ్ఛాదనకిచ్చా అవిజ్జా తణ్హాయ కారణన్తి దస్సితా హోతీతి. యస్మా అవిద్వా, తస్మా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదికే అభిసఙ్ఖరోతీతి అవిజ్జాయ సఙ్ఖారకారణభావస్స పాకటత్తా అవిద్దసుభావో సఙ్ఖారకారణభావేన వుత్తో ఖీణాసవస్స సఙ్ఖారాభావతో అసాధారణత్తా చ. పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీనం సాధారణాని వత్థారమ్మణాదీనీతి పుఞ్ఞభవాదిఆదీనవపటిచ్ఛాదికా అవిజ్జా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీనం అసాధారణం కారణన్తి వా అత్థో దట్ఠబ్బో. ఠానవిరుద్ధోతి అత్థితావిరుద్ధో. కేచి పన ‘‘పటిసన్ధిఆదీని ఠానానీ’’తి వదన్తి, ఏవం సతి పురిమచిత్తం పచ్ఛిమచిత్తస్స ఠానవిరుద్ధో పచ్చయోతి న ఇదం ఏకన్తికం సియా. భవఙ్గమ్పి హి భవఙ్గస్స అనన్తరపచ్చయో, జవనం జవనస్సాతి, న చ సిప్పాదీనం పటిసన్ధిఆదిఠానం అత్థీతి న తం ఇధ అధిప్పేతం. కమ్మం రూపస్స నమనరుప్పనవిరోధా సారమ్మణానారమ్మణవిరోధా చ సభావవిరుద్ధో పచ్చయో, ఖీరాదీని దధిఆదీనం మధురమ్బిలరసాదిసభావవిరోధా. అవిజాననకిచ్చో ఆలోకో విజాననకిచ్చస్స విఞ్ఞాణస్స, అమదనకిచ్చా చ గుళాదయో మదనకిచ్చస్స ఆసవస్స.

గోలోమావిలోమాని దబ్బాయ పచ్చయో, దధిఆదీని భూతిణకస్స. ఏత్థ చ అవీతి రత్తా ఏళకా వుచ్చన్తి. విపాకాయేవ తే చ న, తస్మా దుక్ఖవిపాకాయపి అవిజ్జాయ తదవిపాకానం పుఞ్ఞానేఞ్జాభిసఙ్ఖారానం పచ్చయత్తం న న యుజ్జతీతి అత్థో. తదవిపాకత్తేపి సావజ్జతాయ తదవిరుద్ధానం తంసదిసానఞ్చ అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారానమేవ పచ్చయో, న ఇతరేసన్తి ఏతస్స పసఙ్గస్స నివారణత్థం ‘‘విరుద్ధో చావిరుద్ధో చ, సదిసాసదిసో తథా. ధమ్మానం పచ్చయో సిద్ధో’’తి వుత్తం, తస్మా తమత్థం పాకటం కరోన్తో ‘‘ఇతి అయం అవిజ్జా’’తిఆదిమాహ.

అచ్ఛేజ్జసుత్తావుతాభేజ్జమణీనం వియ పుబ్బాపరియవవత్థానం నియతి, నియతియా, నియతి ఏవ వా సఙ్గతి సమాగమో నియతిసఙ్గతి, తాయ భావేసు పరిణతా మనుస్సదేవవిహఙ్గాదిభావం పత్తా నియతిసఙ్గతిభావపరిణతా. నియతియా సఙ్గతియా భావేన చ పరిణతా నానప్పకారతం పత్తా నియతిసఙ్గతిభావపరిణతాతి చ అత్థం వదన్తి. ఏతేహి చ వికప్పనేహి అవిజ్జా అకుసలం చిత్తం కత్వా పుఞ్ఞాదీసు యత్థ కత్థచి పవత్తతీతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సో ఏవం అవిజ్జాయా’’తిఆది.

అపరిణాయకో బాలోతి అరహత్తమగ్గసమ్పటిపాదకకల్యాణమిత్తరహితోతి అత్థో. అరహత్తమగ్గావసానం వా ఞాణం సమవిసమం దస్సేత్వా నిబ్బానం నయతీతి పరిణాయకన్తి వుత్తం, తేన రహితో అపరిణాయకో. ధమ్మం ఞత్వాతి సప్పురిసూపనిస్సయేన చతుసచ్చప్పకాసకసుత్తాదిధమ్మం ఞత్వా, మగ్గఞాణేనేవ వా సబ్బధమ్మపవరం నిబ్బానం ఞత్వా, తంజాననాయత్తత్తా పన సేససచ్చాభిసమయస్స సమానకాలమ్పి తం పురిమకాలం వియ కత్వా వుత్తం.

సఙ్ఖారపదనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

విఞ్ఞాణపదనిద్దేసవణ్ణనా

౨౨౭. యథావుత్తసఙ్ఖారపచ్చయా ఉప్పజ్జమానం తంకమ్మనిబ్బత్తమేవ విఞ్ఞాణం భవితుం అరహతీతి ‘‘బాత్తింస లోకియవిపాకవిఞ్ఞాణాని సఙ్గహితాని హోన్తీ’’తి ఆహ. ధాతుకథాయం (ధాతు. ౪౬౬) పన విప్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదనిద్దేసే –

‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణేన యే ధమ్మా…పే… సళాయతనపచ్చయా ఫస్సేన, ఫస్సపచ్చయా వేదనాయ యే ధమ్మా విప్పయుత్తా, తే ధమ్మా కతిహి ఖన్ధేహి…పే… సఙ్గహితా? తే ధమ్మా అసఙ్ఖతం ఖన్ధతో ఠపేత్వా ఏకేన ఖన్ధేన ఏకాదసహాయతనేహి ఏకాదసహి ధాతూహి సఙ్గహితా. కతిహి అసఙ్గహితా? చతూహి ఖన్ధేహి ఏకేనాయతనేన సత్తహి ధాతూహి అసఙ్గహితా’’తి –

వచనతో సబ్బవిఞ్ఞాణఫస్సవేదనాపరిగ్గహో కతో. యది హి ఏత్థ విఞ్ఞాణఫస్సవేదనా సప్పదేసా సియుం, ‘‘విపాకా ధమ్మా’’తి ఇమస్స వియ విస్సజ్జనం సియా, తస్మా తత్థ అభిధమ్మభాజనీయవసేన సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణాదయో గహితాతి వేదితబ్బా. అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా చ అభిధమ్మభాజనీయే చతుభూమకకుసలసఙ్ఖారో అకుసలసఙ్ఖారో చ వుత్తోతి సో ఏవ ధాతుకథాయం గహితోతి దట్ఠబ్బో. భవో పన ధాతుకథాయం కమ్ముపపత్తిభవవిసేసదస్సనత్థం న అభిధమ్మభాజనీయవసేన గహితో. ఏవఞ్చ కత్వా తత్థ ‘‘ఉపాదానపచ్చయా భవో’’తి అనుద్ధరిత్వా ‘‘కమ్మభవో’’తిఆదినావ నయేన భవో ఉద్ధటో. విపాకఞ్హేతన్తి విఞ్ఞాణస్స విపాకత్తా సఙ్ఖారపచ్చయత్తం సాధేతి, తస్స పన సాధనత్థం ‘‘ఉపచితకమ్మాభావే విపాకాభావతో’’తి వుత్తన్తి తం వివరన్తో ‘‘విపాకఞ్చా’’తిఆదిమాహ.

యేభుయ్యేన లోభసమ్పయుత్తజవనావసానేతి జవనేన తదారమ్మణనియమే సోమనస్ససహగతానన్తరం సోమనస్ససహగతతదారమ్మణస్స వుత్తత్తా సోమనస్ససహగతానేవ సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. యస్మా పన తిహేతుకజవనావసానే చ కదాచి అహేతుకం తదారమ్మణం హోతి, తస్మా ‘‘యేభుయ్యేనా’’తి ఆహ. సకిం వాతి ‘‘దిరత్తతిరత్తా’’దీసు వియ వేదితబ్బం. ద్విక్ఖత్తుమేవ పన ఉప్పజ్జన్తీతి వదన్తి. ‘‘దిరత్తతిరత్త’’న్తి ఏత్థ పన వా-సద్దస్స అభావా వచనసిలిట్ఠతామత్తేన దిరత్తగ్గహణం కతన్తి యుజ్జతి, ‘‘నిరన్తరతిరత్తదస్సనత్థం వా’’తి. ఇధ పన వా-సద్దో వికప్పనత్థో వుత్తోతి సకిం ఏవ చ కదాచి పవత్తిం సన్ధాయ ‘‘సకిం వా’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తేనేవ హి సకిం తదారమ్మణప్పవత్తియా విచారేతబ్బతం దస్సేన్తో ‘‘చిత్తప్పవత్తిగణనాయం పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ చిత్తప్పవత్తిగణనాయన్తి విపాకకథాయం బలవరూపాదికే ఆరమ్మణే వుత్తం చిత్తప్పవత్తిగణనం సన్ధాయాహ. తత్థ హి ద్వేవ తదారమ్మణుప్పత్తివారా ఆగతా. జవనవిసయానుభవనఞ్హి తదారమ్మణం ఆసన్నభేదే తస్మిం విసయే ఏకచిత్తక్ఖణావసిట్ఠాయుకే న ఉప్పజ్జేయ్యాతి అధిప్పాయో. అనురూపాయ పటిసన్ధియాతి అకుసలవిపాకస్స అపాయపటిసన్ధి, కామావచరాదికుసలవిపాకానం కామరూపారూపసుగతిపటిసన్ధియో యథాకమ్మం అనురూపా.

పటిసన్ధికథా మహావిసయాతి కత్వా పవత్తిమేవ తావ దస్సేన్తో ‘‘పవత్తియం పనా’’తిఆదిమాహ. అహేతుకద్వయాదీనం ద్వారనియమానియమావచనం భవఙ్గభూతానం సయమేవ ద్వారత్తా చుతిపటిసన్ధిభూతానఞ్చ భవఙ్గసఙ్ఖాతేన అఞ్ఞేన చ ద్వారేన అనుప్పత్తితో నియతం అనియతం వా ద్వారం ఏతేసన్తి వత్తుం అసక్కుణేయ్యత్తా. ఏకస్స సత్తస్స పవత్తరూపావచరవిపాకో పథవీకసిణాదీసు యస్మిం ఆరమ్మణే పవత్తో, తతో అఞ్ఞస్మిం తస్స పవత్తి నత్థీతి రూపావచరానం నియతారమ్మణతా వుత్తా. తత్రస్సాతి పవత్తియం బాత్తింసవిధస్స.

