౧. సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా

ఉద్దేసవణ్ణనా

౧౮౯. సచ్చవినిముత్తం నత్థి పవత్తినివత్తితదుభయహేతుసన్దస్సనవసేన పవత్తనతో. సచ్చేసు కమతీతి సచ్చేసు విసయభూతేసు పవత్తతి. దేసేతబ్బత్థవిసయా హి దేసనాతి. ఏతేసు కమతీతి ఏతేసు అరియసచ్చేసు పరిఞ్ఞాదికిచ్చసాధనవసేన పవత్తతి. ‘‘సీలసమాధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాత’’న్తి వుత్తం అత్థసభావం కమనకిరియాయ కత్తుభావేన గహితన్తి పాకటతరం కత్వా దస్సేతుం ‘‘కిం కమతీ’’తి పుచ్ఛతి. తబ్బోహారేనాతి తదుపచారేన. ఏతేన నిప్పరియాయేన అత్థసభావం సాసనం, పరియాయేన వచనసభావన్తి దస్సేతి.

తంసభావాతి దుక్ఖాదిసభావా. అముసాసభావాతి బాధనాదిభావేన భూతసభావా. అఞ్ఞాకారరహితాతి అబాధనాదిఆకారవివిత్తా. ద్విధాతి దుక్ఖదుక్ఖతాతన్నిమిత్తతాహి. రాగాదికిలేసపరిళాహో కిలేసదాహో. సన్తానస్స అవిప్ఫారికతాకరణం పుగ్గలహింసనం. అత్తనో ఏవ తిఖిణభావోతి సఙ్ఖతధమ్మస్స అత్తనో సభావేనేవ రుజావహతిక్ఖభావో. సరసేనేవాతి సభావేనేవ. సమ్పిణ్డకస్స సముదయస్స, కిలేససన్తాపరహితస్స మగ్గస్స, అవిపరిణామస్స నిరోధస్స దస్సనేన యథాసఙ్ఖ్యం దుక్ఖస్స సఙ్ఖతసన్తాపవిపరిణామట్ఠా ఆవి భవన్తీతి ఆహ ‘‘ఇతరే యథాక్కమం సముదయమగ్గనిరోధదస్సనేహి ఆవిభవనాకారా’’తి. బ్యాపేత్వాతి భవాదీసు నానారమ్మణేసు చ విసటా హుత్వా. అనేకత్థత్తా ధాతూనం ‘‘ఊహనం రాసికరణ’’న్తి వత్వా పున తదత్థం వివరతి ‘‘దుక్ఖనిబ్బత్తన’’న్తి. ఏకవోకారభవేపి హి రాసిభూతమేవ దుక్ఖం నిబ్బత్తతి అనేకధమ్మసమూహతో, పగేవ చతుపఞ్చవోకారభవేసు. ఏత్థ చ బ్యాపనత్థం ఆకారం, తస్స చ య-కారాగమం కత్వా సమ్పిణ్డనత్థం ఆయూహనన్తి పదం వేదితబ్బం. నిదదాతీతి దుక్ఖస్స ఏకన్తకారణత్తా తం నిదస్సేన్తం వియ జనేతీతి దస్సేన్తో ‘‘ఇదం తం దుక్ఖ’’న్తిఆదిమాహ. దుక్ఖ…పే… ఆవి భవతి రోగదస్సనేన వియ రోగనిదానం. సంయోగ…పే… దస్సనేహీతి సంయోగట్ఠో విసంయోగసభావస్స నిరోధస్స, పలిబోధట్ఠో నియ్యానసభావస్స మగ్గస్స దస్సనేన ఆవి భవతీతి అత్థో. తేతి సంయోగపలిబోధట్ఠా.

ఏత్థాతి ఏతస్మిం ఆరమ్మణభూతే సతి. సముదయతో వివేకో వివేకట్ఠో. నిరోధో చ తణ్హాక్ఖయభావతో సముదయతో వివిత్తో, తస్మా అవివేకభూతస్స సముదయస్స దస్సనేన నిరోధస్స వివేకట్ఠో ఆవి భవతి, నిబ్బానాధిగమహేతుభూతస్సాపి మగ్గస్స సప్పచ్చయతాయ సఙ్ఖతభావం పస్సతో అప్పచ్చయస్స నిరోధస్స అసఙ్ఖతట్ఠో ఆవి భవతి, తథా మరణధమ్మతాయ దుక్ఖం వినస్సన్తం పస్సతో అమరణధమ్మస్స నిరోధస్స అమతట్ఠో ఆవి భవతీతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘వివేకా’’తిఆదినా. ఇతరే సముదయనిరోధదుక్ఖదస్సనేహీతి ఏత్థ సముదయదస్సనేన ‘‘నాయం హేతు నిబ్బానాధిగమాయ, అయం పన హేతూ’’తి హేతుట్ఠో ఆవి భవతి. తథా పరమగమ్భీరస్స నిపుణతరస్స దుద్దసస్స నిరోధస్స దస్సనేన దస్సనట్ఠో సుఖుమరూపదస్సనేన చక్ఖునో వియ, దుక్ఖదస్సనేన పన అనేకరోగాతురకపణజనదస్సనేన ఇస్సరజనస్స ఉళారభావో వియ మగ్గస్స ఆధిపతేయ్యట్ఠో ఆవి భవతి.

తే పనేతే హేతుట్ఠాదికే సరూపతో దస్సేతుం ‘‘తత్థ పలిబోధుపచ్ఛేదవసేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పలిబోధుపచ్ఛేదవసేనాతి సముదయప్పహానవసేన. ‘‘మగ్గాధిపతినో ధమ్మా’’తి వచనతోతి యస్మా సతిపి ఝానాదీనం ఆరమ్మణాధిపతిభావే ‘‘ఝానాధిపతినో ధమ్మా’’తి ఏవమాది న వుత్తం, ‘‘మగ్గాధిపతినో ధమ్మా’’ ఇచ్చేవ పన వుత్తం. తస్మా సాతిసయో మగ్గఙ్గధమ్మానం ఆరమ్మణాధిపతిభావో. తేనాహ ‘‘విసేసతో వా ఆరమ్మణాధిపతిభూతా మగ్గఙ్గధమ్మా హోన్తీ’’తి. సో తేసం ఆకారోతి యో మగ్గఙ్గానం గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖణవసేన పవత్తధమ్మానం ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయతాసఙ్ఖాతో ఆకారో, సో మగ్గస్స ఆధిపతేయ్యట్ఠో. పురిమో పన ఆధిపతేయ్యట్ఠో సహజాతాధిపతివసేన వుత్తో. అభిసమేతబ్బట్ఠోతి యథావుత్తపీళనాదిఅత్థమేవ పటివిజ్ఝితబ్బతాయ ఏకజ్ఝం కత్వా వదతి. తేన అభిసమయసద్దం కమ్మత్థం దస్సేతి. అభిసమయస్సాతి ఞాణస్స. పవత్తిఆకారోతి పరిజాననాదివిసేసాకారో. సో హి మగ్గక్ఖణే అసమ్మోహతో సిద్ధో, పచ్ఛా పచ్చవేక్ఖణాదినా పాకటో హోతి. ఆకారోపి ఞాణేన అరణీయతో అత్థోతి వుచ్చతీతి కత్వా తతియనయో దస్సితో. పీళనాదినా దస్సితో విసయవిభాగేనపి విసయివిభాగో హోతి యథా ‘‘రూపసఞ్ఞా, సద్దసఞ్ఞా’’తి (సం. ని. ౩.౫౭).

కుచ్ఛితం ఖన్తి గరహితం హుత్వా అసారం. ‘‘సమాగమో’’తిఆదినా అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ సం-సద్దస్స సంయోగత్థజోతకత్తమాహ. ‘‘ఉప్పన్నం ఉదిత’’న్తిఆదీసు కేవలస్స పన్న-సద్దస్స, ఇత-సద్దస్స చ పయోగే ఉప్పత్తిఅత్థస్స అనుపలబ్భనతో, ఉ-సద్దస్స చ పయోగే ఉపలబ్భనతో సో ఉప్పత్తిఅత్థం దీపేతీతి ఆహ ‘‘ఏవం ఉప్పన్నం ఉదితన్తి ఏత్థాపీ’’తి. విసుం పయుజ్జమానాతి ఆగమ-ఇత-పదేహి వినా పయుజ్జమానా. సధాతుకన్తి అన్తోనీతేన ధాతునా సధాతుకం. తేనేవ తే ‘‘ఉపసగ్గా’’తి చ వుత్తా.

దుక్ఖవివేకభావన్తి దుక్ఖవివిత్తతం. నివత్తియాతి నిబ్బానస్స. నివత్తేత్వాతి అనుప్పాదసద్దేన విసేసనవసేన నివత్తేత్వా. నిరోధపచ్చయతా నిరోధస్స మగ్గస్స ఆరమ్మణపచ్చయతా. పుగ్గలసచ్ఛికిరియాధమ్మభావేహీతి పుగ్గలధమ్మభావేన సచ్ఛికరణధమ్మభావేన చ. ఫలన్తి అరియఫలం. తస్సాతి నిట్ఠానభూతాయ ఫలసఙ్ఖాతాయ దుక్ఖనిరోధప్పత్తియా అభిసమయభూతాయ దుక్ఖనిరోధప్పత్తియా పటిపదతా దట్ఠబ్బా.

