౧. దుక్ఖసచ్చనిద్దేసో

జాతినిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౦. ‘‘జాతిఆదినిద్దేసే’’తి ఇమినా ‘‘తత్థా’’తి పదస్స అత్థం వదతి. దుక్ఖమాతికాతి దుక్ఖదుక్ఖాదీనం దుక్ఖవిసేసానం ఉద్దేసో. పదద్వయేతి ‘‘పరియాయదుక్ఖం, నిప్పరియాయదుక్ఖ’’న్తి ఏతస్మిం పదద్వయే.

దుక్ఖత్తాయేవాతి నిప్పరియాయదుక్ఖతం వదతి. సభావేన నామం విసేసేతీతి అన్వత్థసఞ్ఞతం దస్సేతి. పురిమేన సభావదుక్ఖవాచకేన దుక్ఖసద్దేన. సో హి విసేసనం అవచ్ఛేదకభావతో పచ్ఛిమం సఙ్ఖారదుక్ఖట్ఠం విసేసేతి. సో హి నివత్తేతబ్బగహేతబ్బసాధారణత్తా అవచ్ఛిన్దితబ్బో. తేనాతి విపరిణామఅధిట్ఠానాదిపకారవిసేసేన.

దేసేతబ్బస్స అత్థస్స సఙ్ఖిపనం ఇధ సఙ్ఖేపో, సో చ తబ్బిభాగానం సాధారణభావోతి ఆహ ‘‘సఙ్ఖేపో సామఞ్ఞ’’న్తి. అన్తోకరిత్వాతి అన్తోగధే కత్వా, సఙ్గహేత్వా వా. ఉభయథాపీతి సఙ్ఖేపతోపి విత్థారతోపి. సాధారణభాగానం విభజనం విభాగో, విత్థారోతి ఆహ ‘‘విత్థారో పన విసేసో’’తి. విసేసన్తరనివత్తకోతి విభాగన్తరాసఙ్గాహకో.

౧౯౧. అపరత్థాతి భుమ్మవచనం సామిఅత్థే యథా ‘‘సబ్బత్థ పాదక’’న్తి ఆహ ‘‘సామిఅత్థేపి హి అపరత్థసద్దో సిజ్ఝతీ’’తి. సిద్ధి పన ‘‘ఇతరాహిపి దిస్సతీ’’తి ఇమినా వేదితబ్బా. యస్మా చ ఏవం సద్దో సమ్భవతి, తస్మా పాళియం సామివసేన వుత్తం అట్ఠకథాయం భుమ్మవసేన దస్సితన్తి దీపేన్తో ‘‘తేసం తేసన్తి వా’’తిఆదిమాహ. అపరస్సాతి అపరస్స సత్తస్స. మనుస్సాదిభేదో ఉపపత్తిభవో గతి, తబ్బిసేసభూతా ఖత్తియాదిసామఞ్ఞాధిట్ఠానా ఖన్ధా జాతీతి దస్సేన్తో ‘‘పఞ్చగతివసేనా’’తిఆదిమాహ.

తిణాకారోతి తిణవికప్పో, తిణవిసేసోతి అత్థో. ఏవన్తి నిదస్సనే. తేన వుత్తప్పకారం పఠమం విఞ్ఞాణపాతుభావం పచ్చామసతి. తదుపాదాయాతి తతో పట్ఠాయ. అరియభావకరణత్తాతి అరియభావకారణత్తా. కరోతీతి హి కరణం. అరియసదిసత్తా వా అరియసీలం. పుథుజ్జనకల్యాణకానమ్పి హి చతుపారిసుద్ధిసీలం అరియసీలసదిసం. ఆకారవికారాతి ఉప్పజ్జనాదిఆకారవికతియో. సహుప్పాదకాతి ఉప్పాదసహితా ఉప్పాదావత్థా ఖన్ధా. ఆయతనవసేనాతి పరిపుణ్ణాపరిపుణ్ణాయతనవసేన. యోనివసేనాతి అణ్డజాదియోనివసేన. ఏకేకేనేవ పదేనాతి యథా దుతియనయే జాతిఆదిపదేసు ద్వీహి ద్వీహి పదేహి పరిపుణ్ణాపరిపుణ్ణాయతనయోనివిభాగేన సబ్బసత్తే పరియాదియిత్వా జాతి దస్సితా, న ఏవమిధ. ఇధ పనేతేసు ఏకేకేనేవ పదేన అవిభాగతో సబ్బసత్తే పరియాదియిత్వా. ఉభయత్థాతి పురిమపచ్ఛిమనయేసు భావనిద్దేసోవ యుత్తో. అనభిహితే విభత్తివిధానం, నాభిహితేతి. పాకటా నిబ్బత్తీతి అభిబ్యత్తా నిబ్బత్తి.

