౧. పచ్చయచతుక్కవణ్ణనా

అవిజ్జం అఙ్గం అగ్గహేత్వా తతో పరం ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారో’’తిఆదీని పచ్చయసహితాని పచ్చయుప్పన్నాని అఙ్గభావేన వుత్తానీతి ఆహ ‘‘న, తస్స అనఙ్గత్తా’’తి. ఏవఞ్చ కత్వా నిద్దేసే (విభ. ౨౨౬) ‘‘తత్థ కతమా అవిజ్జా’’తి అవిజ్జం విసుం విస్సజ్జేత్వా ‘‘తత్థ కతమో అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారో’’తిఆదినా తంతంపచ్చయవన్తో సఙ్ఖారాదయో విస్సజ్జితాతి. తీసు పకారేసు పఠమపఠమవారో దుతియవారాదీసు పవిసన్తో పచ్చయవిసేసాదిసబ్బనానత్తసాధారణత్తా తే వారవిసేసే గణ్హాతీతి ‘‘సబ్బసఙ్గాహకో’’తి వుత్తో. పఠమవారో ఏవ హి న కేవలం ఛట్ఠాయతనమేవ, అథ ఖో నామఞ్చ ఫస్సస్స పచ్చయో, నామం వా న కేవలం ఛట్ఠాయతనస్సేవ, అథ ఖో ఫస్సస్సాపీతి పచ్చయవిసేసదస్సనత్థం, యేన అత్థవిసేసేన మహానిదానసుత్తదేసనా పవత్తా, తందస్సనత్థఞ్చ ఛట్ఠాయతనఙ్గం పరిహాపేత్వా వుత్తోతి తస్స దుతియవారే చ పవేసో వుత్తో, న సబ్బఙ్గసమోరోధతో.

యత్థాతి వారచతుక్కే ఏకేకవారే చ. అఞ్ఞథాతి సుత్తన్తభాజనీయతో అఞ్ఞథా సఙ్ఖారోతి వుత్తం. అవుత్తన్తి ‘‘రూపం సళాయతన’’న్తి, తేసుపి చ వారేసు చతూసుపి సోకాదయో అవుత్తా సుత్తన్తభాజనీయేసు వుత్తా. తత్థ చ వుత్తమేవ ఇధ ‘‘ఛట్ఠాయతన’’న్తి అఞ్ఞథా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

సబ్బట్ఠానసాధారణతోతి వుత్తనయేన సబ్బవారసాధారణతో, సబ్బవిఞ్ఞాణపవత్తిట్ఠానభవసాధారణతో వా. వినా అభావేన విఞ్ఞాణస్స ఖన్ధత్తయమ్పి సమానం ఫలం పచ్చయో చాతి ఆహ ‘‘అవిసేసేనా’’తి. ‘‘తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో’’తి (మ. ని. ౧.౨౦౪; సం. ని. ౨.౪౩) వచనతో పన విఞ్ఞాణం ఫస్సస్స విసేసపచ్చయోతి తస్స ఫస్సో విసిట్ఠం ఫలం, సతిపి పచ్చయసమ్పయుత్తానం ఆహారపచ్చయభావే మనోసఞ్చేతనాయ విఞ్ఞాణాహరణం విసిట్ఠం కిచ్చన్తి సఙ్ఖారో చస్స విసిట్ఠో పచ్చయో. అచిత్తక్ఖణమత్తానీతి చిత్తక్ఖణప్పమాణరహితాని. తస్సత్థోతి తస్స వుత్తస్స అవిజ్జాదికస్స అత్థో సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

హేతుకాదీనీతి ఏత్థ యస్మిం చతుక్కే హేతుక-సద్దో వుత్తో, తం హేతుక-సద్దసహచరితత్తా ‘‘హేతుక’’న్తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. హేతు-సద్దో గతిసూచకో అవిగతతా చ విగతతానివారణవసేన గతి ఏవ హోతీతి హేతుకచతుక్కం అవిగతపచ్చయవసేన వుత్తన్తి వుత్తం.

తిధా చతుధా పఞ్చధా వాతి వా-సద్దో ‘‘ఛధా వా’’తిపి వికప్పేతీతి దట్ఠబ్బో. సమాధి హి సాధారణేహి తీహి ఝానిన్ద్రియమగ్గపచ్చయేహి చ పచ్చయోతి. ఉపాదానం భవస్స మగ్గపచ్చయేన చాతి సత్తధాతి కాముపాదానవజ్జానం వసేన వదతి. కాముపాదానం పన యథా భవస్స పచ్చయో హోతి, సో పకారో తణ్హాయం వుత్తో ఏవాతి న వుత్తో.