పటివిజ్ఝనకాలే నిప్పరియాయేన బుద్ధాదిసమఞ్ఞాతి ఆహ ‘‘పటివిద్ధకాలే పవత్త’’న్తి. తతో ఏవాతి తేన పకాసితత్తా ఏవ.

తన్నిమిత్తభావోతి జాతిఆది వియ అధిట్ఠానభావేన దుక్ఖస్స కారణభావో, న సముదయసచ్చం వియ పభవభావేన. ఉదయబ్బయపీళితభావో సఙ్ఖారదుక్ఖతా. పవత్తనమేవాతి పవత్తి ఏవ. కిచ్చం రసోతి రసస్స కిచ్చత్థతం దస్సేతి. పవత్తినివత్తీసూతి నిద్ధారణే భుమ్మం. అవికారతా వికారాభావో నిచ్చతా.

మరీచిమాయాఅత్తానన్తి మరీచియా మాయాయ అత్తనో చ అరియఞాణస్సాతి అరియానం ఞాణస్స. తేన అరియానం మగ్గఞాణానుసారేన పవత్తనకఞాణమ్పి సఙ్గహితం హోతి. తేనాహ ‘‘అవితథగాహకస్సా’’తిఆది. తేసన్తి పటివేధపచ్చవేక్ఖణఞాణానం. తత్థ పటివేధఞాణస్స పటివిజ్ఝితబ్బతా గోచరభావో, ఇతరస్స ఆరమ్మణభావో. పటివిజ్ఝితబ్బతా, ఆరమ్మణభావో వా పటివేధఞాణస్స గోచరభావో, ఇతరస్స ఆరమ్మణభావోవ.

బాధకప్పభవభావేనాతి బాధకస్స ఉప్పాదకభావేన విసుం గహితత్తా న తణ్హా బాధకభావేన గహితా పవత్తిపవత్తిహేతూనం అసఙ్కరవసేన బోధనతో. ఏవఞ్చ కత్వా అభిధమ్మభాజనీయేపి అయమత్థవణ్ణనా యుజ్జతేవ. యదిపి ఏవం ‘‘దుక్ఖమేవ బాధక’’న్తి నియమానుపపత్తి, సముదయభావప్పసఙ్గో చాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘జాతిఆదీనం వియ వా’’తిఆది. బాధకత్తస్స బాధకత్తే చ నియమోతి ఆహ ‘‘ద్విధాపి బాధకత్థావధారణేనా’’తి. యథా హి బాధకత్తస్స దుక్ఖే నియతతా, ఏవం దుక్ఖస్స చ బాధకత్తే నియతతాతి. సుత్తన్తభాజనీయే తణ్హాయ ఏవ సముదయభావస్స దస్సితత్తా తణ్హావసేన నియమం దస్సేన్తో ‘‘న తణ్హాయ వినా’’తిఆదిమాహ. సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా హేసాతి. ‘‘కుసలేహి వినా’’తిఆదినా దుక్ఖహేతుతాయ తణ్హాయ పధానభావమాహ. తథా హి సా కమ్మవిచిత్తతాయ హేతుభావం గచ్ఛన్తీ విసేసేన కమ్మస్స సహకారికారణం హోతీతి. ద్విధాపి నియమేనాతి మగ్గోవ నియ్యానం, నియ్యానమేవ చ మగ్గోతి ద్విప్పకారేన నియమేన.

వచీసచ్చం సచ్చవాచా, తంసముట్ఠాపికా చేతనా చాతి ఆహ ‘‘విరతిసచ్చేతి ముసావాదవిరతియ’’న్తి. కేచి పన ‘‘విరతిసచ్చం సమాదానవిరతీ’’తి వదన్తి, తేసమ్పి న సమాదానమత్తం విరతిసచ్చం, అథ ఖో సమాదానావిసంవాదనం. తం పన పటిఞ్ఞాసచ్చత్తా ముసావాదవిరతియేవ హోతి. తేనాహ ‘‘న హి అఞ్ఞవిరతీసు సచ్చసద్దో నిరుళ్హో’’తి. సతిపి దుక్ఖసముదయావబోధే యావదేవ నిరోధమగ్గాధిగమత్థా పఞ్ఞాభావనాతి పచ్ఛిమద్వయస్సేవ సచ్చత్థం సాతిసయం, తదధిగమస్స చ అవివాదహేతుకం సుత్తే విభావితం దస్సేన్తో ‘‘తస్స పనా’’తిఆదిమాహ.

ఠానం నత్థీతి అత్తనో వాదపతిట్ఠాపనకారణం నత్థీతి అత్థో. అత్తభావపటిలాభేనేవ సత్తానం జాతిఆదీనం పత్తి సమ్ముఖీభావో చ జాయతీతి ఆహ ‘‘సమ్పత్తతా, పచ్చక్ఖతా చ పఠమతా’’తి. భగవతో దేసనాక్కమేనేవ వా పఠమాదితా దట్ఠబ్బా.

పరిజననాదీహీతి పరిఞ్ఞాప్పహానసచ్ఛికిరియాభావనాహి, నిస్సక్కవచనఞ్చేతం అఞ్ఞసద్దపేక్ఖాయ. ధమ్మఞాణకిచ్చన్తి సభావధమ్మావబోధకిచ్చం. పరిఞ్ఞేయ్యాదీని ఏతప్పరమానేవాతి ఇతో పరం నేయ్యం నత్థీతి దస్సేతి.

దుక్ఖాదీనం అరియసచ్చభావస్స అనురూపం యుత్తం, ఆచరియపరమ్పరాగతం వా సవనం అనుస్సవో. సుతానుసారేన, అఞ్ఞథా వా కక్ఖళఫుసనాదిఅనిచ్చాదిసభావసామఞ్ఞాకారపరిగ్గణ్హనం ఆకారపరివితక్కో. యథావితక్కితాకారస్స దిట్ఠిసఙ్ఖాతాయ దస్సనభూతాయ పఞ్ఞాయ నిజ్ఝానక్ఖమనం రోచనం దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తి. ఆదిచ్చో వియ పభాయ నిరోధం ఫుసతి సచ్ఛికరోతి కిలేసన్ధకారం విద్ధంసేతి. చత్తారిపి సచ్చాని పస్సతీతి వుత్తం ‘‘యో, భిక్ఖవే, దుక్ఖం పస్సతీ’’తిఆదినా.

కాలన్తరదస్సనన్తి నానాభిసమయం వదతి. ఏకదస్సినోతి ఏకసచ్చదస్సినో. న యోజేతబ్బా సియాతి యోజనాయఞ్చ సబ్బదస్సనం దస్సనన్తరపరమన్తి దస్సనానుపరమో ఆపజ్జేయ్య, సచ్చానఞ్చ నానాభిసమయే దుక్ఖదస్సనాదీహి పఠమమగ్గాదిప్పహేయ్యానం సంయోజనత్తయాదీనం ఏకదేసప్పహానం ఆపజ్జతి. తథా చ సతి ఏకదేససోతాపత్తిమగ్గట్ఠతా, తదనన్తరఞ్చ పత్తబ్బేన ఫలేన ఏకదేససోతాపన్నతా చ ఆపజ్జతి, తస్మా న సచ్చానం నానాభిసమయో యుత్తో. యథా చ నానాభిసమయో న యుత్తో, ఏవం ఆరమ్మణాభిసమయోపి. యది హి ఆరమ్మణకరణేన చతుసచ్చాభిసమయో ఇచ్ఛితో, న మగ్గో సయమేవ అత్తానం ఆరమ్మణం కరోతీతి అపరిపుణ్ణో సచ్చాభిసమయో సియా. అఞ్ఞేన మగ్గేన మగ్గో ఆలమ్బీయతీతి పరిపుణ్ణోవాతి చే? ఏవం సతి యేన మగ్గేన మగ్గో ఆలమ్బితో, సోపి అఞ్ఞేన, సోపి అఞ్ఞేనాతి అనవట్ఠానం సియా, తస్మా న ఆరమ్మణపటివేధతో చతుసచ్చాభిసమయో యుత్తో, వుత్తనయేనేవ పన యుత్తో. కిఞ్చ పరిచ్ఛిన్దితబ్బం సముచ్ఛిన్దితబ్బఞ్చ ఆలమ్బిత్వా పరిచ్ఛేదసముచ్ఛేదభావనా మగ్గఞాణస్స న యుత్తా తతో అనిస్సటభావతో, సబ్బసఙ్ఖతవినిస్సటం నిబ్బానమేవ పన ఆరమ్మణతా యుత్తా. అహేతుకదిట్ఠి అకిరియదిట్ఠిగ్గహణేన గహితా హేతుబ్యాపారోవ పరమత్థతో కిరియాతి కత్వా.