ద్విన్నం ద్విన్నన్తి ఏకవోకారభవే రూపాయతనధమ్మాయతనవసేన ద్విన్నం, చతువోకారభవే మనాయతనధమ్మాయతనవసేన ద్విన్నం. సేసేతి పఞ్చవోకారభవే. పఞ్చన్నన్తి చక్ఖుసోతమనోరూపధమ్మాయతనవసేన పఞ్చన్నం. తాని హి రూపభవే పఞ్చవోకారే ఉపపత్తిక్ఖణే ఉప్పజ్జన్తి. కామధాతుయం పటిసన్ధిక్ఖణే ఉప్పజ్జమానానన్తి యోజనా. వికలావికలిన్ద్రియానన్తి అపరిపుణ్ణపరిపుణ్ణాయతనానం సత్తానం. ఇన్ద్రియవసేనేవ హి ఆయతనానం వేకల్లం ఇచ్ఛితబ్బం. తత్థ వికలిన్ద్రియస్స సత్తన్నం నవన్నం దసన్నం పునపి దసన్నం, ఇతరస్స ఏకాదసన్నం ఆయతనానం వసేన సఙ్గహో వేదితబ్బో. సత్తన్నన్తి కాయమనోరూపగన్ధరసఫోట్ఠబ్బధమ్మాయతనవసేన సత్తన్నం. గబ్భసేయ్యకఞ్హి సన్ధాయేతం వుత్తం. నవన్నన్తి చక్ఖుసోతసద్దాయతనవజ్జానం నవన్నం. అన్ధబధిరవసేన హిదం వుత్తం. దసన్నన్తి చక్ఖుసద్దవజ్జానం. పున దసన్నన్తి సోతసద్దవజ్జానం. అన్ధవసేన, బధిరవసేన చేతం ద్వయం వుత్తం. ఏకాదసన్నన్తి సద్దవజ్జానం.

తందుక్ఖభావోతి పరియాయదుక్ఖభావో. తత్థ నిబ్బత్తినివారణేనాతి ఉప్పలపదుమాదీసు ఉప్పత్తిపటిక్ఖేపేన అభావకథనేన. దుక్ఖుప్పత్తికారణేతి దుక్ఖుప్పత్తియా హేతుభూతే దుక్ఖుప్పత్తిట్ఠానే.

మరణనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౩. ఖన్ధభేదస్సాతి ఖన్ధవినాసస్స. సోతి ఖన్ధభేదో. పబన్ధసముచ్ఛేదోతి పబన్ధస్స అచ్చన్తసముచ్ఛేదో. తబ్భావతోతి సమ్ముతిమరణభావతో. తదేకదేసభావతోతి తదవయవభావతో. తస్సేవ నామన్తి అసమ్మోహత్థం వుత్తం సబ్బస్సాపి ఏకకమ్మనిబ్బత్తజీవితిన్ద్రియప్పబన్ధవిచ్ఛేదభావతో. సమ్ముతిమరణమేవ హి జాతిక్ఖయమరణం, తం పన జాతిక్ఖయమరణం ఉపక్కమమరణం, సరసమరణన్తి దువిధం. తత్థ సరసమరణమ్పి ఆయుక్ఖయమరణం, పుఞ్ఞక్ఖయమరణన్తి దువిధం. ఏవమేతేసం తదేకదేసతా వేదితబ్బా. యఞ్చేత్థ ఉపక్కమమరణం, తం అకాలమరణం. సరసమరణం కాలమరణం. మరణేన సత్తా యథాలద్ధఅత్తభావేన వియుజ్జన్తీతి ఆహ ‘‘సమ్పత్తిభవక్ఖన్ధేహి వియోజేతీ’’తి.