ఇన్ద్రియప్పవత్తిఆనుభావతో ఏవ చక్ఖుసోతద్వారభేదేన, తస్స చ విఞ్ఞాణవీథిభేదాయత్తత్తా వీథిభేదేన చ భవితబ్బం, తస్మిఞ్చ సతి ‘‘ఆవజ్జనానన్తరం దస్సనం సవనం వా తదనన్తరం సమ్పటిచ్ఛన’’న్తిఆదినా చిత్తనియమేన భవితబ్బం. తథా చ సతి సమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణానమ్పి భావో సిద్ధో హోతి, న ఇన్ద్రియప్పవత్తిఆనుభావేన దస్సనసవనమత్తస్సేవ, నాపి ఇన్ద్రియానం ఏవ దస్సనసవనకిచ్చతాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ద్వారవీథిభేదే చిత్తనియమతో చా’’తి. పఠమకుసలేన చే తదారమ్మణస్స ఉప్పత్తి హోతి, తం పఠమకుసలానన్తరం ఉప్పజ్జమానం జనకం అనుబన్ధతి నామ, దుతియకుసలాదిఅనన్తరం ఉప్పజ్జమానం జనకసదిసం అనుబన్ధతి నామ, అకుసలానన్తరం ఉప్పజ్జమానఞ్చ కామావచరతాయ జనకసదిసన్తి.

ఏకాదస తదారమ్మణచిత్తాని…పే… తదారమ్మణం న గణ్హన్తీతి తదారమ్మణభావతాయ ‘‘తదారమ్మణ’’న్తి లద్ధనామాని తదారమ్మణభావం న గణ్హన్తి, తదారమ్మణభావేన నప్పవత్తన్తీతి అత్థో. అథ వా నామగోత్తం ఆరబ్భ జవనే జవితే తదారమ్మణం తస్స జవనస్స ఆరమ్మణం న గణ్హన్తి, నాలమ్బన్తీతి అత్థో. రూపారూపధమ్మేతి రూపారూపావచరే ధమ్మే. ఇదం పన వత్వా ‘‘అభిఞ్ఞాఞాణం ఆరబ్భా’’తి విసేసనం పరిత్తాదిఆరమ్మణతాయ కామావచరసదిసేసు చేవ తదారమ్మణానుప్పత్తిదస్సనత్థం. మిచ్ఛత్తనియతా ధమ్మా మగ్గో వియ భావనాయ సిద్ధా మహాబలా చాతి తత్థ జవనేన పవత్తమానేన సానుబన్ధనేన న భవితబ్బన్తి తేసు తదారమ్మణం పటిక్ఖిత్తం. లోకుత్తరధమ్మే ఆరబ్భాతి ఏతేనేవ సిద్ధే ‘‘సమ్మత్తనియతధమ్మేసూ’’తి విసుం ఉద్ధరణం సమ్మత్తమిచ్ఛత్తనియతధమ్మానం అఞ్ఞమఞ్ఞపటిపక్ఖాతి బలవభావేన తదారమ్మణస్స అవత్థుభావదస్సనత్థం.

ఏవం పవత్తియం విఞ్ఞాణప్పవత్తిం దస్సేత్వా పటిసన్ధియం దస్సేతుం ‘‘యం పన వుత్త’’న్తిఆదిమాహ. కేన కత్థాతి కేన చిత్తేన కస్మిం భవే. ఏకూనవీసతి పటిసన్ధియో తేన తేన చిత్తేన పవత్తమానా పటిసన్ధిక్ఖణే రూపారూపధమ్మాతి తేన తేన చిత్తేన సా సా తత్థ తత్థ పటిసన్ధి హోతీతి వుత్తా. తస్సాతి చిత్తస్స.

ఆగన్త్వాతి ఆగతం వియ హుత్వా. గోపకసీవలీతి రఞ్ఞో హితారక్ఖే గోపకకులే జాతో సీవలినామకో. కమ్మాదిఅనుస్సరణబ్యాపారరహితత్తా ‘‘సమ్మూళ్హకాలకిరియా’’తి వుత్తా. అబ్యాపారేనేవ హి తత్థ కమ్మాదిఉపట్ఠానం హోతీతి. ‘‘పిసియమానాయ మక్ఖికాయ పఠమం కాయద్వారావజ్జనం భవఙ్గం నావట్టేతి అత్తనా చిన్తియమానస్స కస్సచి అత్థితాయా’’తి కేచి కారణం వదన్తి, తదేతం అకారణం భవఙ్గవిసయతో అఞ్ఞస్స చిన్తియమానస్స అభావా అఞ్ఞచిత్తప్పవత్తకాలే చ భవఙ్గావట్టనస్సేవ అసమ్భవతో. ఇదం పనేత్థ కారణం సియా – ‘‘తానిస్స తమ్హి సమయే ఓలమ్బన్తి అజ్ఝోలమ్బన్తి అభిప్పలమ్బన్తీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౪౮) వచనతో తీసు జవనవారేసు అప్పవత్తేస్వేవ కమ్మాదిఉపట్ఠానేన భవితబ్బం. అనేకజవనవారప్పవత్తియా హి అజ్ఝోలమ్బనం అభిప్పలమ్బనఞ్చ హోతీతి. తస్మా కాయద్వారావజ్జనం అనావట్టేత్వా మనోద్వారావజ్జనమేవ కమ్మాదిఆలమ్బణం పఠమం భవఙ్గం ఆవట్టేతి, తతో ఫోట్ఠబ్బస్స బలవత్తా దుతియవారే కాయవిఞ్ఞాణవీథి పచ్చుప్పన్నే ఫోట్ఠబ్బే పవత్తతి, తతో పురిమజవనవారగహితేస్వేవ కమ్మాదీసు కమేన మనోద్వారజవనం జవిత్వా మూలభవఙ్గసఙ్ఖాతం ఆగన్తుకభవఙ్గసఙ్ఖాతం వా తదారమ్మణం భవఙ్గం ఓతరతి, తదారమ్మణాభావే వా భవఙ్గమేవ. ఏతస్మిం ఠానే కాలం కరోతీతి తదారమ్మణానన్తరేన చుతిచిత్తేన, తదారమ్మణాభావే వా భవఙ్గసఙ్ఖాతేనేవ చుతిచిత్తేన చవతీతి అత్థో. భవఙ్గమేవ హి చుతిచిత్తం హుత్వా పవత్తతీతి చుతిచిత్తం ఇధ ‘‘భవఙ్గ’’న్తి వుత్తన్తి. మనోద్వారవిసయో లహుకోతి లహుకపచ్చుపట్ఠానం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అరూపధమ్మానం…పే… లహుకో’’తి. అరూపధమ్మస్స హి మనోద్వారస్స విసయో లహుకపచ్చుపట్ఠానోతి. బలవతి చ రూపధమ్మస్స కాయద్వారస్స విసయే అప్పవత్తిత్వా మనోద్వారవిసయే కమ్మాదిమ్హి పఠమం చిత్తప్పవత్తిదస్సనేన అరూపధమ్మానం విసయస్స లహుకతా దీపితాతి. రూపానం విసయాభావేపి వా ‘‘అరూపధమ్మాన’’న్తి వచనం యేసం విసయో అత్థి, తందస్సనత్థమేవాతి దట్ఠబ్బం. తేన లహుకమ్మాదీసు చిత్తప్పవత్తితో లహుగహణీయతా విసయస్స లహుకతా.

కమ్మాదీనం భూమిచిత్తుపాదాదివసేన విత్థారతో అనన్తో పభేదోతి ‘‘సఙ్ఖేపతో’’తి ఆహ.

అవిజ్జాతణ్హాదికిలేసేసు అనుపచ్ఛిన్నేస్వేవ కమ్మాదినో ఉపట్ఠానం, తఞ్చారబ్భ చిత్తసన్తానస్స భవన్తరనిన్నపోణపబ్భారతా హోతీతి ఆహ ‘‘అనుపచ్ఛిన్నకిలేసబలవినామిత’’న్తి. సన్తానే హి వినామితే తదేకదేసభూతం పటిసన్ధిచిత్తఞ్చ వినామితమేవ హోతి, న చ ఏకదేసవినామితభావేన వినా సన్తానవినామితతా అత్థీతి. సబ్బత్థ పన ‘‘దుగ్గతిపటిసన్ధినిన్నాయ చుతియా పురిమజవనాని అకుసలాని, ఇతరాయ చ కుసలానీ’’తి నిచ్ఛినన్తి. ‘‘నిమిత్తస్సాదగధితం వా, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం తిట్ఠమానం తిట్ఠతి అనుబ్యఞ్జనస్సాదగధితం వా. తస్మిం చే సమయే కాలం కరోతి, ఠానమేతం విజ్జతి, యం ద్విన్నం గతీనం అఞ్ఞతరం గతిం ఉపపజ్జేయ్య నిరయం వా తిరచ్ఛానయోనిం వా’’తి (సం. ని. ౪.౨౩౫) వుత్తం. తస్మా ఆసన్నం అకుసలం దుగ్గతియం, కుసలఞ్చ సుగతియం పటిసన్ధియా ఉపనిస్సయో హోతీతి.