పవత్తేతీతి సజ్జతి, పవత్తియా వా హేతు హోతి. నివత్తేతీతి సంహరతి పలయం గమేతి, పలోకతాదివసేన వా మోక్ఖహేతు హోతి. పధానతోతి పకతితో, యం ‘‘అబ్యత్త’’న్తిపి వుచ్చతి.

‘‘కాలో కరోతి భూతాని, కాలో సంహరతీ పజా;

కాలో సుత్తే జాగరతి, కాలో హి దురతిక్కమో’’తి. –

ఏవంవాదా కాలవాదినో. ‘‘కణ్టకస్స తిఖిణతా, కపిట్ఠఫలాదీనం పరిమణ్డలతా, మిగపక్ఖిసరీసపాదీనం విచిత్తభావోతి ఏవమాదయో కేన కారితా? సభావేనేవ సిద్ధా, ఏవం సబ్బమ్పి, న ఏత్థ కస్సచి కామకారో’’తి ఏవంవాదా సభావవాదినో. ‘‘లోకో నియతో అచ్ఛేజ్జసుత్తావుతాభేజ్జమణిసదిసో, న ఏత్థ కస్సచి పురిసకారో’’తి ఏవంపవత్తవాదా నియతివాదినో, –

‘‘యదిచ్ఛాయ పవత్తన్తి, యదిచ్ఛాయ నివత్తరే;

యదిచ్ఛాయ సుఖదుక్ఖం, తస్మా యదిచ్ఛతీ పజా’’తి. –

ఏవంపవత్తవాదా యదిచ్ఛావాదిసఙ్ఖాతా అధిచ్చసముప్పత్తివాదినో చ ఏత్థ సభావవాదే ఏవ అన్తోగధాతి దట్ఠబ్బా. అణూహి లోకో పవత్తతీతి ఆజీవకవాదం సన్ధాయాహ. సో హి అకారణపరిగ్గహో. కణాదవాదో పన ఇస్సరిచ్ఛావసేన అణూనం సంయోగవియోగతో లోకస్స పవత్తినివత్తిం వదతి. పధానస్స అప్పవత్తీతి మహతాదిభావేన అపరిణామో, అనభిబ్యత్తి వా. ‘‘అహమఞ్ఞో, పకతి అఞ్ఞా’’తి ఏవం పవత్తపకతిపురిసన్తరజాననేన అత్తసుఖదుక్ఖమోహేసు అవిభాగగ్గహణే నివత్తితే కిర వుత్తనయేన పధానం నప్పవత్తతి, సో విమోక్ఖోతి కాపిలా. ఏవమాదీతి ఆది-సద్దేన మహాబ్రహ్మునో సమీపతా, సంయోగోతి ఏవమాదీనమ్పి సఙ్గహో వేదితబ్బో.

ఏకత్తాతి ఏకభావతో ఏకోపి వుత్తో. తయోతి కిచ్చవిభాగేన. తానీతి సమ్మావాచాదిసీలాని. ఛన్దస్స సద్దహనానుకూలాపి ఛన్దనవసేన పవత్తి హోతీతి సద్ధిన్ద్రియసద్ధాబలేహి సద్ధిం ఛన్దిద్ధిపాదో వుత్తో. తాదిసే కాలే ఉపేక్ఖానిమిత్తానుబ్రూహనేన ఉపకారా సమాధిస్స సమవాహితావసేన తాదిసకిచ్చావ ఉపేక్ఖా వేదితబ్బా.

విఘాతకత్తాతి సంహరణీయవసేన విహన్తభావతో.

అరియసచ్చద్వయన్తి సముదయమగ్గసచ్చద్వయం. తేనేవాతి యథావుత్తదుక్ఖాదిసద్దానం పరిఞ్ఞేయ్యాదివాచకత్తా ఏవ. ఆదిపదసఙ్గహోతి ‘‘దుక్ఖం, న అరియసచ్చ’’న్తి ఇమినా చతుక్కే ఆదిపదే సఙ్గహో. తదపేక్ఖన్తి అరియసచ్చసద్దాపేక్ఖం దుక్ఖసద్దం. చతుత్థపదసఙ్గహోతి ‘‘నేవ దుక్ఖం, న అరియసచ్చ’’న్తి ఇమినా పదేన సఙ్గహో. అవసేసకిలేసాదయోతి తణ్హావజ్జకిలేసా అవసేసాకుసలా, సాసవాని కుసలమూలాని, సాసవా చ కుసలధమ్మా. తే హి అభిధమ్మభాజనీయే సముదయభావేన వుత్తా, న అరియసచ్చభావేనాతి ఆహ ‘‘సముదయో, న అరియసచ్చ’’న్తి. అఞ్ఞాని మగ్గఙ్గానీతి ఫలసమ్మాదిట్ఠిఆదయో. ఇమినా నయేనాతి ఏత్థాయం యోజనా – అత్థి సముదయో, న అరియసచ్చం, అత్థి అరియసచ్చం, న సముదయో, అత్థి సముదయో చేవ అరియసచ్చఞ్చ, అత్థి నేవ సముదయో, న అరియసచ్చం. తత్థ పఠమపదం వుత్తత్థం. నిరోధో అరియసచ్చం, న సముదయో, తణ్హా సముదయో చేవ అరియసచ్చఞ్చ, మగ్గసమ్పయుత్తా ధమ్మా సామఞ్ఞఫలాని చ యస్స పహానాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతి, తదభావతో నేవ సముదయో, న అరియసచ్చం. ఇతరసచ్చద్వయం అరియసచ్చం తస్స తస్స పభావకట్ఠేన సియా సముదయో, న పన యస్స పహానాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతి తథత్థేన. ఇతరచతుక్కద్వయేపి ఆదిపదం వుత్తత్థమేవ. సేసేసు సముదయో అరియసచ్చం, న నిరోధో, అసఙ్ఖతధాతు నిరోధో చేవ అరియసచ్చఞ్చ, మగ్గసమ్పయుత్తా ధమ్మా, సామఞ్ఞఫలాని చ యస్స సచ్ఛికిరియాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతి తథత్థేన నేవ నిరోధో, న అరియసచ్చం. ఇతరసచ్చద్వయం అరియసచ్చం, నిరోధధమ్మతాయ సియా నిరోధో, న పన యస్స సచ్ఛికిరియాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతి తథత్థేన. తథా నిరోధో అరియసచ్చం, న మగ్గో, అరియమగ్గో మగ్గో చేవ అరియసచ్చఞ్చ, మగ్గసమ్పయుత్తా ధమ్మా, సామఞ్ఞఫలాని చ యస్స భావనాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతి తథత్థేన నేవ మగ్గో, న అరియసచ్చం. ఇతరసచ్చద్వయం సియా మగ్గో ఉపపత్తిమగ్గభావతో, న పన యస్స భావనాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతి తథత్థేన.

సన్తన్తి సమానం. ఏవం ఇతరేసుపీతి కాతబ్బాపి కిరియా కారకరహితా కేవలం అత్తనో పచ్చయేహి తాయ పవత్తమానాయ పచ్చయసామగ్గీ కిరియం కరోతీతి వోహారమత్తం హోతి. నిబ్బుతిగమకేసుపి ఏసేవ నయో.