కారణత్థోతి మూలత్థో. మూలఞ్హి ‘‘ఆదీ’’తి వుచ్చతి ‘‘కో చాది కుసలానం ధమ్మానం? సీలఞ్చ సువిసుద్ధం, దిట్ఠి చ ఉజుకా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౫.౩౬౯). తేనాహ ‘‘సన్ధిబన్ధనచ్ఛేదమూలకన్తి అత్థో’’తి.

ఫలకిరియాగబ్భా ఈదిసీ హేతుకిరియాతి కత్వా వుత్తం ‘‘అన్తోగధా’’తి. బ్యసనస్స హి ఆపాదకేహి ఆపాదనం ఆపాదేతబ్బఆపత్తియా సహేవ సిజ్ఝతీతి.

సోకనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౪. సుఖం హినోతి పవత్తతి ఏతేనాతి సుఖకారణం హితం. భోగబ్యసనాదిపదత్థవిసేసన్తి భోగబ్యసనం, సీలబ్యసనన్తి ఏవం భోగసీలపదానం వసేన అత్థవిసేసం. సమాసవిసేసన్తి ‘‘రోగోయేవ బ్యసనం, దిట్ఠి ఏవ బ్యసన’’న్తి సమానాధికరణవసేన సమాసవిసేసం. అన్నపానవత్థయానాది పరిభుఞ్జితబ్బతో భోగోతి అధిప్పేతో, సో చ ధమ్మసమూహభావేన. తబ్బినాసాతి ఞాతిభోగబ్యసనాని వుత్తానీతి తే వికారభావేన పఞ్ఞాపేతబ్బత్తా పణ్ణత్తిమత్తా. పరినిప్ఫన్నం నామ ఖన్ధపఞ్చకం. అతంసభావత్తా పణ్ణత్తి అపరినిప్ఫన్నా, అనిప్ఫన్నా చ హోతీతి వుత్తం ‘‘అపరినిప్ఫన్నతం సన్ధాయ అనిప్ఫన్నానీతి ఆహా’’తి. న హి పణ్ణత్తి కేనచి నిప్ఫాదీయతి. అఞ్ఞత్థాపి అపరినిప్ఫన్నే అనిప్ఫన్నవోహారో ఆగతోతి దస్సేతుం ‘‘అపరినిప్ఫన్నతంయేవా’’తిఆదిమాహ. కామఞ్చేత్థ అపరినిప్ఫన్నం ‘‘అనిప్ఫన్న’’న్తి వుత్తం, ‘‘నిప్ఫన్న’’న్తి పన న పరినిప్ఫన్నమేవ వుచ్చతి, నాపి సబ్బో సభావధమ్మోతి దస్సేన్తో ‘‘ఖన్ధవిభఙ్గే చా’’తిఆదిమాహ. నిప్ఫన్నతా వుత్తాతి సమ్బన్ధో. అనిప్ఫన్నతా సభావధమ్మత్తేపి కేనచి న నిప్ఫాదీయతీతి కత్వా.

సఙ్కుచితం చిన్తనన్తి పీతిసోమనస్సపటిపక్ఖతో, దోససమ్పయోగతో చ ఆరమ్మణే అనభిరతిప్పవత్తిమాహ. అన్తో అత్తనో నిస్సయస్స నిద్దహనవసేన వా ఝానం చిన్తనం అన్తోనిజ్ఝానం. సతిపి అనుసోచనభావే అత్తనో కతాకతకుసలాకుసలవిసయో మనోవిలేఖభూతో విప్పటిసారో కుక్కుచ్చం, యథావుత్తఅన్తోనిజ్ఝానం సోకోతి ఉభిన్నం విసేసో వేదితబ్బో.

‘‘మనోద్వారజవనక్ఖణే’’తి పరిబ్యత్తమన్తోనిజ్ఝానం సన్ధాయాహ, ఇతరం పన పఞ్చద్వారజవనేసుపి లబ్భతేవ. తేనాహ ‘‘కాయవిఞ్ఞాణాదీ’’తిఆది. దోమనస్సస్సాతి అసోచనాకారస్స దోమనస్సస్స, సోచనాకారస్సాపి వా నానావీథికస్స. తమ్పి హి దుక్ఖమేవాతి. అఞ్ఞథాతి మనోద్వారజవనే ఏవ గహితే. తత్థాతి కాయవత్థుకమనోద్వారికేసు.

పరిదేవనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౫. ఆదేవనసద్దం కత్వాతి ఆదేవిత్వా, విలపిత్వాతి అత్థో. పుగ్గలస్స సమ్భమభావోతి యస్స సత్తస్స ఉప్పజ్జతి, తస్స అనవట్ఠానభావో. సమ్భమం వా అబ్భన్తరగతం తస్స పచ్చుపట్ఠాపేతి పాకటభావకరణేనాతి సమ్భమపచ్చుపట్ఠానో.

ముట్ఠీహి పోథనాదీని ముట్ఠిపోథనాదీని.

యేన దోమనస్సేన. పుబ్బే వుత్తదుక్ఖతోతి ‘‘అత్తనో ఖన్ధం ముట్ఠీహి పోథేతీ’’తిఆదినా వుత్తదుక్ఖతో. తంనిదానన్తి పరిదేవనిదానం.

దుక్ఖదోమనస్సనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౬-౭. కాయదుక్ఖాభిభూతస్స పతికారాభిలాసాయ తాదిసదుక్ఖావహపయోగకాలాదీసు కాయికదుక్ఖస్స తదుపనిస్సయతా వేదితబ్బా. ఏతేన దుక్ఖేనాతి అనాథతాహత్థపాదచ్ఛేదనాదిదుక్ఖేన.

ఉపాయాసనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౮. దుక్ఖట్ఠాననిసజ్జాదీని దుక్ఖట్ఠానాదీని. దోమనస్సస్స వత్థు హోతి ఉపాయాసోతి సమ్బన్ధో.

అప్పియసమ్పయోగనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౯. అఞ్ఞసాపేక్ఖసద్దో అసమత్థసమాసోతి తం దస్సేతి ‘‘యేన సమాసో, న తస్సాయం పటిసేధకో అ-కారో’’తి.

పచ్ఛిమద్వయన్తి ‘‘సమోధానం మిస్సీభావో’’తి ఇదం పదద్వయం. తదత్థవసేనాతి సమోధానత్థస్స, మిస్సీభావత్థస్స చ వసేన సఙ్ఖారేసు లబ్భతి. ఆగతేహి చ తేహి సఙ్ఖారేహి పుగ్గలస్స సంయోగో హోతీతి యోజనా.

తంగహణమత్తన్తి ఆపాథగతారమ్మణగ్గహణమత్తం.

ఇచ్ఛానిద్దేసవణ్ణనా

౨౦౧. తం కాలన్తి చుతిచిత్తనిరోధతో ఉద్ధం కాలం. ‘‘యమ్పీ’’తి యం-సద్దో కరణత్థే పచ్చత్తన్తి యేనపీతి అత్థో వుత్తో. ‘‘యం ఇచ్ఛ’’న్తి యం-సద్దో యదా ఇచ్ఛాపేక్ఖో, తదా ‘‘న లభతీ’’తి ఏత్థ అలాభపధానాభావతో ఇచ్ఛా విసేసీయతీతి ఆహ ‘‘అలాభవిసిట్ఠా ఇచ్ఛా వుత్తా హోతీ’’తి. ‘‘ఇచ్ఛం న లభతి య’’న్తి ఏవం కిరియాపరామసనభూతో యం-సద్దో యదా ‘‘న లభతీ’’తి ఏతం అపేక్ఖతి, తత్థ గుణభూతా ఇచ్ఛా, పధానభూతో అలాభోతి ఆహ ‘‘తదా ఇచ్ఛావిసిట్ఠో అలాభో వుత్తో హోతీ’’తి.

హిరోత్తప్పరహితా ఛిన్నికా, ధుత్తికాతి వుచ్చన్తీతి ఆహ ‘‘ఛిన్నభిన్నగణేనాతి నిల్లజ్జేన ధుత్తగణేనా’’తి. కప్పటికా సిబ్బితపిలోతికధారినో.

అలబ్భనేయ్యఇచ్ఛన్తి అలబ్భనేయ్యవత్థుస్మిం ఇచ్ఛం.

ఉపాదానక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా

౨౦౨. తాదిసస్స వత్థునో సబ్భావాతి సామఞ్ఞతో అనవసేసగ్గహణం సన్ధాయాహ.

అతిపాకటేన అతి వియ పకాసేన దుక్ఖేనాతి అత్థో.

దుక్ఖసచ్చనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.