౨. సముదయసచ్చనిద్దేసవణ్ణనా

౨౦౩. మనో వియాతి మనో-సద్దస్స వియ. ఇక-సద్దేనాతి ‘‘పోనోభవికా’’తి ఏత్థ ఇక-సద్దేన. గమియత్థత్తాతి ఞాపితత్థత్తా. కరణసీలతా హి ఇధ సీలత్థో, సో చ ఇక-సద్దేన వుచ్చతీతి కిరియావాచకస్స కరణసద్దస్స అదస్సనం అప్పయోగో. వుత్తత్థానఞ్హి అప్పయోగో. సతి పచ్చయన్తరసమవాయే పునబ్భవస్స దాయికా, తదభావే అదాయికాతి వుత్తాతి ఆహ ‘‘అదాయికాపి పునబ్భవం దేతిచ్చేవా’’తి తంసభావానతివత్తనతో. తేనేవాహ ‘‘సమానసభావత్తా, తదానుభావత్తా చా’’తి. తత్థ సభావో తణ్హాయనం. ఆనుభావో పచ్చయసమవాయే ఫలనిప్ఫాదనసమత్థతా. ఇతరేసూతి అవసిట్ఠకిలేసాదీసు. పవత్తివిపాకదాయినో కమ్మస్స సహాయభూతా తణ్హా ‘‘ఉపధివేపక్కా’’తి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘ఉపధిమ్హి యథానిబ్బత్తే’’తిఆది. యథానిబ్బత్తేతి అత్తనో పచ్చయేహి నిబ్బత్తప్పకారే. నన్దనం సంఉప్పిలావనం అభితస్సనం. రఞ్జనం వత్థస్స వియ రఙ్గజాతేన చిత్తస్స విపరిణామనం, రమాపనం వా. రాగసమ్బన్ధేనాతి రాగపదసమ్బన్ధేన ‘‘ఉప్పన్నస్సా’’తి పుల్లిఙ్గవసేన వుత్తం. రూపారూపభవరాగో విసుం వక్ఖతీతి ఏత్థ వక్ఖతి-కిరియాపదం కమ్మత్థే వేదితబ్బం.

‘‘సవత్థుకం చక్ఖు’’న్తి ఇమినా సకలం చక్ఖుదసకమాహ, దుతియేన ససమ్భారచక్ఖుం. ఛిద్దన్తి కణ్ణస్స ఛిద్దపదేసం. కణ్ణబద్ధన్తి కణ్ణపాళి. వణ్ణసణ్ఠానతో రత్తకమ్బలపటలం వియ, కిచ్చతో ముదుసినిద్ధమధురరసదం మఞ్ఞన్తి. సామఞ్ఞేన గహితాతి విసయేన అవిసేసేత్వా గహితా. విసయవిసిట్ఠాతి చక్ఖాదివిసయవిసిట్ఠా. ఏత్థ ఉప్పజ్జతీతి సముదాయావయవేహి వియ సామఞ్ఞవిసేసేహి న నానత్తవోహారో న హోతి యథా ‘‘రుక్ఖో సింసపా’’తి. న హి సబ్బో రుక్ఖో సింసపా. తస్మా కిరియాభేదసబ్భావతో ‘‘సయానా భుఞ్జన్తి సధనా’’తిఆదీసు వియ ‘‘ఉప్పజ్జమానా’’తి ఏత్థ కిరియాయ లక్ఖణతా, ఇతరత్థ లక్ఖితబ్బతా చ వుత్తా. యది ఉప్పజ్జమానా హోతీతి అనిచ్ఛితత్తా సాసఙ్కం ఉప్పాదకిరియాయ అత్థిభావమాహ. తేన ఉప్పాదే సతీతి అయమేతస్స అత్థోతి ‘‘ఉప్పజ్జమానా’’తి ఏత్థ ఉప్పాదో హేతుభావేన వుత్తో, ఇతరో చ తస్స ఫలభావేనాతి ఆహ ‘‘సో హి తేన ఉపయోజితో వియ హోతీ’’తి. ఉప్పజ్జమానాతి వా తణ్హాయ తత్థ ఉప్పజ్జనసీలతా ఉప్పజ్జనసభావో, ఉప్పజ్జనసమత్థతా వా వుత్తా. తత్థేవ చస్సా ఉప్పజ్జనసీలతా సక్కాయతో అఞ్ఞస్మిం విసయే పవత్తియా అభావతో, సమత్థతా పచ్చయసమవాయేన, అఞ్ఞథా అసమత్థతా, యతో కదాచి న ఉప్పజ్జతి. నివిసమానా నివిసతీతి ఏత్థాపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బోతి.

సముదయసచ్చనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.