సాసవతా అసుభతా కిలేసాసుచిపగ్ఘరణతో. దుక్ఖాదీనన్తి దుక్ఖసముదయమగ్గానం. సముదయాదిభావోతి దుక్ఖస్స సముదయమగ్గభావో, సముదయస్స మగ్గదుక్ఖభావో, మగ్గస్స దుక్ఖసముదయభావో చ, న పన నిరోధభావో దుక్ఖాదీనన్తి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞమఞ్ఞసమఙ్గితాతి దుక్ఖాదీనం ఇతరీతరసభావయోగో. తణ్హాయాతి ఆధారే భుమ్మం. పునబ్భవస్సాతి పునభవసఙ్ఖాతస్స ఆయతిదుక్ఖస్స. పకతివాదీనన్తి కాపిలానం. వికారాతి మహతాదయో బ్యత్తా. విభావతోతి అభిబ్యత్తితో, పరిణామతో వా పుబ్బే. పటిప్పలీనా చాతి పచ్ఛా పకతియం పలయం గతా వేసమ్మం ముఞ్చిత్వా సత్తాదిసమభావేన అన్తో సమోరుద్ధా. తేనాహ ‘‘పకతిభావేనేవ తిట్ఠన్తీ’’తి. పకతిభావేనేవాతి అబ్యత్తభావేనేవ. సముదయభావేనాతి తణ్హాసఙ్ఖాతపభవభావేన. అఞ్ఞథా తంసమ్పయుత్తఅవిజ్జాదీనమ్పి సముదయభావో లబ్భతేవాతి. అవిభత్తేహీతి వేసమ్మవిరహేన పకతిభావం గతేహి. ‘‘వికారేహీ’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తే ‘‘మహన్తా’’తిఆదినా సరూపతో దస్సేతి. తత్థ మహన్తోతి మహాబుద్ధి. తఞ్హి కాపిలా ‘‘మహాఅజ్ఝాసయో’’తి చ వోహరన్తి. రూపతమ్మత్తాదయో పఞ్చ తమ్మత్తా, అహంకారో చాతి ఛ అవిసేసా. చక్ఖు సోతం ఘానం జివ్హా కాయో వాచా పాణి పాదో పాయు ఉపత్థం మనోతి ఏకాదసిన్ద్రియాని. పథవీ ఆపో తేజో వాయో ఆకాసన్తి పఞ్చ భూతవిసేసా, తేహి. ‘‘పకతిభావేనేవ ఠితేహీ’’తి ఇమినా ‘‘అవిభత్తేహీ’’తి పదస్స అత్థం వదతి. సగబ్భాతి సబీజా అసుఞ్ఞతా. తన్తూసూతి సుత్తేసు సమవాయికారణభూతేసు. తథా కపాలేసు. తివిధఞ్హి తే కారణం వదన్తి ఉపాదానకారణం నిమిత్తకారణం సమవాయికారణన్తి. తత్థ తురివేమసలాకాదయో ఉపాదానకారణం. తన్తవాయో నిమిత్తకారణం. తన్తవో సమవాయికారణన్తి. ద్వీసు అణూసూతి పథవీభూతేసు వా ఆపోతేజోవాయోభూతేసు వా ద్వీసు పరమాణూసు. ఇధబుద్ధివోహారజనకోతి ‘‘ఇధ తన్తూసు పటో, ఇధ కపాలేసు ఘటో, ఇధ బీరణేసు ఘటో’’తిఆదినా నయేన హేతుఫలానం సమ్బన్ధభూతేన సత్తానం ఇధబుద్ధివోహారా జాయన్తి. సో గోవిసాణానం వియ అవిసుం సహసిద్ధానం సమ్బన్ధో సమవాయో. ఖాణుసేనానం వియ పన విసుంసిద్ధానం సమ్బన్ధో సంయోగో. తీసు అణూసు తిఅణుకం ఫలం సమవేతం ఏకీభూతమివ సమ్బన్ధన్తి యోజనా. ‘‘సమవేత’’న్తి ఏతస్స ‘‘ఏకీభూతమివ సమ్బన్ధ’’న్తి ఇదం అత్థవివరణం. మహాపరిమాణన్తి మహన్తపరిమాణం మహాపథవీఆదికం ఏకం ఫలం, యం తే ‘‘కారియం ద్రబ్య’’న్తి వదన్తి. యేహి కారణేహి ఆరద్ధం కారియద్రబ్యం, తదన్తోగధాని ఏవ తాని కారణాని మఞ్ఞన్తీతి ఆహ ‘‘అత్తనో అన్తోగధేహి కారణేహీ’’తి. సతి సమవాయే హేతుమ్హి ఫలం సమవేతన్తి ఫలే హేతు సియా, తం నత్థీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సమవాయాభావా ఫలే హేతు నత్థీతి హేతుసుఞ్ఞం ఫల’’న్తి.

ఆహారభేదేతి కబళీకారాదిఆహారవిసేసే. తప్పచ్చయధమ్మభేదేతి అజ్ఝోహరణీయవత్థుసళాయతనఅవిజ్జాఅభిసఙ్ఖారసఙ్ఖాతే తేసం పచ్చయభూతధమ్మవిసేసే, ఓజట్ఠమకరూపవేదనాపటిసన్ధివిఞ్ఞాణనామరూపసఙ్ఖాతే వా తన్నిబ్బత్తధమ్మవిసేసే, తే పచ్చయా ఏతేసం ధమ్మవిసేసానన్తి తప్పచ్చయధమ్మభేదా. రూపాదిఆరమ్మణవసేన వాతి యోజనా. యానద్వయవసేనాతి సమథవిపస్సనాయానద్వయవసేన. కిఞ్చాపి మగ్గక్ఖణే సమథవిపస్సనా యుగనద్ధావ, యథా పన సుఞ్ఞతాదిసమఞ్ఞా, ఏవం సమథవిపస్సనాసమఞ్ఞాపి ఆగమనతో మగ్గస్స సియున్తి ఆహ ‘‘ఆగమనవసేన వుత్తో’’తి. యస్స వా పఞ్ఞిన్ద్రియం అధికం, తస్స మగ్గో విపస్సనా, ఇతరస్స సమథోతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

సమాధిజాతి సమాధానట్ఠోవ. తతో ఏవాతి సమాధిఅనుగుణకిరియత్తావ.

ఆదాయ ఊహిత్వాతి గహేత్వా వియ తక్కేత్వా వితక్కేత్వా. ద్విన్నన్తి సమ్మాదిట్ఠిసమ్మాసఙ్కప్పానం. పురిమకాలస్స వియ నిద్దేసో యథా ‘‘ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ తయో ఖన్ధా’’తి, ‘‘ఏకం మహాభూతం పటిచ్చ తయో మహాభూతా’’తి చ.

ఓగాహితున్తి ఞాణేన పటివిజ్ఝితుం. గహేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ సణ్హత్తం. సుఖుమాయ పఞ్ఞాయ గహేతబ్బతాయ సుఖుమత్తం. ఇతీతి ఇమినా కమేనాతి అయమత్థోతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘ఇతిసద్దేన విజాననక్కమం దస్సేతీ’’తి. ఏవం పకారేహీతి ఏవం-సద్దేన జోతియమానో ఏవ అత్థో పకార-సద్దేన వుచ్చతీతి ‘‘ఏవం-సద్దేన విజాననకారణభూతే నయే దస్సేతీ’’తి వుత్తం. ఇతీతి వా నిదస్సనత్థో. తేన వుత్తప్పభేదే పచ్చామసనవసేన నిదస్సేతి. ఏవం-సద్దో ఇదమత్థో. తేన ఏవం పకారేహీతి ఇదంపకారేహి, ఈదిసేహీతి అత్థో.

ఉద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧. దుక్ఖసచ్చనిద్దేసో

జాతినిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౦. ‘‘జాతిఆదినిద్దేసే’’తి ఇమినా ‘‘తత్థా’’తి పదస్స అత్థం వదతి. దుక్ఖమాతికాతి దుక్ఖదుక్ఖాదీనం దుక్ఖవిసేసానం ఉద్దేసో. పదద్వయేతి ‘‘పరియాయదుక్ఖం, నిప్పరియాయదుక్ఖ’’న్తి ఏతస్మిం పదద్వయే.

దుక్ఖత్తాయేవాతి నిప్పరియాయదుక్ఖతం వదతి. సభావేన నామం విసేసేతీతి అన్వత్థసఞ్ఞతం దస్సేతి. పురిమేన సభావదుక్ఖవాచకేన దుక్ఖసద్దేన. సో హి విసేసనం అవచ్ఛేదకభావతో పచ్ఛిమం సఙ్ఖారదుక్ఖట్ఠం విసేసేతి. సో హి నివత్తేతబ్బగహేతబ్బసాధారణత్తా అవచ్ఛిన్దితబ్బో. తేనాతి విపరిణామఅధిట్ఠానాదిపకారవిసేసేన.

దేసేతబ్బస్స అత్థస్స సఙ్ఖిపనం ఇధ సఙ్ఖేపో, సో చ తబ్బిభాగానం సాధారణభావోతి ఆహ ‘‘సఙ్ఖేపో సామఞ్ఞ’’న్తి. అన్తోకరిత్వాతి అన్తోగధే కత్వా, సఙ్గహేత్వా వా. ఉభయథాపీతి సఙ్ఖేపతోపి విత్థారతోపి. సాధారణభాగానం విభజనం విభాగో, విత్థారోతి ఆహ ‘‘విత్థారో పన విసేసో’’తి. విసేసన్తరనివత్తకోతి విభాగన్తరాసఙ్గాహకో.

౧౯౧. అపరత్థాతి భుమ్మవచనం సామిఅత్థే యథా ‘‘సబ్బత్థ పాదక’’న్తి ఆహ ‘‘సామిఅత్థేపి హి అపరత్థసద్దో సిజ్ఝతీ’’తి. సిద్ధి పన ‘‘ఇతరాహిపి దిస్సతీ’’తి ఇమినా వేదితబ్బా. యస్మా చ ఏవం సద్దో సమ్భవతి, తస్మా పాళియం సామివసేన వుత్తం అట్ఠకథాయం భుమ్మవసేన దస్సితన్తి దీపేన్తో ‘‘తేసం తేసన్తి వా’’తిఆదిమాహ. అపరస్సాతి అపరస్స సత్తస్స. మనుస్సాదిభేదో ఉపపత్తిభవో గతి, తబ్బిసేసభూతా ఖత్తియాదిసామఞ్ఞాధిట్ఠానా ఖన్ధా జాతీతి దస్సేన్తో ‘‘పఞ్చగతివసేనా’’తిఆదిమాహ.

