౪. అఞ్ఞమఞ్ఞచతుక్కవణ్ణనా

౨౪౬. పచ్చయుప్పన్నస్సాతి పచ్చయుప్పన్నభావినో. విసుం ఠితస్సాతి భవేన అసఙ్గహితస్స. సప్పదేసమేవ గహితం ఇధ వేదనాదిక్ఖన్ధత్తయస్సేవ అధిప్పేతత్తా నిరుళ్హత్తా చ. పచ్చయుప్పన్నం ఠపేత్వా పచ్చయభూతంయేవ నామం గహితం, అవిగతపచ్చయనియమాభావో వియ భవే ఉపాదానస్స అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయనియమాభావోతి యోజనా. వుత్తనయేనాతి ‘‘సఙ్ఖతలక్ఖణానం పనా’’తిఆదినా వుత్తనయేన.

అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో వియ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయోతి అయమత్థో ఇధాధిప్పేతోతి దస్సేన్తో ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞ…పే… అధిప్పేతో సియా’’తి ఆహ. తథా చ వదన్తి ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చేత్థ న పట్ఠానే ఆగతఅఞ్ఞమఞ్ఞవసేన గహేతబ్బ’’న్తి. చక్ఖాయతనుపచయాదీనన్తి ఉపరూపరి చితాని వియ ఉప్పన్నచక్ఖాయతనాదీని, చక్ఖాయతనాదీనం వా ఉపత్థమ్భకాని చక్ఖాయతనుపచయాదీని.

అఞ్ఞమఞ్ఞచతుక్కవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సఙ్ఖారాదిమూలకనయమాతికావణ్ణనా

౨౪౭. యదిపి సామఞ్ఞతో గతవిసేసో, తథాపి సామఞ్ఞగ్గహణేన నయగతో విసేసో సరూపతో దస్సితో హోతీతి ‘‘నామపచ్చయా అవిజ్జా’’తి వత్వాపి నామవిసేసానం తస్సా పచ్చయభావో దస్సేతబ్బోతి ఆహ ‘‘నామవిసేసానం…పే… వుత్తా’’తి. ‘‘యదేవ పన నామ’’న్తిఆది కస్మా వుత్తం, నను నామగ్గహణేన అగ్గహితోపి జాతిఆది భవగ్గహణేన గహితోతి దస్సితోవాయమత్థోతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘భవగ్గహణేన చా’’తిఆది. ఇధాపీతి ‘‘భవపచ్చయా అవిజ్జా’’తి ఇధాపి. న సియాతి ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా అవిజ్జా’’తి వుత్తం న సియా. తస్మాతి యస్మా సామఞ్ఞచోదితం విసేసచోదితమేవ న హోతి, తస్మా. సోతి భవో. తేనాతి సభావాసభావధమ్మసఙ్గహణేన.

ఉపాదానస్సపి భవేకదేసత్తా వుత్తం ‘‘ఉపాదానపచ్చయా…పే… అగ్గహితే’’తి. ‘‘భవపచ్చయా జాతీ’’తి ఇదం వచనం సన్ధాయాహ ‘‘భవసద్దో…పే… వుచ్చమానో’’తి. ‘‘నామపచ్చయా అవిజ్జా’’తి ఏత్థ పచ్చయుప్పన్నం ఠపేత్వా పచ్చయస్స గహణతో అవిజ్జావినిముత్తా ఏవ చత్తారో ఖన్ధా నామసద్దేన వుచ్చన్తీతి ఆహ ‘‘న నామసద్దో నిరవసేసబోధకో’’తి. న చేత్థ ఏకంసతో కారణం మగ్గితబ్బం. యేన భవ-సద్దో నిరవసేసబోధకో, న నామ-సద్దోతి ఆహ ‘‘ఏవంసభావా హి ఏతా నిరుత్తియో’’తి. ఇమినా అధిప్పాయేనాతి భవసద్దో నిరవసేసబోధకో ఉపాదిన్నచతుక్ఖన్ధవిసయత్తాతి ఇమినా అధిప్పాయేన. జాయమానాదిధమ్మవికారభావతో జాయమానాదిక్ఖన్ధపటిబద్ధా జాతిఆదయో వుచ్చేయ్యుం, న పన జాతిఆదిపటిబద్ధా జాయమానాదిక్ఖన్ధాతి న ఏకచిత్తక్ఖణే జాతిఆదీనం అవిజ్జాయ పచ్చయభావో సమ్భవతీతి ఇమమత్థమాహ ‘‘జాయమానానం పనా’’తిఆదినా. నానాచిత్తక్ఖణే పన జాతిఆదయో అవిజ్జాయ ఉపనిస్సయపచ్చయో హోన్తీతి ‘‘ఏకచిత్తక్ఖణే’’తి విసేసితం. తేనేవాతి అసమ్భవేనేవ.

