౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౨౦౬-౨౧౪. ‘‘పరిఞ్ఞేయ్యభావరహితే ఏకన్తపహాతబ్బే’’తి కస్మా వుత్తం, నను తణ్హాయపి చక్ఖాదీనం వియ తణ్హావత్థుతావచనేన పరిఞ్ఞేయ్యతా వుత్తా. యథాహ ‘‘రూపతణ్హా లోకే పియరూపం సాతరూపం, ఏత్థేసా తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి, ఏత్థ నివిసమానా నివిసతీ’’తిఆది (దీ. ని. ౨.౪౦౦; మ. ని. ౧.౧౩౩; విభ. ౨౦౩). తప్పటిబద్ధసంకిలేసప్పహానవసేన సమతిక్కమితబ్బతా హి పరిఞ్ఞేయ్యతా. ఏకన్తపహాతబ్బతా చ న తణ్హాయ ఏవ, అథ ఖో అవసేసానం సంకిలేసధమ్మానమ్పి. తథా హి తేసం సబ్బసో అచ్చన్తప్పహాయికా దస్సనభావనాతి? సచ్చమేతం, తథాపి యథా ‘‘దుక్ఖం అరియసచ్చం పరిఞ్ఞేయ్య’’న్తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౯) తణ్హావజ్జే ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకే పరిఞ్ఞేయ్యభావో నిరుళ్హో, న తథా తణ్హాయ, తణ్హాయ పన ‘‘యాయం తణ్హా పోనోభవికా’’తిఆదినా (విభ. ౨౦౩; దీ. ని. ౨.౪౦౦; మ. ని. ౧.౯౧, ౪౬౦; సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౪; పటి. మ. ౧.౩౪) సముదయభావో వియ సాతిసయం పహాతబ్బభావో నిరుళ్హోతి దస్సేతుం ‘‘పరిఞ్ఞేయ్యభావరహితే ఏకన్తప్పహాతబ్బే’’తి వుత్తం. యస్స అసఙ్గహితో పదేసో అత్థి, సో సప్పదేసో, ఏకదేసోతి అత్థో. తత్థాతి అరియసచ్చసద్దే. సముదయోతి సముదయత్థో. ‘‘నిప్పదేసతో సముదయం దస్సేతు’’న్తి సముదయస్సేవేత్థ గహణే కారణం దస్సేతుం ‘‘దుక్ఖనిరోధా పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ దుక్ఖనిరోధాతి దుక్ఖం, నిరోధో చ. అరియసచ్చదేసనాయన్తి అరియసచ్చదేసనాయమ్పి సచ్చదేసనాయం వియ. ధమ్మతోతి దేసేతబ్బధమ్మతో నిప్పదేసా ఏవ. ‘‘అవసేసా చ కిలేసా’’తిఆదినా దేసనాభేదో ఏవ హి తత్థ విసేసో. తేనాహ ‘‘న హి తతో అఞ్ఞో’’తిఆది. అపుబ్బో నత్థీతి ధమ్మతో అపుబ్బో నత్థీతి అత్థో. తస్సాతి సముదయస్స. సబ్బత్థ తీసుపి వారేసూతి అట్ఠఙ్గికపఞ్చఙ్గికసబ్బసఙ్గాహికభేదేసు మహావారేసు, తదన్తోగధేసు చ పఞ్చసు కోట్ఠాసేసు. అపుబ్బస్సాతి ‘‘అవసేసా చ కిలేసా’’తిఆదినా తణ్హాయ అపుబ్బస్స. అవసిట్ఠకిలేసాదీనఞ్హి సముదయతావచనం ఇధ అపుబ్బదస్సనం. తస్స యదిపి దుతియతతియవారేసు విసేసో నత్థి, పఞ్చసు పన కోట్ఠాసేసు ఉపరూపరి అపుబ్బం దస్సితన్తి కత్వా ఏవం వుత్తం. తఞ్హి సముదయవిసేసదస్సనం, ఇతరం పన మగ్గవిసేసదస్సనం. తస్స చ ధమ్మతో అపుబ్బాభావో దస్సితోయేవ. యది ఏవం దుతియాదికోట్ఠాసేసు, పఠమకోట్ఠాసేపి వా కస్మా తణ్హా గహితాతి ఆహ ‘‘అపుబ్బసముదయదస్సనత్థాయపి హీ’’తిఆది. కేవలాయాతి తదఞ్ఞకిలేసాదినిరపేక్ఖాయ. దేసనావసేన న వుత్తోతి న ధమ్మవసేనాతి అధిప్పాయో. తస్మా దుక్ఖాదీని తత్థ అరియసచ్చదేసనాయం సప్పదేసాని దస్సితాని హోన్తి పరియాయేనాతి దట్ఠబ్బం. అభిధమ్మదేసనా పన నిప్పరియాయకథాతి కత్వా అట్ఠకథాయం ‘‘నిప్పదేసతో సముదయం దస్సేతుం’’ఇచ్చేవ వుత్తం. పచ్చయసఙ్ఖాతన్తి పచ్చయాభిమతం పచ్చయభూతం, పచ్చయకోట్ఠాసం వా.

తేసన్తి కుసలధమ్మానం. పచ్చయానం పహానవసేనాతి హేతునిరోధేన ఫలనిరోధం దస్సేతి, తప్పటిబద్ధకిలేసప్పహానేన వా కుసలానం పహానం వుత్తం. యథా ‘‘ధమ్మాపి వో, భిక్ఖవే, పహాతబ్బా’’తి (మ. ని. ౧.౨౪౦). ఇతి పరియాయతో కుసలానం పహానం వుత్తం, న నిప్పరియాయతో తదభావతోతి ఆహ ‘‘న హి కుసలా పహాతబ్బా’’తి. యథా చ కుసలధమ్మేసు, అబ్యాకతధమ్మేసుపి ఏసేవ నయో. నిరోధన్తి అసఙ్ఖతధాతుం. అప్పవత్తిభావోతి యో నిరోధస్స నిబ్బానస్స తణ్హాదిఅప్పవత్తిహేతుభావో, తం పహానన్తి వుత్తన్తి అత్థో.

కాయకమ్మాదిసుద్ధియాతి పుబ్బభాగకాయకమ్మవచీకమ్మఆజీవసుద్ధియా దూరతరూపనిస్సయతం అరియమగ్గస్స దస్సేతీతి సమ్బన్ధో. పఞ్చఙ్గికం…పే… పవత్తతం దీపేతి, న పన అరియమగ్గస్స పఞ్చఙ్గికత్తాతి అధిప్పాయో. ఞాపకనిదస్సనన్తి ఞాపకభావనిదస్సనం, ఏతేన ‘‘వచనతో’’తి ఇదం హేతుఅత్థే నిస్సక్కవచనన్తి దస్సేతి. వచనతోతి వా ఈదిసస్స వచనస్స సబ్భావతో. పటిపదాయ ఏకదేసోపి పటిపదా ఏవాతి అత్థో. నిద్దిట్ఠో ధమ్మసఙ్గాహకేహి సఙ్గాయనవసేన.

ఝానేహి దేసనాపవేసో ‘‘లోకుత్తరం ఝానం భావేతీ’’తి (ధ. స. ౨౭౭) ఝానసీసేన దేసనావ. తథా భావనాపవేసో. పాళిగమనన్తి పాళిపవత్తి పాఠదేసనా. యథావిజ్జమానధమ్మవసేనాతి తస్మిం చిత్తుప్పాదే లబ్భమానవితక్కాదిధమ్మవసేన.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.