తిణాకారోతి తిణవికప్పో, తిణవిసేసోతి అత్థో. ఏవన్తి నిదస్సనే. తేన వుత్తప్పకారం పఠమం విఞ్ఞాణపాతుభావం పచ్చామసతి. తదుపాదాయాతి తతో పట్ఠాయ. అరియభావకరణత్తాతి అరియభావకారణత్తా. కరోతీతి హి కరణం. అరియసదిసత్తా వా అరియసీలం. పుథుజ్జనకల్యాణకానమ్పి హి చతుపారిసుద్ధిసీలం అరియసీలసదిసం. ఆకారవికారాతి ఉప్పజ్జనాదిఆకారవికతియో. సహుప్పాదకాతి ఉప్పాదసహితా ఉప్పాదావత్థా ఖన్ధా. ఆయతనవసేనాతి పరిపుణ్ణాపరిపుణ్ణాయతనవసేన. యోనివసేనాతి అణ్డజాదియోనివసేన. ఏకేకేనేవ పదేనాతి యథా దుతియనయే జాతిఆదిపదేసు ద్వీహి ద్వీహి పదేహి పరిపుణ్ణాపరిపుణ్ణాయతనయోనివిభాగేన సబ్బసత్తే పరియాదియిత్వా జాతి దస్సితా, న ఏవమిధ. ఇధ పనేతేసు ఏకేకేనేవ పదేన అవిభాగతో సబ్బసత్తే పరియాదియిత్వా. ఉభయత్థాతి పురిమపచ్ఛిమనయేసు భావనిద్దేసోవ యుత్తో. అనభిహితే విభత్తివిధానం, నాభిహితేతి. పాకటా నిబ్బత్తీతి అభిబ్యత్తా నిబ్బత్తి.

ద్విన్నం ద్విన్నన్తి ఏకవోకారభవే రూపాయతనధమ్మాయతనవసేన ద్విన్నం, చతువోకారభవే మనాయతనధమ్మాయతనవసేన ద్విన్నం. సేసేతి పఞ్చవోకారభవే. పఞ్చన్నన్తి చక్ఖుసోతమనోరూపధమ్మాయతనవసేన పఞ్చన్నం. తాని హి రూపభవే పఞ్చవోకారే ఉపపత్తిక్ఖణే ఉప్పజ్జన్తి. కామధాతుయం పటిసన్ధిక్ఖణే ఉప్పజ్జమానానన్తి యోజనా. వికలావికలిన్ద్రియానన్తి అపరిపుణ్ణపరిపుణ్ణాయతనానం సత్తానం. ఇన్ద్రియవసేనేవ హి ఆయతనానం వేకల్లం ఇచ్ఛితబ్బం. తత్థ వికలిన్ద్రియస్స సత్తన్నం నవన్నం దసన్నం పునపి దసన్నం, ఇతరస్స ఏకాదసన్నం ఆయతనానం వసేన సఙ్గహో వేదితబ్బో. సత్తన్నన్తి కాయమనోరూపగన్ధరసఫోట్ఠబ్బధమ్మాయతనవసేన సత్తన్నం. గబ్భసేయ్యకఞ్హి సన్ధాయేతం వుత్తం. నవన్నన్తి చక్ఖుసోతసద్దాయతనవజ్జానం నవన్నం. అన్ధబధిరవసేన హిదం వుత్తం. దసన్నన్తి చక్ఖుసద్దవజ్జానం. పున దసన్నన్తి సోతసద్దవజ్జానం. అన్ధవసేన, బధిరవసేన చేతం ద్వయం వుత్తం. ఏకాదసన్నన్తి సద్దవజ్జానం.

తందుక్ఖభావోతి పరియాయదుక్ఖభావో. తత్థ నిబ్బత్తినివారణేనాతి ఉప్పలపదుమాదీసు ఉప్పత్తిపటిక్ఖేపేన అభావకథనేన. దుక్ఖుప్పత్తికారణేతి దుక్ఖుప్పత్తియా హేతుభూతే దుక్ఖుప్పత్తిట్ఠానే.

మరణనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౩. ఖన్ధభేదస్సాతి ఖన్ధవినాసస్స. సోతి ఖన్ధభేదో. పబన్ధసముచ్ఛేదోతి పబన్ధస్స అచ్చన్తసముచ్ఛేదో. తబ్భావతోతి సమ్ముతిమరణభావతో. తదేకదేసభావతోతి తదవయవభావతో. తస్సేవ నామన్తి అసమ్మోహత్థం వుత్తం సబ్బస్సాపి ఏకకమ్మనిబ్బత్తజీవితిన్ద్రియప్పబన్ధవిచ్ఛేదభావతో. సమ్ముతిమరణమేవ హి జాతిక్ఖయమరణం, తం పన జాతిక్ఖయమరణం ఉపక్కమమరణం, సరసమరణన్తి దువిధం. తత్థ సరసమరణమ్పి ఆయుక్ఖయమరణం, పుఞ్ఞక్ఖయమరణన్తి దువిధం. ఏవమేతేసం తదేకదేసతా వేదితబ్బా. యఞ్చేత్థ ఉపక్కమమరణం, తం అకాలమరణం. సరసమరణం కాలమరణం. మరణేన సత్తా యథాలద్ధఅత్తభావేన వియుజ్జన్తీతి ఆహ ‘‘సమ్పత్తిభవక్ఖన్ధేహి వియోజేతీ’’తి.

కారణత్థోతి మూలత్థో. మూలఞ్హి ‘‘ఆదీ’’తి వుచ్చతి ‘‘కో చాది కుసలానం ధమ్మానం? సీలఞ్చ సువిసుద్ధం, దిట్ఠి చ ఉజుకా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౫.౩౬౯). తేనాహ ‘‘సన్ధిబన్ధనచ్ఛేదమూలకన్తి అత్థో’’తి.

ఫలకిరియాగబ్భా ఈదిసీ హేతుకిరియాతి కత్వా వుత్తం ‘‘అన్తోగధా’’తి. బ్యసనస్స హి ఆపాదకేహి ఆపాదనం ఆపాదేతబ్బఆపత్తియా సహేవ సిజ్ఝతీతి.

సోకనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౪. సుఖం హినోతి పవత్తతి ఏతేనాతి సుఖకారణం హితం. భోగబ్యసనాదిపదత్థవిసేసన్తి భోగబ్యసనం, సీలబ్యసనన్తి ఏవం భోగసీలపదానం వసేన అత్థవిసేసం. సమాసవిసేసన్తి ‘‘రోగోయేవ బ్యసనం, దిట్ఠి ఏవ బ్యసన’’న్తి సమానాధికరణవసేన సమాసవిసేసం. అన్నపానవత్థయానాది పరిభుఞ్జితబ్బతో భోగోతి అధిప్పేతో, సో చ ధమ్మసమూహభావేన. తబ్బినాసాతి ఞాతిభోగబ్యసనాని వుత్తానీతి తే వికారభావేన పఞ్ఞాపేతబ్బత్తా పణ్ణత్తిమత్తా. పరినిప్ఫన్నం నామ ఖన్ధపఞ్చకం. అతంసభావత్తా పణ్ణత్తి అపరినిప్ఫన్నా, అనిప్ఫన్నా చ హోతీతి వుత్తం ‘‘అపరినిప్ఫన్నతం సన్ధాయ అనిప్ఫన్నానీతి ఆహా’’తి. న హి పణ్ణత్తి కేనచి నిప్ఫాదీయతి. అఞ్ఞత్థాపి అపరినిప్ఫన్నే అనిప్ఫన్నవోహారో ఆగతోతి దస్సేతుం ‘‘అపరినిప్ఫన్నతంయేవా’’తిఆదిమాహ. కామఞ్చేత్థ అపరినిప్ఫన్నం ‘‘అనిప్ఫన్న’’న్తి వుత్తం, ‘‘నిప్ఫన్న’’న్తి పన న పరినిప్ఫన్నమేవ వుచ్చతి, నాపి సబ్బో సభావధమ్మోతి దస్సేన్తో ‘‘ఖన్ధవిభఙ్గే చా’’తిఆదిమాహ. నిప్ఫన్నతా వుత్తాతి సమ్బన్ధో. అనిప్ఫన్నతా సభావధమ్మత్తేపి కేనచి న నిప్ఫాదీయతీతి కత్వా.

సఙ్కుచితం చిన్తనన్తి పీతిసోమనస్సపటిపక్ఖతో, దోససమ్పయోగతో చ ఆరమ్మణే అనభిరతిప్పవత్తిమాహ. అన్తో అత్తనో నిస్సయస్స నిద్దహనవసేన వా ఝానం చిన్తనం అన్తోనిజ్ఝానం. సతిపి అనుసోచనభావే అత్తనో కతాకతకుసలాకుసలవిసయో మనోవిలేఖభూతో విప్పటిసారో కుక్కుచ్చం, యథావుత్తఅన్తోనిజ్ఝానం సోకోతి ఉభిన్నం విసేసో వేదితబ్బో.

