౨. ఆయుప్పమాణవణ్ణనా

౧౦౨౬. సుపరిమజ్జితకఞ్చనాదాసం వియ సోభతి విజ్జోతతీతి సుభో, సరీరోభాసో, తేన సుభేన కిణ్ణా వికిణ్ణాతి సుభకిణ్ణా.

౧౦౨౭. తంతంమనసికారన్తి పరిత్తపథవీకసిణాదిగతమనసికారం. అప్పనాక్ఖణేపీతి పి-సద్దేన పుబ్బభాగం సమ్పిణ్డేతి. ఛన్దనం ఆరమ్మణపరియేసనం ఛన్దో, కత్తుకమ్యతాఛన్దో. పణిధానం చిత్తట్ఠపనా పణిధి, సఞ్ఞావిరాగాదీహి ఆరమ్మణస్స విసేసనం తథాపవత్తాయ భావనాయ ఆరమ్మణకరణమేవ.

విపులం వుచ్చతి మహన్తం, సన్తభావోపి మహనీయతాయ మహన్తమేవాతి ఆహ ‘‘విపులా ఫలాతి విపులసన్తసుఖాయువణ్ణాదిఫలా’’తి.

౧౦౨౮. యం చాతుమహారాజికానం ఆయుప్పమాణం, సఞ్జీవే ఏసో ఏకో రత్తిదివో, తాయ రత్తియా తింస రత్తియో మాసో, తేన మాసేన ద్వాదసమాసికో సంవచ్ఛరో, తేన సంవచ్ఛరేన పఞ్చ వస్ససతాని సఞ్జీవే ఆయుప్పమాణం. యం తావతింసానం ఆయుప్పమాణం, ఏసో కాళసుత్తే ఏకో రత్తిదివో…పే… తేన సంవచ్ఛరేన వస్ససహస్సం కాళసుత్తే ఆయుప్పమాణం. యం యామానం ఆయుప్పమాణం, ఏసో సఙ్ఘాతే ఏకో రత్తిదివో…పే… తేన సంవచ్ఛరేన ద్వే వస్ససహస్సాని సఙ్ఘాతే ఆయుప్పమాణం. యం తుసితానం ఆయుప్పమాణం, రోరువే ఏసో ఏకో రత్తిదివో…పే… తేన సంవచ్ఛరేన చత్తారి వస్ససహస్సాని రోరువే ఆయుప్పమాణం. యం నిమ్మానరతీనం ఆయుప్పమాణం, మహారోరువే ఏసో ఏకో రత్తిదివో…పే… తేన సంవచ్ఛరేన అట్ఠ వస్ససహస్సాని మహారోరువే ఆయుప్పమాణం. యం పరనిమ్మితవసవత్తీనం దేవానం ఆయుప్పమాణం, తాపనే ఏసో ఏకో రత్తిదివో…పే… తేన సంవచ్ఛరేన సోళస వస్ససహస్సాని తాపనే ఆయుప్పమాణం. మహాతాపనే ఉపడ్ఢన్తరకప్పో. అవీచియం ఏకో అన్తరకప్పో చ ఆయుప్పమాణన్తి వదన్తి. దేవానం అధిముత్తకాలకిరియా వియ తాదిసేన పుఞ్ఞబలేన అన్తరాపి మరణం హోతీతి ‘‘కమ్మమేవ పమాణ’’న్తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఏవఞ్చ కత్వా అబ్బుదాదిఆయుపరిచ్ఛేదోపి యుత్తతరో హోతీతి.

కిం ఝానన్తి అట్ఠసు ఝానేసు కతరం ఝానం. భవసీసానీతి భవగ్గాని, పుథుజ్జనభవగ్గం అరియభవగ్గం సబ్బభవగ్గన్తి వేహప్ఫలాదీనం సమఞ్ఞా. కస్సచి సత్తాతి పుథుజ్జనస్స, కస్సచి పఞ్చాతి సోతాపన్నస్స, సకదాగామినో చ, కస్సచి తయోతి అనాగామినో వసేన వుత్తం. తస్మా సో బ్రహ్మకాయికాదీహి చుతో అరూపం ఉపపజ్జన్తో వేదితబ్బో. ‘‘నవసు బ్రహ్మలోకేసు నిబ్బత్తఅరియసావకానం తత్రూపపత్తియేవ హోతి, న హేట్ఠూపపత్తీ’’తి (విభ. అట్ఠ. ౧౦౨౮) అయం అట్ఠకథాపాఠోతి అధిప్పాయేన ‘‘యం పనా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘తత్రూపపత్తిపి హోతి ఉపరూపపత్తిపి, న హేట్ఠూపపత్తీ’’తి పన పాఠోతి తేన ‘‘హేట్ఠూపపత్తియేవ నివారితా’’తిఆదివచనేన పయోజనం నత్థి. అరూపధాతూపపత్తి చ న నివారితాతి సమ్బన్ధో. అరూపధాతూపపత్తి న నివారితా ‘‘మత్థకే ఠితోవ పరినిబ్బాతీ’’తి నియమస్స అనిచ్ఛితత్తా.

అఞ్ఞత్థాతి కామలోకే. తత్థాతి రూపలోకే. అయం అట్ఠకథాతి ‘‘పఠమజ్ఝానభూమియం నిబ్బత్తో…పే… పరినిబ్బాతీ’’తి ఏవం పవత్తా అట్ఠకథా. తేనేవాతి యస్మా రూపధాతుయం ఉపపన్నో అధిప్పేతో, న ఉపపజ్జనారహో, తేనేవ కారణేన. తస్సాతి యథావుత్తస్స రూపధాతుయం ఉపపన్నస్స అరియసావకస్స. యేన రూపరాగేన తత్థ రూపభవే ఉపపన్నో, తస్మిం అరూపజ్ఝానేన విక్ఖమ్భితే సమ్మదేవ దిట్ఠాదీనవేసు యథా కామరూపభవేసు ఆయతిం భవాభిలాసో న భవిస్సతి, ఏవం అరూపభవేపీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పున…పే… భవిస్సతియేవా’’తి. తత్థ నిబ్బత్తోతి రూపధాతుయం ఉపపన్నో. అరియమగ్గం భావేత్వాతి హేట్ఠిమం అరియమగ్గం సమ్పాదేత్వా. నిబ్బత్తభవాదీనవదస్సనవసేనాతి తస్మిం రూపభవే నిబ్బత్తోపి తత్థేవ ఆదీనవదస్సనవసేన. అనివత్తితభవాభిలాసోతి ఉపరి అరూపభవే అవిస్సట్ఠభవపత్థనో, యతో అరూపధాతుయం ఉపపజ్జనారహో. తస్స వసేనాతి తాదిసస్స అరియసావకస్స వసేన. ‘‘కస్సచి పఞ్చ, కస్సచి తయో అనుసయా అనుసేన్తీ’’తి అయం యమకపాళి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౩౧౨) పవత్తా.

ఆయుప్పమాణవణ్ణనా నిట్ఠితా.