రాగాదిహేతుభూతం హీనమారమ్మణన్తి అకుసలవిపాకస్స ఆరమ్మణం భవితుం యుత్తం అనిట్ఠారమ్మణం ఆహ. తమ్పి హి సఙ్కప్పవసేన రాగస్సపి హేతు హోతీతి. అకుసలవిపాకజనకకమ్మసహజాతానం వా తంసదిసాసన్నచుతిజవనచేతనాసహజాతానఞ్చ రాగాదీనం హేతుభావో ఏవ హీనతా. తఞ్హి పచ్ఛానుతాపజనకకమ్మానమారమ్మణం కమ్మవసేన అనిట్ఠం అకుసలవిపాకస్స ఆరమ్మణం భవేయ్య, అఞ్ఞథా చ ఇట్ఠారమ్మణే పవత్తస్స అకుసలకమ్మస్స విపాకో కమ్మనిమిత్తారమ్మణో న భవేయ్య. న హి అకుసలవిపాకో ఇట్ఠారమ్మణో భవితుమరహతీతి. పఞ్చద్వారే చ ఆపాథమాగచ్ఛన్తం పచ్చుప్పన్నం కమ్మనిమిత్తం ఆసన్నకతకమ్మారమ్మణసన్తతియం ఉప్పన్నం తంసదిసఞ్చ దట్ఠబ్బం, అఞ్ఞథా తదేవ పటిసన్ధిఆరమ్మణూపట్ఠాపకం తదేవ చ పటిసన్ధిజనకం భవేయ్య, న చ పటిసన్ధియా ఉపచారభూతాని వియ ‘‘ఏతస్మిం తయా పవత్తితబ్బ’’న్తి పటిసన్ధియా ఆరమ్మణం అనుపాదేన్తాని వియ చ పవత్తాని చుతిఆసన్నాని జవనాని పటిసన్ధిజనకాని భవేయ్యుం. ‘‘కతత్తా ఉపచితత్తా’’తి (ధ. స. ౪౩౧) హి వుత్తం. తదా చ తంసమానవీథియం వియ పవత్తమానాని కథం కతూపచితాని సియుం, న చ అస్సాదితాని తదా, న చ లోకియాని లోకుత్తరాని వియ సమానవీథిఫలాని హోన్తి.

‘‘పుబ్బే వాస్స తం కతం హోతి పాపకమ్మం దుక్ఖవేదనీయం, పచ్ఛా వాస్స తం కతం హోతి పాపకమ్మం దుక్ఖవేదనీయం, మరణకాలే వాస్స హోతి మిచ్ఛాదిట్ఠి సమత్తా సమాదిన్నా, తేన సో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతీ’’తి (మ. ని. ౩.౩౦౩) –

ఆదినా సుత్తే మరణకాలే సమత్తాయ సమాదిన్నాయ మిచ్ఛాదిట్ఠియా సమ్మాదిట్ఠియా చ సహజాతచేతనాయ పటిసన్ధిదానం వుత్తం, న చ దుబ్బలేహి పఞ్చద్వారికజవనేహి మిచ్ఛాదిట్ఠి సమ్మాదిట్ఠి వా సమత్తా హోతి సమాదిన్నా. వక్ఖతి చ –

‘‘సబ్బమ్పి హేతం కుసలాకుసలధమ్మపటివిజాననాదిచవనపరియోసానం కిచ్చం మనోద్వారికచిత్తేనేవ హోతి, న పఞ్చద్వారికేనాతి సబ్బస్సపేతస్స కిచ్చస్స కరణే సహజవనకాని వీథిచిత్తాని పటిక్ఖిత్తానీ’’తి (విభ. అట్ఠ. ౭౬౬).

తత్థ హి ‘‘న కిఞ్చి ధమ్మం పటివిజానాతీతి ‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’తి (ధ. ప. ౧-౨) ఏవం వుత్తం ఏకమ్పి కుసలం వా అకుసలం వా న పటివిజానాతీ’’తి (విభ. అట్ఠ. ౭౬౬) చ వుత్తం. యేసం పటివిభావనప్పవత్తియా సుఖం వా దుక్ఖం వా అన్వేతి, తేసం సా పవత్తి పఞ్చద్వారే పటిక్ఖిత్తా, కుసలాకుసలకమ్మసమాదానఞ్చ తాదిసమేవాతి. తదారమ్మణానన్తరం పన చవనం, తదనన్తరా చ ఉపపత్తి మనోద్వారికా ఏవ హోతి, న సహజవనకవీథిచిత్తే పరియాపన్నాతి ఇమినా అధిప్పాయేన ఇధ పఞ్చద్వారికతదారమ్మణానన్తరం చుతి, తదనన్తరం పటిసన్ధి చ వుత్తాతి దట్ఠబ్బం. తత్థ అవసేసపఞ్చచిత్తక్ఖణాయుకే రూపాదిమ్హి ఉప్పన్నం పటిసన్ధిం సన్ధాయేవ ‘‘పచ్చుప్పన్నారమ్మణం ఉపపత్తిచిత్తం పచ్చుప్పన్నారమ్మణస్స భవఙ్గస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి, అవసేసేకచిత్తక్ఖణాయుకే చ ఉప్పన్నం సన్ధాయ ‘‘పచ్చుప్పన్నారమ్మణం ఉపపత్తిచిత్తం అతీతారమ్మణస్స భవఙ్గస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౯.౨౮) వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

సుద్ధాయ వాతి మహగ్గతకమ్మనిమిత్తారమ్మణాయ జవనవీథియా తదారమ్మణరహితాయాతి అత్థో. సా పన జవనవీథి మహగ్గతవిపాకస్స ఉపచారో వియ దట్ఠబ్బా. కేచి పన తం వీథిం మహగ్గతావసానం వదన్తి. అతీతారమ్మణా ఏకాదసవిధా, నవత్తబ్బారమ్మణా సత్తవిధా.

ఏతేనానుసారేన ఆరుప్పచుతియాపి అనన్తరా పటిసన్ధి వేదితబ్బాతి ఇదం కస్మా వుత్తం, నను ‘‘పథవీకసిణజ్ఝానాదివసేన పటిలద్ధమహగ్గతసుగతియం ఠితస్సా’’తి ఏవమాదికే ఏవ నయే అయమ్పి పటిసన్ధి అవరుద్ధాతి? న, తత్థ రూపావచరచుతిఅనన్తరాయ ఏవ పటిసన్ధియా వుత్తత్తా. తత్థ హి ‘‘పథవీకసిణాదికం వా నిమిత్తం మహగ్గతచిత్తం వా మనోద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛతి. చక్ఖుసోతానం వా’’తిఆదికేన రూపావచరచుతియా ఏవ అనన్తరా పటిసన్ధి వుత్తాతి విఞ్ఞాయతి. అథాపి యథాసమ్భవయోజనాయ అయమ్పి పటిసన్ధి తత్థేవ అవరుద్ధా, అరూపావచరచుతిఅనన్తరా పన రూపావచరపటిసన్ధి నత్థి, అరూపావచరే చ ఉపరూపరిచుతియా హేట్ఠిమా హేట్ఠిమా పటిసన్ధీతి చతుత్థారుప్పచుతియా నవత్తబ్బారమ్మణా పటిసన్ధి నత్థి. తేన తతో తత్థేవ అతీతారమ్మణా కామావచరే చ అతీతపచ్చుప్పన్నారమ్మణా పటిసన్ధి ఇతరాహి చ యథాసమ్భవం అతీతనవత్తబ్బారమ్మణా ఆరుప్పపటిసన్ధి, అతీతపచ్చుప్పన్నారమ్మణా చ కామావచరపటిసన్ధి యోజేతబ్బాతి ఇమస్స విసేసస్స దస్సనత్థం విసుం ఉద్ధరణం కతం.

ఏవం ఆరమ్మణవసేన ఏకవిధాయ కామావచరసుగతిచుతియా దువిధా దుగ్గతిపటిసన్ధి, దుగ్గతిచుతియా దువిధా సుగతిపటిసన్ధి, కామావచరసుగతిచుతియా ద్విఏకద్విప్పకారానం కామరూపారుప్పానం వసేన పఞ్చవిధా సుగతిపటిసన్ధి, రూపావచరచుతియా చ తథేవ పఞ్చవిధా, దువిధాయ ఆరుప్పచుతియా పచ్చేకం ద్విన్నం ద్విన్నం కామారుప్పానం వసేన అట్ఠవిధా చ పటిసన్ధి దస్సితా, దుగ్గతిచుతియా పన ఏకవిధాయ దుగ్గతిపటిసన్ధి దువిధా న దస్సితా, తం దస్సేతుం ‘‘దుగ్గతియం ఠితస్స పనా’’తిఆదిమాహ. యథావుత్తా పన –

ద్విద్విపఞ్చప్పకారా చ, పఞ్చాట్ఠదువిధాపి చ;

చతువీసతి సబ్బాపి, తా హోన్తి పటిసన్ధియో.

‘‘కామావచరస్స కుసలస్స కమ్మస్స కతత్తా’’తిఆదినా (ధ. స. ౪౩౧, ౪౫౫, ౪౯౮) నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావో దస్సితప్పకారోతి ఉపనిస్సయపచ్చయభావమేవ దస్సేన్తో ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆదిమాహ.

ఆదినా సహాతిఆదినా విమిస్సవిఞ్ఞాణేన సహ. ఓమతో ద్వే వా తయో వా దసకా ఉప్పజ్జన్తీతి గబ్భసేయ్యకానం వసేన వుత్తం. అఞ్ఞత్థ హి అనేకే కలాపా సహ ఉప్పజ్జన్తి. బ్రహ్మత్తభావేపి హి అనేకగావుతప్పమాణే అనేకే కలాపా సహుప్పజ్జన్తీతి తింసతో అధికానేవ రూపాని హోన్తి గన్ధరసాహారానం పటిక్ఖిత్తత్తా చక్ఖుసోతవత్థుసత్తకజీవితఛక్కభావేపి తేసం బహుత్తా. అట్ఠకథాయం పన తత్థపి చక్ఖుసోతవత్థుదసకానం జీవితనవకస్స చ ఉప్పత్తి వుత్తా, పాళియం పన ‘‘రూపధాతుయా ఉపపత్తిక్ఖణే ఠపేత్వా అసఞ్ఞసత్తానం దేవానం పఞ్చాయతనాని పాతుభవన్తి, పఞ్చ ధాతుయో పాతుభవన్తీ’’తి వుత్తం, తథా ‘‘రూపధాతుయా ఛ ఆయతనాని నవ ధాతుయో’’తి సబ్బసఙ్గహవసేన తత్థ విజ్జమానాయతనధాతుయో దస్సేతుం వుత్తం. కథావత్థుమ్హి చ ఘానాయతనాదీనం వియ గన్ధాయతనాదీనఞ్చ తత్థ భావో పటిక్ఖిత్తో ‘‘అత్థి తత్థ ఘానాయతనన్తి? ఆమన్తా, అత్థి తత్థ గన్ధాయతనన్తి? న హేవం వత్తబ్బే’’తిఆదినా (కథా. ౫౧౯), న చ అఫోట్ఠబ్బాయతనానం పథవీధాతుఆదీనం వియ అగన్ధరసాయతనానం గన్ధరసానం తత్థ భావో సక్కా వత్తుం ఫుసితుం అసక్కుణేయ్యతావినిముత్తస్స పథవీఆదిసభావస్స వియ గన్ధరసభావవినిముత్తస్స గన్ధరససభావస్స అభావా.