‘‘మనోద్వారజవనక్ఖణే’’తి పరిబ్యత్తమన్తోనిజ్ఝానం సన్ధాయాహ, ఇతరం పన పఞ్చద్వారజవనేసుపి లబ్భతేవ. తేనాహ ‘‘కాయవిఞ్ఞాణాదీ’’తిఆది. దోమనస్సస్సాతి అసోచనాకారస్స దోమనస్సస్స, సోచనాకారస్సాపి వా నానావీథికస్స. తమ్పి హి దుక్ఖమేవాతి. అఞ్ఞథాతి మనోద్వారజవనే ఏవ గహితే. తత్థాతి కాయవత్థుకమనోద్వారికేసు.

పరిదేవనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౫. ఆదేవనసద్దం కత్వాతి ఆదేవిత్వా, విలపిత్వాతి అత్థో. పుగ్గలస్స సమ్భమభావోతి యస్స సత్తస్స ఉప్పజ్జతి, తస్స అనవట్ఠానభావో. సమ్భమం వా అబ్భన్తరగతం తస్స పచ్చుపట్ఠాపేతి పాకటభావకరణేనాతి సమ్భమపచ్చుపట్ఠానో.

ముట్ఠీహి పోథనాదీని ముట్ఠిపోథనాదీని.

యేన దోమనస్సేన. పుబ్బే వుత్తదుక్ఖతోతి ‘‘అత్తనో ఖన్ధం ముట్ఠీహి పోథేతీ’’తిఆదినా వుత్తదుక్ఖతో. తంనిదానన్తి పరిదేవనిదానం.

దుక్ఖదోమనస్సనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౬-౭. కాయదుక్ఖాభిభూతస్స పతికారాభిలాసాయ తాదిసదుక్ఖావహపయోగకాలాదీసు కాయికదుక్ఖస్స తదుపనిస్సయతా వేదితబ్బా. ఏతేన దుక్ఖేనాతి అనాథతాహత్థపాదచ్ఛేదనాదిదుక్ఖేన.

ఉపాయాసనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౮. దుక్ఖట్ఠాననిసజ్జాదీని దుక్ఖట్ఠానాదీని. దోమనస్సస్స వత్థు హోతి ఉపాయాసోతి సమ్బన్ధో.

అప్పియసమ్పయోగనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౯. అఞ్ఞసాపేక్ఖసద్దో అసమత్థసమాసోతి తం దస్సేతి ‘‘యేన సమాసో, న తస్సాయం పటిసేధకో అ-కారో’’తి.

పచ్ఛిమద్వయన్తి ‘‘సమోధానం మిస్సీభావో’’తి ఇదం పదద్వయం. తదత్థవసేనాతి సమోధానత్థస్స, మిస్సీభావత్థస్స చ వసేన సఙ్ఖారేసు లబ్భతి. ఆగతేహి చ తేహి సఙ్ఖారేహి పుగ్గలస్స సంయోగో హోతీతి యోజనా.

తంగహణమత్తన్తి ఆపాథగతారమ్మణగ్గహణమత్తం.

ఇచ్ఛానిద్దేసవణ్ణనా

౨౦౧. తం కాలన్తి చుతిచిత్తనిరోధతో ఉద్ధం కాలం. ‘‘యమ్పీ’’తి యం-సద్దో కరణత్థే పచ్చత్తన్తి యేనపీతి అత్థో వుత్తో. ‘‘యం ఇచ్ఛ’’న్తి యం-సద్దో యదా ఇచ్ఛాపేక్ఖో, తదా ‘‘న లభతీ’’తి ఏత్థ అలాభపధానాభావతో ఇచ్ఛా విసేసీయతీతి ఆహ ‘‘అలాభవిసిట్ఠా ఇచ్ఛా వుత్తా హోతీ’’తి. ‘‘ఇచ్ఛం న లభతి య’’న్తి ఏవం కిరియాపరామసనభూతో యం-సద్దో యదా ‘‘న లభతీ’’తి ఏతం అపేక్ఖతి, తత్థ గుణభూతా ఇచ్ఛా, పధానభూతో అలాభోతి ఆహ ‘‘తదా ఇచ్ఛావిసిట్ఠో అలాభో వుత్తో హోతీ’’తి.

హిరోత్తప్పరహితా ఛిన్నికా, ధుత్తికాతి వుచ్చన్తీతి ఆహ ‘‘ఛిన్నభిన్నగణేనాతి నిల్లజ్జేన ధుత్తగణేనా’’తి. కప్పటికా సిబ్బితపిలోతికధారినో.

అలబ్భనేయ్యఇచ్ఛన్తి అలబ్భనేయ్యవత్థుస్మిం ఇచ్ఛం.

ఉపాదానక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా

౨౦౨. తాదిసస్స వత్థునో సబ్భావాతి సామఞ్ఞతో అనవసేసగ్గహణం సన్ధాయాహ.

అతిపాకటేన అతి వియ పకాసేన దుక్ఖేనాతి అత్థో.

దుక్ఖసచ్చనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సముదయసచ్చనిద్దేసవణ్ణనా

౨౦౩. మనో వియాతి మనో-సద్దస్స వియ. ఇక-సద్దేనాతి ‘‘పోనోభవికా’’తి ఏత్థ ఇక-సద్దేన. గమియత్థత్తాతి ఞాపితత్థత్తా. కరణసీలతా హి ఇధ సీలత్థో, సో చ ఇక-సద్దేన వుచ్చతీతి కిరియావాచకస్స కరణసద్దస్స అదస్సనం అప్పయోగో. వుత్తత్థానఞ్హి అప్పయోగో. సతి పచ్చయన్తరసమవాయే పునబ్భవస్స దాయికా, తదభావే అదాయికాతి వుత్తాతి ఆహ ‘‘అదాయికాపి పునబ్భవం దేతిచ్చేవా’’తి తంసభావానతివత్తనతో. తేనేవాహ ‘‘సమానసభావత్తా, తదానుభావత్తా చా’’తి. తత్థ సభావో తణ్హాయనం. ఆనుభావో పచ్చయసమవాయే ఫలనిప్ఫాదనసమత్థతా. ఇతరేసూతి అవసిట్ఠకిలేసాదీసు. పవత్తివిపాకదాయినో కమ్మస్స సహాయభూతా తణ్హా ‘‘ఉపధివేపక్కా’’తి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘ఉపధిమ్హి యథానిబ్బత్తే’’తిఆది. యథానిబ్బత్తేతి అత్తనో పచ్చయేహి నిబ్బత్తప్పకారే. నన్దనం సంఉప్పిలావనం అభితస్సనం. రఞ్జనం వత్థస్స వియ రఙ్గజాతేన చిత్తస్స విపరిణామనం, రమాపనం వా. రాగసమ్బన్ధేనాతి రాగపదసమ్బన్ధేన ‘‘ఉప్పన్నస్సా’’తి పుల్లిఙ్గవసేన వుత్తం. రూపారూపభవరాగో విసుం వక్ఖతీతి ఏత్థ వక్ఖతి-కిరియాపదం కమ్మత్థే వేదితబ్బం.

‘‘సవత్థుకం చక్ఖు’’న్తి ఇమినా సకలం చక్ఖుదసకమాహ, దుతియేన ససమ్భారచక్ఖుం. ఛిద్దన్తి కణ్ణస్స ఛిద్దపదేసం. కణ్ణబద్ధన్తి కణ్ణపాళి. వణ్ణసణ్ఠానతో రత్తకమ్బలపటలం వియ, కిచ్చతో ముదుసినిద్ధమధురరసదం మఞ్ఞన్తి. సామఞ్ఞేన గహితాతి విసయేన అవిసేసేత్వా గహితా. విసయవిసిట్ఠాతి చక్ఖాదివిసయవిసిట్ఠా. ఏత్థ ఉప్పజ్జతీతి సముదాయావయవేహి వియ సామఞ్ఞవిసేసేహి న నానత్తవోహారో న హోతి యథా ‘‘రుక్ఖో సింసపా’’తి. న హి సబ్బో రుక్ఖో సింసపా. తస్మా కిరియాభేదసబ్భావతో ‘‘సయానా భుఞ్జన్తి సధనా’’తిఆదీసు వియ ‘‘ఉప్పజ్జమానా’’తి ఏత్థ కిరియాయ లక్ఖణతా, ఇతరత్థ లక్ఖితబ్బతా చ వుత్తా. యది ఉప్పజ్జమానా హోతీతి అనిచ్ఛితత్తా సాసఙ్కం ఉప్పాదకిరియాయ అత్థిభావమాహ. తేన ఉప్పాదే సతీతి అయమేతస్స అత్థోతి ‘‘ఉప్పజ్జమానా’’తి ఏత్థ ఉప్పాదో హేతుభావేన వుత్తో, ఇతరో చ తస్స ఫలభావేనాతి ఆహ ‘‘సో హి తేన ఉపయోజితో వియ హోతీ’’తి. ఉప్పజ్జమానాతి వా తణ్హాయ తత్థ ఉప్పజ్జనసీలతా ఉప్పజ్జనసభావో, ఉప్పజ్జనసమత్థతా వా వుత్తా. తత్థేవ చస్సా ఉప్పజ్జనసీలతా సక్కాయతో అఞ్ఞస్మిం విసయే పవత్తియా అభావతో, సమత్థతా పచ్చయసమవాయేన, అఞ్ఞథా అసమత్థతా, యతో కదాచి న ఉప్పజ్జతి. నివిసమానా నివిసతీతి ఏత్థాపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బోతి.