మాతికావణ్ణనా నిట్ఠితా.

అకుసలనిద్దేసవణ్ణనా

౨౪౮-౯. తన్తి దిట్ఠుపాదానం. ఇతరస్సాతి కాముపాదానస్స. తణ్హాగహణేనాతి ‘‘తణ్హాపచ్చయా’’తి ఏత్థ తణ్హాగహణేన గహితత్తా. యది ఏవం నామగ్గహణేన గహితా తణ్హా కస్మా పున వుత్తాతి ఆహ ‘‘నామే వియ విసేసపచ్చయత్తాభావా’’తి. ‘‘నామపచ్చయా ఛట్ఠాయతన’’న్తి ఏత్థ హి కామతణ్హాపి నామే సఙ్గహితాతి నామస్స యథారహం ఛట్ఠాయతనస్స పచ్చయభావో వుత్తోతి అత్థి తత్థ విసేసపచ్చయత్తం, ఉపాదానస్స పన భవసఙ్గహోపి అత్థీతి ‘‘తణ్హాపచ్చయా ఉపాదాన’’న్తి ఏతేన ‘‘కాముపాదానపచ్చయా భవో’’తి ఏతస్స నత్థేవ విసేసోతి వుత్తం ‘‘నామే వియ విసేసపచ్చయత్తాభావా’’తి. తణ్హా ఏతిస్సా పచ్చయోతి తణ్హాపచ్చయా, దిట్ఠి. భవస్స పచ్చయభూతాతి దువిధస్సపి భవస్స కారణభూతా. ఉభయేనపి ఉపాదానస్స భవనిద్దేసే ఠపేతబ్బతంయేవ విభావేతి. పచ్చయుప్పన్నం పచ్చయో చ ఏకమేవాతి ‘‘తణ్హాపచ్చయా ఉపాదాన’’న్తి ఏత్థ వుత్తపచ్చయుప్పన్నం, ‘‘ఉపాదానపచ్చయా భవో’’తి ఏత్థ వుత్తపచ్చయో చ ఏకో ఏవత్థో, తస్మా పచ్చయో విసుం పచ్చయుప్పన్నతో భిన్నం కత్వా న విభత్తో.

౨౫౨. ఉపత్థమ్భకసముట్ఠాపనపచ్ఛాజాతపచ్చయవసేనాతి ఉపత్థమ్భకస్స చిత్తసముట్ఠానరూపస్స సముట్ఠాపనవసేన, పచ్ఛాజాతపచ్చయవసేన చ.

౨౫౪. పఞ్చన్నన్తి చక్ఖాయతనాదీనం పఞ్చన్నం. సహజాతాదిపచ్చయోతి సహజాతనిస్సయఅత్థిఅవిగతాదిపచ్చయో. వత్థుసఙ్ఖాతం రూపం. పురేజాతాదిపచ్చయోతి పురేజాతనిస్సయవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయో. పచ్ఛాజాతాదిపచ్చయోతి పచ్ఛాజాతవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయో. ఛట్ఠస్స సహజాతాదీతి ఆది-సద్దేన అఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతాదయో గహితా.

౨౬౪. యస్సాతి ‘‘యస్స చ హోతీ’’తి ఏత్థ వుత్తం ‘‘యస్సా’’తి పదం సన్ధాయ వుత్తం. తేనాహ ‘‘హోతీతి యోజేతబ్బ’’న్తి.

౨౮౦. తస్సాతి ‘‘బలవకిలేసభూతాయ విచికిచ్ఛాయా’’తి (విభ. అట్ఠ. ౨౮౦) పదస్స. తేనాతి ‘‘తణ్హాట్ఠానే’’తి పదేన. చిత్తుప్పాదకణ్డాదీసూతి ఆది-సద్దేన ఇమస్మిం పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గే సుత్తన్తభాజనీయాదిం సఙ్గణ్హాతి.

అకుసలనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కుసలాబ్యాకతనిద్దేసవణ్ణనా

౩౦౬. సబ్యాపారానీతి సఉస్సాహాని, విపాకధమ్మానీతి అత్థో. పరిహీనం అవిజ్జాట్ఠానం ఏతేసన్తి పరిహీనావిజ్జాట్ఠానా.