యది చ ఘానసమ్ఫస్సాదీనం కారణభావో నత్థీతి ఆయతనానీతి తేన వుచ్చేయ్యుం, ధాతు-సద్దో పన నిస్సత్తనిజ్జీవవాచకోతి గన్ధధాతురసధాతూతి అవచనే నత్థి కారణం, ధమ్మభావో చ తేసం ఏకన్తేన ఇచ్ఛితబ్బో సభావధారణాదిలక్ఖణతో అఞ్ఞస్స అభావా, ధమ్మానఞ్చ ఆయతనభావో ఏకన్తతో యమకే (యమ. ౧. ఆయతనయమక.౧౩) వుత్తో ‘‘ధమ్మో ఆయతనన్తి? ఆమన్తా’’తి. తస్మా తేసం గన్ధరసాయతనభావాభావేపి కోచి ఆయతనసభావో వత్తబ్బో. యది చ ఫోట్ఠబ్బభావతో అఞ్ఞో పథవీధాతుఆదిభావో వియ గన్ధరసభావతో అఞ్ఞో తేసం కోచి సభావో సియా, తేసం ధమ్మాయతనే సఙ్గహో. గన్ధరసభావే పన ఆయతనభావే చ సతి గన్ధో చ సో ఆయతనఞ్చ గన్ధాయతనం, రసో చ సో ఆయతనఞ్చ రసాయతనన్తి ఇదమాపన్నమేవాతి గన్ధరసాయతనభావో చ న సక్కా నివారేతుం, ‘‘తయో ఆహారా’’తి (విభ. ౯౯౩) చ వచనతో కబళీకారాహారస్స తత్థ అభావో విఞ్ఞాయతి. తస్మా యథా పాళియా అవిరోధో హోతి, తథా రూపగణనా కాతబ్బా. ఏవఞ్హి ధమ్మతా న విలోమితా హోతీతి.

జాతిఉణ్ణాయాతి గబ్భం ఫాలేత్వా గహితఉణ్ణాయాతిపి వదన్తి. సమ్భవభేదోతి అత్థితాభేదో. నిజ్ఝామతణ్హికా కిర నిచ్చం దుక్ఖాతురతాయ కామం సేవిత్వా గబ్భం న గణ్హన్తి.

రూపీబ్రహ్మేసు తావ ఓపపాతికయోనికేసూతి ఓపపాతికయోనికేహి రూపీబ్రహ్మే నిద్ధారేతి. ‘‘సంసేదజోపపాతీసు అవకంసతో తింసా’’తి ఏతం వివరన్తో ఆహ ‘‘అవకంసతో పనా’’తిఆది, తం పనేతం పాళియా న సమేతి. న హి పాళియం కామావచరానం సంసేదజోపపాతికానం అఘానకానం ఉపపత్తి వుత్తా. ధమ్మహదయవిభఙ్గే (విభ. ౧౦౦౭) హి –

‘‘కామధాతుయా ఉపపత్తిక్ఖణే కస్సచి ఏకాదసాయతనాని పాతుభవన్తి, కస్సచి దసాయతనాని, కస్సచి అపరాని దసాయతనాని, కస్సచి నవాయతనాని, కస్సచి సత్తాయతనాని పాతుభవన్తీ’’తి –

వుత్తం, న వుత్తం ‘‘అట్ఠాయతనాని పాతుభవన్తీ’’తి. తథా ‘‘దసాయతనాని పాతుభవన్తీ’’తి తిక్ఖత్తుం వత్తబ్బం సియా, అఘానకఉపపత్తియా విజ్జమానాయ తిక్ఖత్తుఞ్చ ‘‘నవాయతనాని పాతుభవన్తీ’’తి, న చ తం వుత్తం. ఏవం ధాతుపాతుభావాదిపఞ్హేసు యమకేపి ఘానజివ్హాకాయానం సహచారితా వుత్తాతి.

చుతిపటిసన్ధీనం ఖన్ధాదీహి అఞ్ఞమఞ్ఞం సమానతా అభేదో, అసమానతా భేదో. నయముఖమత్తం దస్సేత్వా వుత్తం అవుత్తఞ్చ సబ్బం సఙ్గణ్హిత్వా ఆహ ‘‘అయం తావ అరూపభూమీసుయేవ నయో’’తి. రూపారూపావచరానం ఉపచారస్స బలవతాయ తతో చవిత్వా దుగ్గతియం ఉపపత్తి నత్థీతి ‘‘ఏకచ్చసుగతిచుతియా’’తి ఆహ. ఏకచ్చదుగ్గతిపటిసన్ధీతి ఏత్థ ఏకచ్చగ్గహణస్స పయోజనం మగ్గితబ్బం. అయం పనేత్థాధిప్పాయో సియా – నానత్తకాయనానత్తసఞ్ఞీసు వుత్తా ఏకచ్చే వినిపాతికా తిహేతుకాదిపటిసన్ధికా, తేసం తం పటిసన్ధిం వినిపాతభావేన దుగ్గతిపటిసన్ధీతి గహేత్వా సబ్బసుగతిచుతియావ సా పటిసన్ధి హోతి, న ఏకచ్చసుగతిచుతియా ఏవాతి తంనివత్తనత్థం ఏకచ్చదుగ్గతిగ్గహణం కతం. అపాయపటిసన్ధి ఏవ హి ఏకచ్చసుగతిచుతియా హోతి, న సబ్బసుగతిచుతియా. అథ వా దుగ్గతిపటిసన్ధి దువిధా ఏకచ్చసుగతిచుతియా అనన్తరా దుగ్గతిచుతియా చాతి. తత్థ పచ్ఛిమం వజ్జేత్వా పురిమం ఏవ గణ్హితుం ఆహ ‘‘ఏకచ్చదుగ్గతిపటిసన్ధీ’’తి. అహేతుకచుతియా సహేతుకపటిసన్ధీతి దుహేతుకా తిహేతుకా చ యోజేతబ్బా. మణ్డూకదేవపుత్తాదీనం వియ హి అహేతుకచుతియా తిహేతుకపటిసన్ధిపి హోతీతి.

తస్స తస్స విపరీతతో చ యథాయోగం యోజేతబ్బన్తి ‘‘ఏకచ్చసుగతిచుతియా ఏకచ్చదుగ్గతిపటిసన్ధీ’’తిఆదీసు భేదవిసేసేసు ‘‘ఏకచ్చదుగ్గతిచుతియా ఏకచ్చసుగతిపటిసన్ధీ’’తిఆదినా యం యం యుజ్జతి, తం తం యోజేతబ్బన్తి అత్థో. యుజ్జమానమత్తాపేక్ఖనవసేన నపుంసకనిద్దేసో కతో, యోజేతబ్బన్తి వా భావత్థో దట్ఠబ్బో. అమహగ్గతబహిద్ధారమ్మణాయ మహగ్గతఅజ్ఝత్తారమ్మణాతిఆదీసు పన విపరీతయోజనా న కాతబ్బా. న హి మహగ్గతఅజ్ఝత్తారమ్మణాయ చుతియా అరూపభూమీసు అమహగ్గతబహిద్ధారమ్మణా పటిసన్ధి అత్థి. చతుక్ఖన్ధాయ అరూపచుతియా పఞ్చక్ఖన్ధా కామావచరపటిసన్ధీతి ఏతస్స విపరియాయో సయమేవ యోజితో. అతీతారమ్మణచుతియా పచ్చుప్పన్నారమ్మణా పటిసన్ధీతి ఏతస్స చ విపరియాయో నత్థి ఏవాతి. భేదవిసేసో ఏవ చ ఏవం విత్థారేన దస్సితో, అభేదవిసేసో పన ఏకేకస్మిం భేదే తత్థ తత్థేవ చుతిపటిసన్ధియోజనావసేన యోజేతబ్బో ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధాయ కామావచరాయ పఞ్చక్ఖన్ధా కామావచరా…పే… అవితక్కఅవిచారాయ అవితక్కఅవిచారా’’తి, చతుక్ఖన్ధాయ పన చతుక్ఖన్ధా సయమేవ యోజితా. ఏతేనేవ నయేన సక్కా ఞాతున్తి పఞ్చక్ఖన్ధాదీసు అభేదవిసేసో న దస్సితోతి. తతో హేతుం వినాతి తత్థ హేతుం వినా.

అఙ్గపచ్చఙ్గసన్ధీనం బన్ధనాని అఙ్గపచ్చఙ్గసన్ధిబన్ధనాని, తేసం ఛేదకానం. నిరుద్ధేసు చక్ఖాదీసూతి అతిమన్దభావూపగమనం సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. పఞ్చద్వారికవిఞ్ఞాణానన్తరమ్పి హి పుబ్బే చుతి దస్సితా. యమకే చ (యమ. ౧.ఆయతనయమక.౧౨౦) –

‘‘యస్స చక్ఖాయతనం నిరుజ్ఝతి, తస్స మనాయతనం నిరుజ్ఝతీతి? ఆమన్తా. యస్స వా పన మనాయతనం నిరుజ్ఝతి, తస్స చక్ఖాయతనం నిరుజ్ఝతీతి? సచిత్తకానం అచక్ఖుకానం చవన్తానం తేసం మనాయతనం నిరుజ్ఝతి, నో చ తేసం చక్ఖాయతనం నిరుజ్ఝతి. సచక్ఖుకానం చవన్తానం తేసం మనాయతనఞ్చ నిరుజ్ఝతి, చక్ఖాయతనఞ్చ నిరుజ్ఝతీ’’తి –

ఆదినా చక్ఖాయతనాదీనం చుతిచిత్తేన సహ నిరోధో వుత్తోతి. లద్ధో అవసేసో అవిజ్జాదికో విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో ఏతేనాతి లద్ధావసేసపచ్చయో, సఙ్ఖారో. అవిజ్జాపటిచ్ఛాదితాదీనవే తస్మిం కమ్మాదివిసయే పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణభావేన ఉప్పత్తిట్ఠానభూతే తణ్హాయ అప్పహీనత్తా ఏవ పురిముప్పన్నాయ చ సన్తతియా పరిణతత్తా పటిసన్ధిట్ఠానాభిముఖం విఞ్ఞాణం నిన్నపోణపబ్భారం హుత్వా పవత్తతీతి ఆహ ‘‘తణ్హా నామేతీ’’తి. సహజాతసఙ్ఖారాతి చుతిఆసన్నజవనవిఞ్ఞాణసహజాతచేతనా, సబ్బేపి వా ఫస్సాదయో. తస్మిం పటిసన్ధిట్ఠానే కమ్మాదివిసయే విఞ్ఞాణం ఖిపన్తి, ఖిపన్తా వియ తస్మిం విసయే పటిసన్ధివసేన విఞ్ఞాణపతిట్ఠానస్స హేతుభావేన పవత్తన్తీతి అత్థో.