ఇమస్మిం చతుక్కే సహజాతపచ్చయేన పచ్చయా హోన్తీతి వచనవసేనాతి అధిప్పాయో. అత్థో హి న కత్థచి అత్తనో పచ్చయుప్పన్నస్స యథాసకేహి పచ్చయో న హోతి, సహజాతపచ్చయవసేనేవ పన ఇమస్స చతుక్కస్స వుత్తత్తా సోయేవేత్థ హోతీతి వదన్తి. పఠమవారోతి పఠమచతుక్కోతి ఏవం వత్తబ్బం. భవాదీనం తథా అభావన్తి యది సహజాతపచ్చయవసేనేవ పఠమచతుక్కో వుత్తో, భవో జాతియా, జాతి చ మరణస్స సహజాతపచ్చయో న హోతీతి యథా అవిగతచతుక్కాదీసు ‘‘భవపచ్చయా జాతి భవహేతుకా’’తిఆది న వుత్తం భవాదీనం అవిగతాదిపచ్చయతాయ అభావతో, ఏవమిధాపి ‘‘భవపచ్చయా జాతీ’’తిఆది న వత్తబ్బం సియా. పచ్చయవచనమేవ హి తేసం సహజాతసూచకం ఆపన్నం అవిగతచతుక్కాదీసు వియ ఇధ పచ్చయవిసేససూచకస్స వచనన్తరస్స అభావా, న చ తం న వుత్తం, న చ భవాదయో సహజాతపచ్చయా హోన్తి, తస్మా న సహజాతపచ్చయవసేనేవాయం చతుక్కో వుత్తో. సేసపచ్చయానఞ్చ సమ్భవన్తి ఇదం ‘‘భవాదీన’’న్తి ఏతేన సహ అయోజేత్వా సామఞ్ఞేన అవిజ్జాదీనం సహజాతేన సహ సేసపచ్చయభావానఞ్చ సమ్భవం సన్ధాయ వుత్తం. అయఞ్హేత్థ అత్థో – పచ్చయవిసేససూచకస్స వచనన్తరస్స అభావా సహజాతతో అఞ్ఞే పచ్చయభావా అవిజ్జాదీనం న సమ్భవన్తీతి సహజాతపచ్చయవసేనేవాయం చతుక్కో ఆరద్ధోతి వుచ్చేయ్య, న చ తే న సమ్భవన్తి, తస్మా నాయం తథా ఆరద్ధోతి.

‘‘మహానిదానసుత్తన్తే ఏకాదసఙ్గికో పటిచ్చసముప్పాదో వుత్తో’’తి వుత్తం, తత్థ పన ‘‘నామరూపపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం, నామపచ్చయా ఫస్సో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౯౭) ద్విక్ఖత్తుం ఆగతే నామరూపే ఏకధా గహితే నవఙ్గికో, ద్విధా గహితే దసఙ్గికో వుత్తో, అఞ్ఞత్థ పన వుత్తేసు అవిజ్జాసఙ్ఖారేసు అద్ధత్తయదస్సనత్థం యోజియమానేసు ఏకాదసఙ్గికో హోతీతి కత్వా ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. మహానిదానసుత్తన్తదేసనాయ పరిగ్గహత్థన్తి తత్థ హి చక్ఖాయతనాదీని వియ రూపే ఛట్ఠాయతనఞ్చ నామే అన్తోగధం కత్వా ఫస్సస్స నిరవసేసరూపపచ్చయం వియ నిరవసేసనామపచ్చయఞ్చ దస్సేతుం ‘‘నామరూపపచ్చయా ఫస్సో’’తి వుత్తం, ఏవమిధాపి తత్థ దస్సితవిసేసదస్సనేన తందేసనాపరిగ్గహత్థం ఏకచిత్తక్ఖణికే పటిచ్చసముప్పాదే ఛట్ఠాయతనం నామన్తోగధం కత్వా ‘‘నామపచ్చయా ఫస్సో’’తి వుత్తన్తి అత్థో.

రూపప్పవత్తిదేసం సన్ధాయ దేసితత్తా ‘‘ఇమస్సా’’తి వచనసేసో, న పురిమానన్తి, తేనేవ ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆదిమాహ.

యోనివసేన ఓపపాతికానన్తి చేత్థ సంసేదజయోనికాపి పరిపుణ్ణాయతనభావేన ఓపపాతికసఙ్గహం కత్వా వుత్తాతి దట్ఠబ్బా. పధానాయ వా యోనియా సబ్బపరిపుణ్ణాయతనయోనిం దస్సేతుం ‘‘ఓపపాతికాన’’న్తి వుత్తం. ఏవం సఙ్గహనిదస్సనవసేనేవ హి ధమ్మహదయవిభఙ్గేపి (విభ. ౧౦౦౯) ‘‘ఓపపాతికానం పేతాన’’న్తిఆదినా ఓపపాతికగ్గహణమేవ కతం, న సంసేదజగ్గహణన్తి. ఏకచిత్తక్ఖణే ఛహాయతనేహి ఫస్సస్స పవత్తి నత్థి, న చేకస్స అకుసలఫస్సస్స ఛట్ఠాయతనవజ్జం ఆయతనం సమానక్ఖణే పవత్తమానం పచ్చయభూతం అత్థి, ఆరమ్మణపచ్చయో చేత్థ పవత్తకో న హోతీతి న గయ్హతి, తస్మా ‘‘సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో’’తి న సక్కా వత్తున్తి దస్సనత్థం ‘‘యస్మా పనేసో’’తిఆదిమాహ.

పురిమయోనిద్వయే సమ్భవన్తమ్పి కేసఞ్చి సళాయతనం కలలాదికాలే న సమ్భవతీతి ‘‘సదా అసమ్భవతో’’తి ఆహ. పచ్ఛిమయోనిద్వయే పన యేసం సమ్భవతి, తేసం సదా సమ్భవతీతి. ఇతోతి ఇమస్మా చతుక్కతో, నయతో వా, యో విసేసో.

పచ్చయచతుక్కవణ్ణనా నిట్ఠితా.