సన్ధాయాతి అధిప్పాయం విభావేన్తో వియ వదతి, సరూపేనేవ పన ‘‘న చ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని రూపం సముట్ఠాపేన్తీ’’తి (విభ. అట్ఠ. ౩౦౬) అట్ఠకథాయం వుత్తం. నామరూపం న న లబ్భతీతి యోజనా.

కుసలాబ్యాకతనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అవిజ్జామూలకకుసలనిద్దేసవణ్ణనా

౩౩౪. కుసలఫలేతి కుసలవిపాకపటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స గహితత్తా తస్స సాదురసవిసరుక్ఖబీజసదిసతా వుత్తా.

యదిపి ‘‘సఙ్ఖారహేతుక’’న్తిఆదినా యోజనా లబ్భతి, అవిగతచతుక్కాదీని పన న లబ్భన్తి యథాలాభయోజనాయ దస్సితత్తా.

అవిజ్జామూలకకుసలనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కుసలమూలకవిపాకనిద్దేసవణ్ణనా

౩౪౩. కమ్మం వియ పచ్చయో హోతి విపాకభావతోతి అధిప్పాయో. విపాకస్స కమ్మం పచ్చయో హోన్తం సాతిసయం హోతీతి తస్స నిప్పరియాయతా, తంసమ్పయుత్తానం పరియాయతా సియాతి అధిప్పాయేన ‘‘పరియాయేన ఉపనిస్సయపచ్చయోతి వుత్తానీ’’తి ఆహ. ‘‘కుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్స ధమ్మస్స ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౩), అకుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్స ధమ్మస్స (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౩), విపాకధమ్మధమ్మో నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మస్స ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౩.౧౦౩) పన వచనతో నిప్పరియాయేన సబ్బేపి కుసలాకుసలా ధమ్మా విపాకస్స ఉపనిస్సయపచ్చయో హోతీతి అయమత్థో దిస్సతి. ‘‘కుసలమూలం అకుసలమూల’’న్తి ఇమేసం అన్వాదేసోపి పచ్చయసద్దాపేక్ఖాయ ‘‘ఏసా’’తి పుల్లిఙ్గవసేన వుత్తోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏసాతి…పే… యోజేతబ్బ’’న్తి.

‘‘మనసికారోపీ’’తిఆదినా అప్పహీనావిజ్జానమ్పి కిరియాయ కుసలాకుసలమూలాని, అవిజ్జా చ ఉపనిస్సయా న హోన్తీతి దస్సేతి. కమ్మవట్టవిపాకవట్టభూతానియేవ సఙ్ఖారవిఞ్ఞాణాని పచ్ఛిమనయే అధిప్పేతానీతి వుత్తం ‘‘కిరియాని పన…పే… గచ్ఛన్తీ’’తి. తేసం పచ్చయానం వసేన అనేకప్పకారతోతి అధిప్పాయోతి యోజనా.

నవాదిభేదానన్తి నవఅట్ఠసత్తఛాతి ఏవంపభేదానం. చతున్నం చతుక్కానన్తి పురిమనయే పచ్ఛిమనయే చ ఆగతానం యథాలాభం చతున్నం చతున్నం చతుక్కానం. ‘‘కుసలాకుసలానం పన విపాకే చా’’తి చ-సద్దేన కుసలాకుసలే చాతి సముచ్చేతబ్బోతి ఆహ ‘‘కుసల…పే… వత్తబ్బ’’న్తి. మూలపదేకపచ్చయతావసేనాతి మూలపదస్స ఏకపచ్చయభావవసేన ఉపనిస్సయపచ్చయతావసేన. ఏకస్సేవ నయస్సాతి కుసలాకుసలేసు అవిజ్జామూలకస్స, విపాకేసు కుసలాకుసలమూలకస్సాతి ఏవం ఏకస్సేవ నయస్స వసేన. ధమ్మపచ్చయభేదేతి ధమ్మస్స పచ్చయభూతస్స, పచ్చయుప్పన్నస్స వా పచ్చయభావేన భేదేతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘అవిజ్జాదీన’’న్తిఆదిం వత్వా పున తమేవ ‘‘తంతంచిత్తుప్పాదా’’తిఆదినా పకారన్తరేన విభావేతి.

కుసలమూలకవిపాకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.