తన్తి తం విఞ్ఞాణం, చుతిపటిసన్ధితదాసన్నవిఞ్ఞాణానం సన్తతివసేన విఞ్ఞాణన్తి ఉపనీతేకత్తం. తణ్హాయ నామియమానం…పే… పవత్తతీతి నమనఖిపనపురిమనిస్సయజహనాపరనిస్సయస్సాదననిస్సయరహితపవత్తనాని సన్తతివసేన తస్సేవేకస్స విఞ్ఞాణస్స హోన్తి, న అఞ్ఞస్సాతి దస్సేతి. సన్తతివసేనాతి చ వదన్తో ‘‘తదేవిదం విఞ్ఞాణం సన్ధావతి సంసరతి అనఞ్ఞ’’న్తి (మ. ని. ౧.౩౯౬) ఇదఞ్చ మిచ్ఛాగాహం పటిక్ఖిపతి. సతి హి నానత్తనయే సన్తతివసేన ఏకత్తనయో హోతీతి. ఓరిమతీరరుక్ఖవినిబద్ధరజ్జు వియ పురిమభవత్తభావవినిబన్ధం కమ్మాదిఆరమ్మణం దట్ఠబ్బం, పురిసో వియ విఞ్ఞాణం, తస్స మాతికాతిక్కమనిచ్ఛా వియ తణ్హా, అతిక్కమనపయోగో వియ ఖిపనకసఙ్ఖారా. యథా చ సో పురిసో పరతీరే పతిట్ఠహమానో పరతీరరుక్ఖవినిబద్ధం కిఞ్చి అస్సాదయమానో అనస్సాదయమానో వా కేవలం పథవియం సబలపయోగేహేవ పతిట్ఠాతి, ఏవమిదమ్పి భవన్తరత్తభావవినిబద్ధం హదయవత్థునిస్సయం పఞ్చవోకారభవే అస్సాదయమానం చతువోకారభవే అనస్సాదయమానం వా కేవలం ఆరమ్మణసమ్పయుత్తకమ్మేహేవ పవత్తతి. తత్థ అస్సాదయమానన్తి పాపుణన్తం, పటిలభమానన్తి అత్థో.

భవన్తరాదిపటిసన్ధానతోతి భవన్తరస్స ఆదిసమ్బన్ధనతో, భవన్తరాదయో వా భవయోనిగతివిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాసన్తరా, తేసం పటిసన్ధానతోతి అత్థో. కమ్మన్తి పటిసన్ధిజనకం కమ్మం. సఙ్ఖారాతి చుతిఆసన్నజవనవిఞ్ఞాణసహగతా ఖిపనకసఙ్ఖారా.

సద్దాదిహేతుకాతి ఏత్థ పటిఘోసో సద్దహేతుకో, పదీపో పదీపన్తరాదిహేతుకో, ముద్దా లఞ్ఛనహేతుకా, ఛాయా ఆదాసాదిగతముఖాదిహేతుకా. అఞ్ఞత్ర అగన్త్వా హోన్తీతి సద్దాదిపచ్చయదేసం అగన్త్వా సద్దాదిహేతుకా హోన్తి తతో పుబ్బే అభావా, ఏవమిదమ్పి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం న హేతుదేసం గన్త్వా తంహేతుకం హోతి తతో పుబ్బే అభావా, తస్మా న ఇదం హేతుదేసతో పురిమభవతో ఆగతం పటిఘోసాదయో వియ సద్దాదిదేసతో, నాపి తత్థ హేతునా వినా ఉప్పన్నం సద్దాదీహి వినా పటిఘోసాదయో వియాతి అత్థో. అథ వా అఞ్ఞత్ర అగన్త్వా హోన్తీతి పుబ్బే పచ్చయదేసే సన్నిహితా హుత్వా తతో అఞ్ఞత్ర గన్త్వా తప్పచ్చయా న హోన్తి ఉప్పత్తితో పుబ్బే అభావా, నాపి సద్దాదిపచ్చయా న హోన్తి, ఏవమిదమ్పీతి వుత్తనయేన యోజేతబ్బం. ఏస నయోతి బీజఙ్కురాదీసు సబ్బహేతుహేతుసముప్పన్నేసు యథాసమ్భవం యోజనా కాతబ్బాతి దస్సేతి. ఇధాపి హి హేతుహేతుసముప్పన్నవిఞ్ఞాణానం ఏకన్తమేకత్తే సతి న మనుస్సగతికో దేవగతిభూతో సియా, ఏకన్తనానత్తే న కమ్మవతో ఫలం సియా. తతో ‘‘రత్తస్స బీజం, రత్తస్స ఫల’’న్తిఆదికస్స వియ ‘‘భూతపుబ్బాహం, భన్తే, రోహితస్సో నామ ఇసీ’’తిఆదికస్స (సం. ని. ౧.౧౦౭) వోహారస్స లోపో సియా, తస్మా ఏత్థ సన్తానబన్ధే సతి హేతుహేతుసముప్పన్నేసు న ఏకన్తమేవ ఏకతా వా నానతా వా ఉపగన్తబ్బా. ఏత్థ చ ఏకన్తఏకతాపటిసేధేన ‘‘సయంకతం సుఖం దుక్ఖ’’న్తి ఇమం దిట్ఠిం నివారేతి, ఏకన్తనానతాపటిసేధేన ‘‘పరంకతం సుఖం దుక్ఖ’’న్తి, హేతుహేతుసముప్పన్నభావవచనేన ‘‘అధిచ్చసముప్పన్న’’న్తి. ఏత్థాతి ఏకసన్తానే.

చతుమధురఅలత్తకరసాదిభావనా అమ్బమాతులుఙ్గాదిబీజానం అభిసఙ్ఖారో. ఏత్థ బీజం వియ కమ్మవా సత్తో, అభిసఙ్ఖారో వియ కమ్మం, బీజస్స అఙ్కురాదిప్పబన్ధో వియ సత్తస్స పటిసన్ధివిఞ్ఞాణాదిప్పబన్ధో, తత్థుప్పన్నస్స మధురస్స రత్తకేసరస్స వా ఫలస్స వా తస్సేవ బీజస్స, తతో ఏవ చ అభిసఙ్ఖారతో భావో వియ కమ్మకారకస్సేవ సత్తస్స, తంకమ్మతో ఏవ చ ఫలస్స భావో వేదితబ్బో. బాలసరీరే కతం విజ్జాపరియాపుణనం సిప్పసిక్ఖనం ఓసధప్పయోగో చ న వుడ్ఢసరీరం గచ్ఛన్తి. అథ చ తంనిమిత్తం విజ్జాపాటవం సిప్పజాననం అనామయతా చ వుడ్ఢసరీరే హోతి, న చ తం అఞ్ఞస్స హోతి తంసన్తతిపరియాపన్నే ఏవ వుడ్ఢసరీరే ఉప్పజ్జనతో, న చ యథాపయుత్తేన విజ్జాపరియాపుణనాదినా వినా అఞ్ఞతో హోతి తదభావే అభావతో. ఏవమిధాపి సన్తానే యం ఫలం, ఏతం నాఞ్ఞస్స, న చ అఞ్ఞతోతి యోజేతబ్బం. న అఞ్ఞతోతి ఏతేన చ సఙ్ఖారాభావే ఫలాభావమేవ దస్సేతి, నాఞ్ఞపచ్చయనివారణం కరోతి.

యమ్పి వుత్తం, తత్థ వదామాతి వచనసేసో. తత్థ వా ఉపభుఞ్జకే అసతి సిద్ధా భుఞ్జకసమ్ముతీతి సమ్బన్ధో. ఫలతీతి సమ్ముతి ఫలతిసమ్ముతి.

ఏవం సన్తేపీతి అసఙ్కన్తిపాతుభావే, తత్థ చ యథావుత్తదోసపరిహరణే సతి సిద్ధేతి అత్థో. పవత్తితో పుబ్బేతి కమ్మాయూహనక్ఖణతో పుబ్బే. పచ్ఛా చాతి విపచ్చనపవత్తితో పచ్ఛా చ. అవిపక్కవిపాకా కతత్తా చే పచ్చయా, విపక్కవిపాకానమ్పి కతత్తం సమానన్తి తేసమ్పి ఫలావహతా సియాతి ఆసఙ్కానివత్తనత్థం ఆహ ‘‘న చ నిచ్చం ఫలావహా’’తి. న విజ్జమానత్తా వా అవిజ్జమానత్తా వాతి ఏతేన విజ్జమానత్తం అవిజ్జమానత్తఞ్చ నిస్సాయ వుత్తదోసేవ పరిహరతి.

తస్సా పాటిభోగకిరియాయ, భణ్డకీణనకిరియాయ, ఇణగహణాదికిరియాయ వా కరణమత్తం తంకిరియాకరణమత్తం. తదేవ తదత్థనియ్యాతనే పటిభణ్డదానే ఇణదానే చ పచ్చయో హోతి, అఫలితనియ్యాతనాదిఫలన్తి అత్థో.

అవిసేసేనాతి ‘‘తిహేతుకో తిహేతుకస్సా’’తిఆదికం భేదం అకత్వావ సామఞ్ఞతో, పిణ్డవసేనాతి అత్థో. సబ్బత్థ ఉపనిస్సయపచ్చయో బలవకమ్మస్స వసేన యోజేతబ్బో. ‘‘దుబ్బలఞ్హి ఉపనిస్సయపచ్చయో న హోతీ’’తి వక్ఖమానమేవేతం పట్ఠానవణ్ణనాయన్తి. అవిసేసేనాతి సబ్బపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం సహ సఙ్గణ్హాతి. ద్వాదసాకుసలచేతనాభేదోతి ఏత్థ ఉద్ధచ్చసహగతా కస్మా గహితాతి విచారేతబ్బమేతం. ఏకస్స విఞ్ఞాణస్స తథేవ పచ్చయో పటిసన్ధియం, నో పవత్తేతి ఏకస్సేవ పచ్చయభావనియమో పటిసన్ధియం, నో పవత్తే. పవత్తే హి సత్తన్నమ్పి పచ్చయోతి అధిప్పాయో. ‘‘తథా కామావచరదేవలోకేపి అనిట్ఠా రూపాదయో నత్థీ’’తి వుత్తం, దేవానం పన పుబ్బనిమిత్తపాతుభావకాలే మిలాతమాలాదీనం అనిట్ఠతా కథం న సియా.