సముదయసచ్చనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. నిరోధసచ్చనిద్దేసవణ్ణనా

౨౦౪. తణ్హాయ విరజ్జనం హలిద్దిరాగస్స వియ పలుజ్జనన్తి కత్వా ఆహ ‘‘ఖయగమనవసేనా’’తి. విచ్ఛిన్నం నిరుజ్ఝనన్తి వుత్తం ‘‘అప్పవత్తిగమనవసేనా’’తి. చజనం ఛడ్డనం, హాపనం వాతి ఆహ ‘‘అనపేక్ఖతాయ చజనవసేన, హానివసేన చా’’తి.

తదప్పవత్తి వియాతి తస్సా తిత్తఅలాబువల్లియా అప్పవత్తి వియ. అప్పవత్తిహేతుభూతమ్పి నిబ్బానం తణ్హాయ అప్పవత్తి వియ గయ్హతీతి ఆహ ‘‘తదప్పవత్తి వియా’’తి యథా ‘‘రాగక్ఖయో’’తి (సం. ని. ౪.౩౧౫, ౩౩౦). అప్పవత్తిభూతన్తి తణ్హాయ అప్పవత్తియా పత్తం, పత్తబ్బన్తి అత్థో. నిబ్బానం ఆగమ్మ నిరుద్ధాయపి తణ్హాయ పియరూపసాతరూపేసు నిరుద్ధాతి వత్తబ్బతాదస్సనత్థం వుత్తాతి యోజనా. ఏత్థ చ యస్మా మగ్గో, నిబ్బానఞ్చ తణ్హాయ సముచ్ఛేదసాధనం, తస్మా ‘‘పురిమా వా ఉపమా’’తిఆదినా ఉపమాద్వయం ఉభయత్థ యథాక్కమం యోజితం, ఉభయట్ఠానియం పన ఉభయత్థాపి లబ్భతేవ.

నిరోధసచ్చనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. మగ్గసచ్చనిద్దేసవణ్ణనా

౨౦౫. తిత్థియేహి కప్పితస్స మగ్గస్స పకతిపురిసన్తరఞాణాదికస్స. అరియం లభాపేతీతి అరియం సామఞ్ఞఫలం లభాపేతి.

తబ్బిపక్ఖవిరతిసభావాతి తస్సా సమ్మావాచాయ విపక్ఖతో మిచ్ఛావాచాయ విరతిసభావా. భేదకరమిచ్ఛావాచా పిసుణవాచా, సబ్బాపి వా మిచ్ఛావాచా విసంవాదనాదివసేన భేదకరీతి ఆహ ‘‘భేదకరమిచ్ఛావాచాపహానేనా’’తి. విసంవాదనాదికిచ్చతాయ హి లూఖానం అపరిగ్గాహకానం ముసావాదాదీనం పటిపక్ఖభూతా సినిద్ధభావేన పరిగ్గాహకసభావా సమ్మావాచా తప్పచ్చయసుభాసితసమ్పటిగ్గాహకే జనే, సమ్పయుత్తధమ్మే చ పరిగ్గణ్హన్తీ పవత్తతీతి పరిగ్గహలక్ఖణా. తేనాహ ‘‘జనే, సమ్పయుత్తే చ పరిగ్గణ్హనకిచ్చవతీ’’తి. చీవరకమ్మాదికో తాదిసో పయోగో. కాతబ్బం చీవరరజనాదికం. నిరవజ్జసముట్ఠాపనకిచ్చవాతి నిరవజ్జస్స కత్తబ్బస్స, నిరవజ్జాకారేన వా సముట్ఠాపనకిచ్చవా. సమ్పయుత్తధమ్మే చ సముట్ఠాపేన్తోతి ఏత్థ సముట్ఠాపనం మిచ్ఛాకమ్మన్తపటిపక్ఖభూతస్స అత్తనో కిచ్చస్స అనుగుణభావేన సమ్పయుత్తానం పవత్తనమేవ, ఉక్ఖిపనం వా నేసం కాయికకిరియాయ భారుక్ఖిపనం వియ. సమ్పయుత్తధమ్మానం, ఆజీవస్సేవ వా విసోధనం వోదాపనం.

దిట్ఠేకట్ఠాతి దిట్ఠియా సహజపహానేకట్ఠా, పఠమమగ్గసమ్మాదిట్ఠివసేనేవ తం వేదితబ్బం. ‘‘దిట్ఠేకట్ఠఅవిజ్జాదయో’’తిపి పాఠో. ఏతస్మిం పక్ఖే చతుమగ్గసమ్మాదిట్ఠియా సఙ్గహో కతో హోతి. ఉపరిమగ్గసమ్మాదిట్ఠియా పన దిట్ఠిట్ఠానే తంతంమగ్గవజ్ఝో మానో గహేతబ్బో. సో హి ‘‘అహ’’న్తి పవత్తిఆకారతో దిట్ఠిట్ఠానియో. పకాసేతీతి కిచ్చపటివేధేన పటివిజ్ఝతి. తేనేవ హి అఙ్గేనాతి తేనేవ సమ్మాదిట్ఠిసఙ్ఖాతేన మగ్గఙ్గేన. తథాపవత్తితేన కరణభూతేన, తేన వా కారణేన. అఙ్గ-సద్దో హి కారణత్థోపి హోతీతి. తత్థాతి మగ్గే, మగ్గచిత్తుప్పాదే వా.

ఇమస్సేవాతి అరియమగ్గపరియాపన్నస్సేవ. యదిపి విరమితబ్బతో విరమన్తస్స చేతనాపి లబ్భతేవ, విరతియా ఏవ పన తదా పధానభావోతి ఆహ ‘‘విరమణకాలే వా విరతియో’’తి. సుభాసితాదీతి అసమ్ఫప్పలాపాది. ఆది-సద్దేన అపిసుణాది సఙ్గహితా. భాసనాదీతి ఏత్థ పన కాయసుచరితాది. అమగ్గఙ్గత్తాతి అమగ్గసభావత్తా. తమేవ చేతనాయ అమగ్గసభావతం దస్సేతుం ‘‘ఏకస్స ఞాణస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సమ్మావాచాదికిచ్చత్తయం నామ మిచ్ఛావాచాదీనం తిణ్ణం పాపధమ్మానం సముచ్ఛిన్దనం, మగ్గచేతనా చ తంసభావా న హోతీతి న తస్సా మగ్గక్ఖణే సమ్మావాచాదిభావసిద్ధి. తంసిద్ధియన్తి కిచ్చత్తయసిద్ధియం. యథా పనస్సా పుబ్బభాగే సుభాసితవాచాదిభావో, ఏవం మగ్గక్ఖణేపి సియా. ఏవం సన్తే యథా తత్థ ఏకస్స సమ్మాసఙ్కప్పస్స తికిచ్చతా, సమ్మాదిట్ఠిఆదీనఞ్చ ఏకేకానం చతుకిచ్చతా, ఏవం ఏకా మగ్గచేతనా సమ్మావాచాదికిచ్చత్తయస్స సాధికా భవేయ్య, తథా చ సతి మగ్గే సమ్మావాచాదీని తీణి అఙ్గాని న భవేయ్యుం, ఛళఙ్గికో చ అరియమగ్గో సియాతి తయిదమాహ ‘‘ఏకాయ చేతనాయా’’తిఆదినా. యస్మా పనేతం నత్థి, తస్మా మగ్గపచ్చయతావచనతో చ న చేతనాయ మగ్గభావోతి మగ్గక్ఖణే విరతియోవ సమ్మావాచాదయో.

బ్రూహనం సుఖం. సన్తసుఖం ఉపేక్ఖా. సా హి ‘‘ఉపేక్ఖా పన సన్తత్తా, సుఖమిచ్చేవ భాసితా’’తి (విసుద్ధి. ౨.౬౪౪; విభ. అట్ఠ. ౨౩౨) వుత్తా. వితక్కాదీనన్తి తేయేవ అభినిరోపనాదయో పాకటపరియాయేన వుత్తా.

వచీసఙ్ఖారభావతో వచీభేదస్స ఉపకారకో వితక్కో. ‘‘సావజ్జా…పే… ఉపకారకో ఏవా’’తి ఇమినా వచీభేదతం సముట్ఠాపకచేతనానం వియ విరతియాపి విసేసపచ్చయో వితక్కోతి దస్సేతి. వచీభేదనియామికా వాచాతి వచీదుచ్చరితవిరతిమాహ. సా హి సమ్మావాచాభూతా మిచ్ఛావాచాసు సంయమినీ. తత్థ యథా విసంవాదనాదిమిచ్ఛావాచతో అవిరతో మిచ్ఛాకమ్మన్తతోపి న విరమతేవ. యథాహ – ‘‘ఏకం ధమ్మం…పే… అకారియ’’న్తి (ధ. ప. ౧౭౬). తథా అవిసంవాదనాదినా సమ్మావాచాయ ఠితో సమ్మాకమ్మన్తమ్పి పూరేతియేవాతి ఆహ ‘‘వచీభేద…పే… ఉపకారికా’’తి. ధమ్మానం పవత్తినిట్ఠాభావతో యథా గతీతి నిబ్బత్తి వుచ్చతి, ఏవం పవత్తిభావతో రసలక్ఖణానిపీతి ఆహ ‘‘కిచ్చాదిసభావే వా’’తి.