స్వేవ ద్వీసు భవేసూతి ఏత్థ ఏకూనతింసచేతనాభేదమ్పి చిత్తసఙ్ఖారం చిత్తసఙ్ఖారభావేన ఏకత్తం ఉపనేత్వా ‘‘స్వేవా’’తి వుత్తం. తదేకదేసో పన కామావచరచిత్తసఙ్ఖారోవ తేరసన్నం నవన్నఞ్చ పచ్చయో దట్ఠబ్బో. ఏకదేసపచ్చయభావేన హి సముదాయో వుత్తోతి.

యత్థ చ విత్థారప్పకాసనం కతం, తతో భవతో పట్ఠాయ ముఖమత్తప్పకాసనం కాతుకామో ఆహ ‘‘ఆదితో పట్ఠాయా’’తి. తేన ‘‘ద్వీసు భవేసూ’’తిఆది వుత్తం. తతియజ్ఝానభూమివసేనాతి ఏతేన ఏకత్తకాయఏకత్తసఞ్ఞీసామఞ్ఞేన చతుత్థజ్ఝానభూమి చ అసఞ్ఞారుప్పవజ్జా గహితాతి వేదితబ్బా. యథాసమ్భవన్తి ఏకవీసతియా కామావచరరూపావచరకుసలవిపాకేసు చుద్దసన్నం పటిసన్ధియం పవత్తే చ, సత్తన్నం పవత్తే ఏవ. అయం యథాసమ్భవో.

చతున్నం విఞ్ఞాణానన్తి భవాదయో అపేక్ఖిత్వా వుత్తం, చతూసు అన్తోగధానం పన తిణ్ణం విఞ్ఞాణానం తీసు విఞ్ఞాణట్ఠితీసు చ పచ్చయభావో యోజేతబ్బో, అవిఞ్ఞాణకే సత్తావాసే సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణే అవిజ్జమానేపి తస్స సఙ్ఖారహేతుకత్తం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. ఏతస్మిఞ్చ ముఖమత్తప్పకాసనే పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీనం దుగ్గతిఆదీసు పవత్తియం కుసలవిపాకాదివిఞ్ఞాణానం పచ్చయభావో భవేసు వుత్తనయేనేవ విఞ్ఞాయతీతి న వుత్తోతి వేదితబ్బో.

విఞ్ఞాణపదనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నామరూపపదనిద్దేసవణ్ణనా

౨౨౮. సుత్తన్తాభిధమ్మేసు నామరూపదేసనావిసేసో దేసనాభేదో. తయో ఖన్ధాతి ఏతం యదిపి పాళియం నత్థి, అత్థతో పన వుత్తమేవ హోతీతి కత్వా వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

అణ్డజానఞ్చ అభావకానన్తి యోజేతబ్బం. సన్తతిసీసానీతి కలాపసన్తానమూలాని. యదిపి వికారరూపాని పటిసన్ధిక్ఖణే న సన్తి, లక్ఖణపరిచ్ఛేదరూపాని పన సన్తీతి తాని అపరినిప్ఫన్నాని పరమత్థతో వివజ్జేన్తో ఆహ ‘‘రూపరూపతో’’తి.

కామభవే పన యస్మా సేసఓపపాతికానన్తి ఏత్థ కిఞ్చాపి కామభవే ‘‘ఓపపాతికా’’తి వుత్తా న సన్తి, యేన సేసగ్గహణం సాత్థకం భవేయ్య, అణ్డజగబ్భసేయ్యకేహి పన ఓపపాతికసంసేదజా సేసా హోన్తీతి సేసగ్గహణం కతన్తి వేదితబ్బం. అథ వా బ్రహ్మకాయికాదికేహి ఓపపాతికేహి వుత్తేహి సేసే సన్ధాయ ‘‘సేసఓపపాతికాన’’న్తి ఆహ. తే పన అరూపినోపి సన్తీతి ‘‘కామభవే’’తి వుత్తం, అపరిపుణ్ణాయతనానం పన నామరూపం యథాసమ్భవం రూపమిస్సకవిఞ్ఞాణనిద్దేసే వుత్తనయేన సక్కా ధమ్మగణనాతో విఞ్ఞాతున్తి న వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

అవకంసతో ద్వే అట్ఠకానేవ ఉతుచిత్తసముట్ఠానాని హోన్తీతి ససద్దకాలం సన్ధాయ ‘‘ఉక్కంసతో ద్విన్నం నవకాన’’న్తి వుత్తం. పుబ్బేతి ఖన్ధవిభఙ్గేతి వదన్తి. తత్థ హి ‘‘ఏకేకచిత్తక్ఖణే తిక్ఖత్తుం ఉప్పజ్జమాన’’న్తి వుత్తం. ఇధేవ వా వుత్తం సన్తతిద్వయాదికం సత్తకపరియోసానం సన్ధాయాహ ‘‘పుబ్బే వుత్తం కమ్మసముట్ఠానం సత్తతివిధ’’న్తి, తం పనుప్పజ్జమానం ఏకేకచిత్తక్ఖణే తిక్ఖత్తుం ఉప్పజ్జతీతి ఇమినాధిప్పాయేన వుత్తం ‘‘ఏకేకచిత్తక్ఖణే తిక్ఖత్తుం ఉప్పజ్జమాన’’న్తి. చతుద్దిసా వవత్థాపితాతి అఞ్ఞమఞ్ఞసంసట్ఠసీసా మూలేన చతూసు దిసాసు వవత్థాపితా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆలిఙ్గేత్వా ఠితా భిన్నవాహనికా వియ.

పఞ్చవోకారభవే చ పవత్తియన్తి రూపాజనకకమ్మజం పఞ్చవిఞ్ఞాణప్పవత్తికాలం సహజాతవిఞ్ఞాణపచ్చయఞ్చ సన్ధాయాహ. తదా హి తతో నామమేవ హోతీతి, కమ్మవిఞ్ఞాణపచ్చయా పన సదాపి ఉభయం హోతీతి సక్కా వత్తుం, పచ్ఛాజాతవిఞ్ఞాణపచ్చయా చ రూపం ఉపత్థద్ధం హోతీతి. అసఞ్ఞేసూతిఆది కమ్మవిఞ్ఞాణపచ్చయం సన్ధాయ వుత్తం, పఞ్చవోకారభవే చ పవత్తియన్తి భవఙ్గాదిజనకకమ్మతో అఞ్ఞేన రూపుప్పత్తికాలం నిరోధసమాపత్తికాలం భవఙ్గాదిఉప్పత్తికాలతో అఞ్ఞకాలఞ్చ సన్ధాయ వుత్తన్తి యుత్తం. భవఙ్గాదిఉప్పత్తికాలే హి తంజనకేనేవ కమ్మునా ఉప్పజ్జమానం రూపం, సో చ విపాకో కమ్మవిఞ్ఞాణపచ్చయో హోతీతి సక్కా వత్తుం. సహజాతవిఞ్ఞాణపచ్చయానపేక్ఖమ్పి హి పవత్తియం కమ్మేన పవత్తమానం రూపం నామఞ్చ న కమ్మవిఞ్ఞాణానపేక్ఖం హోతీతి. సబ్బత్థాతి పటిసన్ధియం పవత్తే చ. సహజాతవిఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం, కమ్మవిఞ్ఞాణపచ్చయా చ నామరూపఞ్చ యథాసమ్భవం యోజేతబ్బం. నామఞ్చ రూపఞ్చ నామరూపఞ్చ నామరూపన్తి ఏత్థ నామరూప-సద్దో అత్తనో ఏకదేసేన నామ-సద్దేన నామ-సద్దస్స సరూపో, రూప-సద్దేన చ రూప-సద్దస్స, తస్మా ‘‘సరూపానం ఏకసేసో’’తి నామరూప-సద్దస్స ఠానం ఇతరేసఞ్చ నామరూప-సద్దానం అదస్సనం దట్ఠబ్బం.

విపాకతో అఞ్ఞం అవిపాకం. యతో ద్విధా మతం, తతో యుత్తమేవ ఇదన్తి యోజేతబ్బం. కుసలాదిచిత్తక్ఖణేతి ఆది-సద్దేన అకుసలకిరియచిత్తక్ఖణే వియ విపాకచిత్తక్ఖణేపి విపాకాజనకకమ్మసముట్ఠానం సఙ్గహితన్తి వేదితబ్బం. విపాకచిత్తక్ఖణే పన అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణపచ్చయా పుబ్బే వుత్తనయేన ఉభయఞ్చ ఉపలబ్భతీతి తాదిసవిపాకచిత్తక్ఖణవజ్జనత్థం ‘‘కుసలాదిచిత్తక్ఖణే’’తి వుత్తం.

సుత్తన్తికపరియాయేనాతి పట్ఠానే రూపానం ఉపనిస్సయపచ్చయస్స అవుత్తత్తా వుత్తం, సుత్తన్తే పన ‘‘యస్మిం సతి యం హోతి, అసతి చ న హోతి, సో తస్స ఉపనిస్సయో నిదానం హేతు పభవో’’తి కత్వా ‘‘విఞ్ఞాణూపనిసం నామరూప’’న్తి రూపస్స చ విఞ్ఞాణూపనిస్సయతా వుత్తా. వనపత్థపరియాయే చ వనసణ్డగామనిగమనగరజనపదపుగ్గలూపనిస్సయో ఇరియాపథవిహారో, తతో చ చీవరాదీనం జీవితపరిక్ఖారానం కసిరేన చ అప్పకసిరేన చ సముదాగమనం వుత్తం, న చ వనసణ్డాదయో ఆరమ్మణూపనిస్సయాదిభావం ఇరియాపథానం చీవరాదిసముదాగమనస్స చ భజన్తి, తస్మా వినా అభావో ఏవ చ సుత్తన్తపరియాయతో ఉపనిస్సయభావో దట్ఠబ్బో. నామస్స అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం కమ్మారమ్మణపటిసన్ధిఆదికాలే ఆరమ్మణపచ్చయోవ హోతీతి వత్తబ్బమేవ నత్థీతి రూపస్సేవ సుత్తన్తికపరియాయతో ఏకధా పచ్చయభావో వుత్తో. ససంసయస్స హి రూపస్స తంపచ్చయో హోతీతి వుత్తే నామస్స హోతీతి వత్తబ్బమేవ నత్థీతి.

పవత్తస్స పాకటత్తా అపాకటం పటిసన్ధిం గహేత్వా పుచ్ఛతి ‘‘కథం పనేత’’న్తిఆదినా. సుత్తతో నామం, యుత్తితో రూపం విఞ్ఞాణపచ్చయా హోతీతి జానితబ్బం. యుత్తితో సాధేత్వా సుత్తేన తం దళ్హం కరోన్తో ‘‘కమ్మసముట్ఠానస్సపి హీ’’తిఆదిమాహ. చిత్తసముట్ఠానస్సేవాతి చిత్తసముట్ఠానస్స వియ. యస్మా నామరూపమేవ పవత్తమానం దిస్సతి, తస్మా తదేవ వదన్తేన అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తితం. సుఞ్ఞతాపకాసనఞ్హి ధమ్మచక్కప్పవత్తనన్తి అధిప్పాయో. నామరూపమత్తతావచనేనేవ వా పవత్తియా దుక్ఖసచ్చమత్తతా వుత్తా, దుక్ఖసచ్చప్పకాసనేన చ తస్స సముదయో, తస్స చ నిరోధో, నిరోధగామీ చ మగ్గో పకాసితో ఏవ హోతి. అహేతుకస్స దుక్ఖస్స హేతునిరోధా, అనిరుజ్ఝనకస్స చ అభావా, నిరోధస్స చ ఉపాయేన వినా అనధిగన్తబ్బత్తాతి చతుసచ్చప్పకాసనం ధమ్మచక్కప్పవత్తనం యోజేతబ్బం.

నామరూపపదనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సళాయతనపదనిద్దేసవణ్ణనా

౨౨౯. నియమతోతి చ ఇదం చతున్నం భూతానం, ఛన్నం వత్థూనం, జీవితస్స చ యథాసమ్భవం సహజాతనిస్సయపురేజాతఇన్ద్రియాదినా ఏకన్తేన సళాయతనస్స పవత్తమానస్స పచ్చయభావం సన్ధాయ వుత్తం. రూపాయతనాదీనం పన సహజాతనిస్సయానుపాలనభావో నత్థీతి అగ్గహణం వేదితబ్బం. ఆరమ్మణారమ్మణపురేజాతాదిభావో చ తేసం న సన్తతిపరియాపన్నానమేవ, న చ చక్ఖాదీనం వియ ఏకప్పకారేనేవాతి అనియమతో పచ్చయభావో. నియమతో…పే… జీవితిన్ద్రియన్తి ఏవన్తి ఏత్థ ఏవం-సద్దేన వా రూపాయతనాదీనమ్పి సఙ్గహో వేదితబ్బో. ఛట్ఠాయతనఞ్చ సళాయతనఞ్చ సళాయతనన్తి ఏత్థ యదిపి ఛట్ఠాయతనసళాయతన-సద్దానం సద్దతో సరూపతా నత్థి, అత్థతో పన సళాయతనేకదేసోవ ఛట్ఠాయతనన్తి ఏకదేససరూపతా అత్థీతి ఏకదేససరూపేకసేసో కతోతి వేదితబ్బో. అత్థతోపి హి సరూపానం ఏకదేససరూపేకసేసం ఇచ్ఛన్తి ‘‘వఙ్కో చ కుటిలో చ కుటిలా’’తి, తస్మా అత్థతో ఏకదేససరూపానఞ్చ ఏకసేసేన భవితబ్బన్తి.

అథ వా ఛట్ఠాయతనఞ్చ మనాయతనఞ్చ ఛట్ఠాయతనన్తి వా, మనాయతనన్తి వా, ఛట్ఠాయతనఞ్చ ఛట్ఠాయతనఞ్చ ఛట్ఠాయతనన్తి వా, మనాయతనఞ్చ మనాయతనఞ్చ మనాయతనన్తి వా ఏకసేసం కత్వా చక్ఖాదీహి సహ ‘‘సళాయతన’’న్తి వుత్తన్తి తమేవ ఏకసేసం నామమత్తపచ్చయస్స, నామరూపపచ్చయస్స చ మనాయతనస్స వసేన కతం అత్థతో దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఛట్ఠాయతనఞ్చ సళాయతనఞ్చ సళాయతనన్తి ఏవం కతేకసేసస్సా’’తి. యథావుత్తోపి హి ఏకసేసో అత్థతో ఛట్ఠాయతనఞ్చ సళాయతనఞ్చాతి ఏవం కతో నామ హోతీతి. సబ్బత్థ చ ఏకసేసే కతే ఏకవచననిద్దేసో కతేకసేసానం సళాయతనాదిసద్దవచనీయతాసామఞ్ఞవసేన కతోతి దట్ఠబ్బో. అబ్యాకతవారే వక్ఖతీతి కిఞ్చాపి అకుసలవారే కుసలవారే చ ‘‘నామపచ్చయా ఛట్ఠాయతన’’న్తి వుత్తం, సుత్తన్తభాజనీయే పన విపాకఛట్ఠాయతనమేవ గహితన్తి అధిప్పాయేన అబ్యాకతవారమేవ సాధకభావేన ఉదాహటన్తి దట్ఠబ్బం. పచ్చయనయే పన ‘‘ఛట్ఠా హోతి తం అవకంసతో’’తిఆదినా అవిపాకస్సపి పచ్చయో ఉద్ధటో, సో నిరవసేసం వత్తుకామతాయ ఉద్ధటోతి వేదితబ్బో. ఇధ సఙ్గహితన్తి ఇధ ఏకసేసనయేన సఙ్గహితం, తత్థ అబ్యాకతవారే లోకియవిపాకభాజనీయే విభత్తన్తి వేదితబ్బన్తి అధిప్పాయో.

నేయ్యన్తి ఞేయ్యం. ఉక్కంసావకంసోతి ఏత్థ సత్తధా పచ్చయభావతో ఉక్కంసో అట్ఠధా పచ్చయభావో, తతో పన నవధా తతో వా దసధాతి అయం ఉక్కంసో, అవకంసో పన దసధా పచ్చయభావతో నవధా పచ్చయభావో, తతో అట్ఠధా, తతో సత్తధాతి ఏవం వేదితబ్బో, న పన సత్తధా పచ్చయభావతో ఏవ ద్వేపి ఉక్కంసావకంసా యోజేతబ్బా తతో అవకంసాభావతోతి.

హదయవత్థునో సహాయం హుత్వాతి ఏతేన అరూపే వియ అసహాయం నామం న హోతి, హదయవత్థు చ నామేన సహ ఛట్ఠాయతనస్స పచ్చయో హోతీతి ఏత్తకమేవ దస్సేతి, న పన యథా హదయవత్థు పచ్చయో హోతి, తథా నామమ్పీతి అయమత్థో అధిప్పేతో. వత్థు హి విప్పయుత్తపచ్చయో హోతి, న నామం, నామఞ్చ విపాకహేతాదిపచ్చయో హోతి, న వత్థూతి. పవత్తే అరూపధమ్మా కమ్మజరూపస్స ఠితిప్పత్తస్సేవ పచ్చయా హోన్తి, న ఉప్పజ్జమానస్సాతి విప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతా చ పచ్ఛాజాతవిప్పయుత్తాదయో ఏవ చక్ఖాదీనం యోజేతబ్బా.

అవసేసమనాయతనస్సాతి ఏత్థ ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధభవే పనా’’తి ఏతస్స అనువత్తమానత్తా పఞ్చవోకారభవే ఏవ పవత్తమానం పఞ్చవిఞ్ఞాణేహి అవసేసమనాయతనం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. నామరూపస్స సహజాతాదిసాధారణపచ్చయభావో సమ్పయుత్తాదిఅసాధారణపచ్చయభావో చ యథాసమ్భవం యోజేతబ్బో.

సళాయతనపదనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఫస్సపదనిద్దేసవణ్ణనా

౨౩౦. ‘‘ఛట్ఠాయతనపచ్చయా ఫస్సో’’తి అభిధమ్మభాజనీయపాళి ఆరుప్పం సన్ధాయ వుత్తాతి ‘‘ఛట్ఠాయతనపచ్చయా ఫస్సోతి పాళిఅనుసారతో’’తి ఆహ. అజ్ఝత్తన్తి ససన్తతిపరియాపన్నమేవ గణ్హాతి. తఞ్హి ససన్తతిపరియాపన్నకమ్మనిబ్బత్తం తాదిసస్స ఫస్సస్స పచ్చయో హోతి, రూపాదీని పన బహిద్ధా అనుపాదిన్నాని చ ఫస్సస్స ఆరమ్మణం హోన్తి, న తాని చక్ఖాదీని వియ ససన్తతిపరియాపన్నకమ్మకిలేసనిమిత్తపవత్తిభావేన ఫస్సస్స పచ్చయోతి పఠమాచరియవాదే న గహితాని, దుతియాచరియవాదే పన యథా తథా వా పచ్చయభావే సతి న సక్కా వజ్జేతున్తి గహితానీతి.