అభినన్దనన్తి తణ్హాదివసేన అభినన్దనం.

వాచుగ్గతకరణం ఉగ్గహో, అత్థపరిపుచ్ఛనం పరిపుచ్ఛాతి తదుభయం సవనాధీనన్తి ఆహ ‘‘సవనఞాణే ఏవ అవరోధం గచ్ఛన్తీ’’తి. ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా గహణం పరిగ్గణ్హనం.

తస్సాతి పయోగస్స.

సోతి కామవితక్కప్పవత్తియా కారణభూతో సుభనిమిత్తే అయోనిసోమనసికారో. తస్సాతి కామవితక్కస్స. గతం గమనం పవత్తి, తస్స ఉపాయోతి గతమగ్గో.

పహాతబ్బఏకత్తన్తి పహాతబ్బతాసామఞ్ఞం.

మగ్గభావేన చతుబ్బిధమ్పి ఏకత్తేనాతి సోతాపత్తిమగ్గాదివసేన చతుబ్బిధమ్పి మగ్గభావేన ఏకత్తేన సామఞ్ఞతో గహేత్వా ‘‘అస్సా’’తి ఏకవచనేన వుత్తన్తి అత్థో. సబ్బస్స మగ్గస్స అఞ్ఞమఞ్ఞం సదిసతా, తథా అసదిసతా చ ఏకచ్చసదిసతా చ ఝానఙ్గవసేన సబ్బసదిససబ్బాసదిసఏకచ్చసదిసతా, సో ఏవ విసేసోతి యోజేతబ్బం. విపస్సనానియామం ధురం కత్వా ఆహాతి సమ్బన్ధో. ఇధ పనాతి ఇమిస్సా సమ్మోహవినోదనియం. సమ్మసి…పే… నివత్తనతోతి పఠమత్థేరవాదం వదన్తో తదజ్ఝాసయం పురక్ఖత్వా వదతీతి అధిప్పాయేన వుత్తం. ఇతరథా ఇతరవాదాపేత్థ దస్సితా ఏవాతి. పాదకజ్ఝాననియామన్తి పాదకజ్ఝాననియామం ధురం కత్వా ఆహాతి యోజనా. ‘‘విపస్సనా …పే… దట్ఠబ్బో’’తి కస్మా వుత్తం. న హి తస్సా ఇధ పటిక్ఖేపతా అత్థి. తథా హి వుత్తం ‘‘కేచి వుట్ఠానగామినివిపస్సనా నియామేతీతి వదన్తీ’’తి? నయిదమేవం. ఇధాపీతి ఇధ పాదకజ్ఝాననియామేపి విపస్సనానియామో న పటిక్ఖిత్తోతి అయఞ్హేత్థ అత్థో. తేనేవాహ ‘‘సాధారణత్తా’’తి. ‘‘ఇధ పనా’’తి ఇమినాపి పఠమత్థేరవాదో సఙ్గహితోతి వేదితబ్బో. యది ఏవం కస్మా విపస్సనానియామో విసుం గహితోతి? వాదత్తయావిధురతాదస్సనత్థం. అఞ్ఞే చాచరియవాదాతి సమ్మసితజ్ఝానపుగ్గలజ్ఝాసయవాదా.

‘‘ఆరుప్పే తికచతుక్కజ్ఝానం…పే… న లోకియ’’న్తి ఇదం థేరవాదే ఆగతం పోరాణట్ఠకథాయం తన్తిం కత్వా ఠపితన్తి అట్ఠసాలినియం సఙ్గహేత్వా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘వుత్తం అట్ఠసాలినియన్తి అధిప్పాయో’’తి. యేసూతి పచ్ఛిమజ్ఝానవజ్జాని సన్ధాయ వదతి. తత్థ హి అరూపుప్పత్తియం సంసయో, న ఇతరస్మిం. ‘‘చతుక్కపఞ్చకజ్ఝాన’’న్తి వుత్తే అవిసేసతో సాసవానాసవం అపేక్ఖీయతి, నివత్తేతబ్బగహేతబ్బసాధారణవచనేనేత్థ సాసవతో అవచ్ఛిన్దనత్థం ‘‘తఞ్చ లోకుత్తర’’న్తి వత్వా నివత్తితధమ్మదస్సనత్థం ‘‘న లోకియ’’న్తి వుత్తన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సముదాయఞ్చ…పే… ఆహా’’తి. ఇతరథా బ్యభిచారాభావతో ‘‘లోకుత్తర’’న్తి విసేసనం నిరత్థకం సియా. తయో మగ్గాతి దుతియమగ్గాదయో. తజ్ఝానికన్తి తికచతుక్కజ్ఝానికం సోతాపత్తిఫలాదిం. అఞ్ఞఝానికాపీతి తికచతుక్కజ్ఝానతో అఞ్ఞఝానికాపి చతుక్కజ్ఝానికాపి మగ్గా ఉప్పజ్జన్తి. పి-సద్దేన తజ్ఝానికాపి తికచతుక్కజ్ఝానికాతి అత్థో. యది ఏవం చతువోకారభవేపి పఞ్చవోకారభవే వియ మగ్గస్స తికచతుక్కజ్ఝానికభావే కేనస్స ఝానఙ్గాదినియామోతి ఆహ ‘‘ఝానఙ్గాదినియామికా పుబ్బాభిసఙ్ఖారసమాపత్తీ’’తి. పుబ్బాభిసఙ్ఖారసమాపత్తీతి చ పాదకభూతా అత్తనా అతిక్కన్తధమ్మవిరాగభావేన విపస్సనాయ పుబ్బాభిసఙ్ఖారకారీ అరూపసమాపత్తి, ఫలసమాపత్తి వా. తేనాహ ‘‘పాదక’’న్తి. న సమ్మసితబ్బాతి న సమ్మసితబ్బా సమాపత్తి ఝానఙ్గాదినియామికా సమ్మసితబ్బానం తికచతుక్కజ్ఝానానం తత్థ అనుప్పజ్జనతో, ఇతరత్థ చ విసేసాభావతో. ఫలస్సపీతి చతుత్థపఞ్చమజ్ఝానికఫలస్సపి.

దుక్ఖఞాణాదీనన్తి దుక్ఖసముదయఞాణానం. తంతంకుసలారమ్మణారమ్మణత్తాతి కామావచరాదీసు యేన యేన కుసలేన సద్ధిం నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పాదయో ఉప్పజ్జన్తి, తస్స తస్స కుసలస్స ఆరమ్మణం ఆరమ్మణం ఏతేసన్తి తంతంకుసలారమ్మణారమ్మణా, తబ్భావతో. తంతంవిరమితబ్బాదిఆరమ్మణత్తాతి విసంవాదనవత్థుఆదిఆరమ్మణత్తా. వీతిక్కమితబ్బతో ఏవ హి విరతీతి. ‘‘అఙ్గాన’’న్తి ఇదం ‘‘నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పాదీన’’న్తి ఏత్థాపి యోజేతబ్బం అవయవేన వినా సముదాయాభావతో. విసేసపచ్చయోతి భిన్నసీలస్స, అపరిసుద్ధసీలస్స వా సమ్మప్పధానాసమ్భవతో సమాధానస్స వియ వాయామస్స సీలం విసేసపచ్చయో. అయఞ్చ అత్థో యదిపి పురిమసిద్ధసీలవసేన యుత్తో, సహజాతవసేనాపి పన లబ్భతేవాతి దస్సేన్తో ‘‘సమ్పయుత్తస్సాపీ’’తి ఆహ. సహజమేవ చేత్థ అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘సమ్పయుత్తస్సేవ చా’’తిఆది. సమ్మోసో పమాదో, తప్పటిపక్ఖో అసమ్మోసో అప్పమాదో, సో చిత్తస్స ఆరక్ఖాతి ఆహ ‘‘చేతసో రక్ఖితతా’’తి.

సీలక్ఖన్ధో చాతి చ-సద్దేన సమాధిక్ఖన్ధో చ. ఖన్తిప్పధానత్తా సీలస్స అదోససాధనతా, నీవరణజేట్ఠకస్స కామచ్ఛన్దస్స ఉజువిపచ్చనీకభావతో సమాధిస్స అలోభసాధనతా దట్ఠబ్బా. సాసనన్తి పటివేధసాసనం, ‘‘సాసనబ్రహ్మచరియ’’న్తి చ వదన్తి.

మగ్గసచ్చనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.