యది సబ్బాయతనేహి ఏకో ఫస్సో సమ్భవేయ్య, ‘‘సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో’’తి ఏకస్స వచనం యుజ్జేయ్య. అథాపి ఏకమ్హా ఆయతనా సబ్బే ఫస్సా సమ్భవేయ్యుం, తథాపి సబ్బాయతనేహి సబ్బఫస్ససమ్భవతో ఆయతనభేదేన ఫస్సభేదో నత్థీతి తదభేదవసేన ఏకస్స వచనం యుజ్జేయ్య, తథా పన అసమ్భవతో న యుత్తన్తి చోదేతి ‘‘న సబ్బాయతనేహీ’’తిఆదినా. అఞ్ఞస్సపి వా అసమ్భవన్తస్స విధానస్స బోధనత్థమేవ ‘‘నాపి ఏకమ్హా ఆయతనా సబ్బే ఫస్సా’’తి వుత్తం, ‘‘న సబ్బాయతనేహి ఏకో ఫస్సో సమ్భోతీ’’తి ఇదమేవ పన ఏకఫస్సవచనస్స అయుత్తదీపకం కారణన్తి వేదితబ్బం. నిదస్సనవసేన వా ఏతం వుత్తం, నాపి ఏకమ్హా ఆయతనా సబ్బే ఫస్సా సమ్భోన్తి, ఏవం న సబ్బాయతనేహి ఏకో ఫస్సో సమ్భోతి, తస్మా ఏకస్స వచనం అయుత్తన్తి. పరిహారం పన అనేకాయతనేహి ఏకఫస్సస్స సమ్భవతోతి దస్సేన్తో ‘‘తత్రిదం విస్సజ్జన’’న్తిఆదిమాహ. ఏకోపి అనేకాయతనప్పభవో ఏకోపనేకాయతనప్పభవో. ఛధాపచ్చయత్తే పఞ్చవిభావయేతి ఏవం సేసేసుపి యోజనా. తథా చాతి పచ్చుప్పన్నాని రూపాదీని పచ్చుప్పన్నఞ్చ ధమ్మాయతనపరియాపన్నం రూపరూపం సన్ధాయ వుత్తం. ఆరమ్మణపచ్చయమత్తేనాతి తం సబ్బం అపచ్చుప్పన్నం అఞ్ఞఞ్చ ధమ్మాయతనం సన్ధాయ వుత్తం.

ఫస్సపదనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

వేదనాపదనిద్దేసవణ్ణనా

౨౩౧. ‘‘సేసాన’’న్తి ఏత్థ సమ్పటిచ్ఛనస్స చక్ఖుసమ్ఫస్సాదయో పఞ్చ యదిపి అనన్తరాదీహిపి పచ్చయా హోన్తి, అనన్తరాదీనం పన ఉపనిస్సయే అన్తోగధత్తా సన్తీరణతదారమ్మణానఞ్చ సాధారణస్స తస్స వసేన ‘‘ఏకధా’’తి వుత్తం.

తేభూమకవిపాకవేదనానమ్పి సహజాతమనోసమ్ఫస్ససఙ్ఖాతో సో ఫస్సో అట్ఠధా పచ్చయో హోతీతి యోజేతబ్బం. పచ్చయం అనుపాదిన్నమ్పి కేచి ఇచ్ఛన్తీతి ‘‘యా పనా’’తిఆదినా మనోద్వారావజ్జనఫస్సస్స పచ్చయభావో వుత్తో, తఞ్చ ముఖమత్తదస్సనత్థం దట్ఠబ్బం. ఏతేన నయేన సబ్బస్స అనన్తరస్స అనానన్తరస్స చ ఫస్సస్స తస్సా తస్సా విపాకవేదనాయ ఉపనిస్సయతా యోజేతబ్బాతి.

వేదనాపదనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

తణ్హాపదనిద్దేసవణ్ణనా

౨౩౨. మమత్తేనాతి సమ్పియాయమానేన, అస్సాదనతణ్హాయాతి వుత్తం హోతి. తత్థ పుత్తో వియ వేదనా దట్ఠబ్బా, ఖీరాదయో వియ వేదనాయ పచ్చయభూతా రూపాదయో, ఖీరాదిదాయికా ధాతి వియ రూపాదిఛళారమ్మణదాయకా చిత్తకారాదయో ఛ. తత్థ వేజ్జో రసాయనోజావసేన తదుపత్థమ్భితజీవితవసేన చ ధమ్మారమ్మణస్స దాయకోతి దట్ఠబ్బో. ఆరమ్మణపచ్చయో ఉప్పజ్జమానస్స ఆరమ్మణమత్తమేవ హోతి, న ఉపనిస్సయో వియ ఉప్పాదకోతి ఉప్పాదకస్స ఉపనిస్సయస్సేవ వసేన ‘‘ఏకధావా’’తి వుత్తం. ఉపనిస్సయేన వా ఆరమ్మణూపనిస్సయో సఙ్గహితో, తేన చ ఆరమ్మణభావేన తంసభావో అఞ్ఞోపి ఆరమ్మణభావో దీపితో హోతీతి ఉపనిస్సయవసేనేవ పచ్చయభావో వుత్తోతి వేదితబ్బో.

యస్మా వాతిఆదినా న కేవలం విపాకసుఖవేదనా ఏవ, తిస్సోపి పన వేదనా విపాకా విసేసేన తణ్హాయ ఉపనిస్సయపచ్చయో, అవిసేసేన ఇతరా చాతి దస్సేతి. ఉపేక్ఖా పన సన్తత్తా, సుఖమిచ్చేవ భాసితాతి తస్మా సాపి భియ్యో ఇచ్ఛనవసేన తణ్హాయ ఉపనిస్సయోతి అధిప్పాయో. ఉపేక్ఖా పన అకుసలవిపాకభూతా అనిట్ఠత్తా దుక్ఖే అవరోధేతబ్బా, ఇతరా ఇట్ఠత్తా సుఖేతి సా దుక్ఖం వియ సుఖం వియ చ ఉపనిస్సయో హోతీతి సక్కా వత్తున్తి. ‘‘వేదనాపచ్చయా తణ్హా’’తి వచనేన సబ్బస్స వేదనావతో పచ్చయస్స అత్థితాయ తణ్హుప్పత్తిప్పసఙ్గే తంనివారణత్థమాహ ‘‘వేదనాపచ్చయా చాపీ’’తిఆది.

నను ‘‘అనుసయసహాయా వేదనా తణ్హాయ పచ్చయో హోతీ’’తి వచనస్స అభావా అతిప్పసఙ్గనివత్తనం న సక్కా కాతున్తి? న, వట్టకథాయ పవత్తత్తా. వట్టస్స హి అనుసయవిరహే అభావతో అనుసయసహితాయేవ పచ్చయోతి అత్థతో వుత్తమేతం హోతీతి. అథ వా ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా’’తి అనువత్తమానత్తా అనుసయసహితావ పచ్చయోతి విఞ్ఞాయతి. ‘‘వేదనాపచ్చయా తణ్హా’’తి చ ఏత్థ వేదనాపచ్చయా ఏవ తణ్హా, న వేదనాయ వినాతి అయం నియమో విఞ్ఞాయతి, న వేదనాపచ్చయా తణ్హా హోతి ఏవాతి, తస్మా అతిప్పసఙ్గో నత్థి ఏవాతి.

వుసీమతోతి వుసితవతో, వుసితబ్రహ్మచరియవాసస్సాతి అత్థో. వుస్సతీతి వా ‘‘వుసీ’’తి మగ్గో వుచ్చతి, సో ఏతస్స వుత్థో అత్థీతి వుసీమా. అగ్గఫలం వా పరినిట్ఠితవాసత్తా ‘‘వుసీ’’తి వుచ్చతి, తం ఏతస్స అత్థీతి వుసీమా.

తణ్హాపదనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఉపాదానపదనిద్దేసవణ్ణనా

౨౩౩. సస్సతో అత్తాతి ఇదం పురిమదిట్ఠిం ఉపాదియమానం ఉత్తరదిట్ఠిం నిదస్సేతుం వుత్తం. యథా హి ఏసా దిట్ఠి దళ్హీకరణవసేన పురిమం ఉత్తరా ఉపాదియతి, ఏవం ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదికాపీతి. అత్తగ్గహణం పన అత్తవాదుపాదానన్తి న ఇదం దిట్ఠుపాదానదస్సనన్తి దట్ఠబ్బం. లోకో చాతి వా అత్తగ్గహణవినిముత్తం గహణం దిట్ఠుపాదానభూతం ఇధ పురిమదిట్ఠిఉత్తరదిట్ఠివచనేహి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ‘‘ధమ్మసఙ్ఖేపవిత్థారే పన సఙ్ఖేపతో తణ్హాదళ్హత్తం, సఙ్ఖేపతో దిట్ఠిమత్తమేవ, విత్థారతో పనా’’తి ఏవం ధమ్మసఙ్ఖేపవిత్థారతో సఙ్ఖేపం విత్థారఞ్చ నిద్ధారేతీతి. ధమ్మసఙ్ఖేపవిత్థారేతి నిద్ధారణే భుమ్మం దట్ఠబ్బం.

పకతిఅణుఆదీనం సస్సతగాహపుబ్బఙ్గమో, సరీరస్స ఉచ్ఛేదగ్గాహపుబ్బఙ్గమో చ తేసం సామిభూతో కోచి సస్సతో ఉచ్ఛిజ్జమానో వా అత్తా అత్థీతి అత్తగ్గాహో కదాచి హోతీతి ‘‘యేభుయ్యేనా’’తి వుత్తం. యేభుయ్యేన పఠమం అత్తవాదుపాదానన్తిఆదినా వా సమ్బన్ధో.

యదిపి భవరాగజవనవీథి సబ్బపఠమం పవత్తతి గహితప్పటిసన్ధికస్స భవనికన్తియా పవత్తితబ్బత్తా, సో పన భవరాగో తణ్హాదళ్హత్తం న హోతీతి మఞ్ఞమానో న కాముపాదానస్స పఠముప్పత్తిమాహ. తణ్హా కాముపాదానన్తి పన విభాగస్స అకరణే సబ్బాపి తణ్హా కాముపాదానన్తి, కరణేపి కామరాగతో అఞ్ఞాపి తణ్హా దళ్హభావం పత్తా కాముపాదానన్తి తస్స అరహత్తమగ్గవజ్ఝతా వుత్తా.

ఉప్పత్తిట్ఠానభూతా చిత్తుప్పాదా విసయో. పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా ఆలయో, తత్థ రమతీతి ఆలయరామా, పజా. తేనేవ సా ఆలయరామతా చ సకసన్తానే పరసన్తానే చ పాకటా హోతీతి. ఉపనిస్సయవచనేన ఆరమ్మణానన్తరపకతూపనిస్సయా వుత్తాతి అనన్తరపచ్చయాదీనమ్పి సఙ్గహో కతో హోతి.

ఉపాదానపదనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

భవపదనిద్దేసవణ్ణనా

౨౩౪. ఫలవోహారేన కమ్మభవో భవోతి వుత్తోతి ఉపపత్తిభవనిబ్బచనమేవ ద్వయస్సపి సాధారణం కత్వా వదన్తో ఆహ ‘‘భవతీతి భవో’’తి. భవం గచ్ఛతీతి నిప్ఫాదనఫలవసేన అత్తనో పవత్తికాలే భవాభిముఖం హుత్వా పవత్తతీతి అత్థో, నిబ్బత్తనమేవ వా ఏత్థ గమనం అధిప్పేతం.