౧౮. ధమ్మహదయవిభఙ్గో

౧. సబ్బసఙ్గాహికవారవణ్ణనా

౯౭౮. ధాతుసమ్భవ…పే… సఙ్గహితత్తాతి ఏత్థ ఖన్ధాదీనం కామధాతుఆదిధాతూసు సమ్భవభేదభిన్నానం నిరవసేసతో సఙ్గహితత్తాతి విభాగేన యోజనా, తథా సేసేసుపి పరియాపన్నపభేదభిన్నానన్తిఆదినా. తత్థ ‘‘నిరవసేసతో సఙ్గహితత్తా’’తి ఇమినా ‘‘సబ్బసఙ్గాహికవారో’’తి అయమస్స అత్థానుగతా సమఞ్ఞాతి దస్సేతి. యస్మా చేత్థ ఖన్ధాదీనం ద్వాదసన్నం కోట్ఠాసానం అనవసేససఙ్గహో, తస్మా ఏవం దుతియవారాదీనఞ్చేత్థ అనుప్పవేసో వేదితబ్బో. ఖన్ధాదీనమేవ హి తేసం సమ్భవాదివిచారో ఉప్పత్తానుప్పత్తిదస్సనవారోతి వత్తుం యుత్తోతి యోజనా. అనుప్పత్తిదస్సనఞ్చేత్థ అత్థాపత్తిసిద్ధం వేదితబ్బం. న హి తత్థ ‘‘కతి ఖన్ధా న పాతుభవన్తీ’’తిఆదిపాళి అత్థి.

౯౭౯. పుచ్ఛానురూపన్తి యేనాధిప్పాయేన పుచ్ఛా కతా, తదనురూపం. అవితథబ్యాకరణం నామ బుద్ధానం ఏవ ఆవేణికం, అఞ్ఞేసం తం యాదిచ్ఛికం సుతక్ఖరసదిసన్తి ఆహ ‘‘సబ్బఞ్ఞువచనం విఞ్ఞాయ కతత్తా’’తి.

సబ్బసఙ్గాహికవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఉప్పత్తానుప్పత్తివారవణ్ణనా

౯౯౧. ‘‘కామభవే’’తి ఇదం ఓకాసవసేన వత్వా పున సత్తసన్తానవసేన వత్తుం ‘‘కామధాతుసమ్భూతానఞ్చా’’తి వుత్తన్తి తమత్థవిసేసం దస్సేన్తో ‘‘ఇద్ధియా…పే… అత్థో’’తి ఆహ. ‘‘న వత్తబ్బం సియా’’తి కస్మా వుత్తం, యదిపి అసఞ్ఞసత్తానం అచక్ఖుకత్తా రూపాయతనం అచ్చన్తసుఖుమత్తా హేట్ఠిమభూమికానఞ్చ అగోచరో, సమానభూమికానం పన వేహప్ఫలానం, ఉపరిభూమికానఞ్చ సుద్ధావాసానం చక్ఖాయతనస్స గోచరో హోతీతి ఆయతనాదికిచ్చం కరోతియేవాతి సక్కా వత్తుం. యం పనేత్థ విత్థారతో వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. ‘‘హేట్ఠతో అవీచినిరయం పరియన్తం కత్వా ఉపరితో పరనిమ్మితవసవత్తిదేవే అన్తోకరిత్వా యం ఏతస్మి’’న్తిఆదినా (ధ. స. ౧౨౮౭) వుత్తపదేసా కామావచరాదిఓకాసా. తే సత్తనికాయా చ ధాతూతి వుచ్చన్తి సముదాయస్స అవయవాధారభావతో యథా ‘‘మాసపుఞ్జో మాసో’’తి. సత్తా ఉప్పజ్జన్తి ఏత్థాతి సత్తుప్పత్తి, ఉప్పజ్జనట్ఠేన సత్తావ ఉప్పత్తి సత్తుప్పత్తీతి ఏవం ఓకాససత్తలోకద్వయస్స సత్తుప్పత్తిపరియాయో వేదితబ్బో. సత్తభావేన ఉప్పత్తి, న అనుపాదిన్నక్ఖన్ధా వియ సఙ్ఖారభావేనేవాతి అధిప్పాయో. కే పన తేతి ఆహ ‘‘సత్తావాసవసేన…పే… ఉపాదిన్నకక్ఖన్ధా’’తి. తంతంపరియాపన్నానన్తి తంతంసత్తావాసపరియాపన్నానం సత్తానం, సఙ్ఖారానమేవ వా. సదిసాధిట్ఠానభావేనాతి సదిసాకారేన పవత్తమానానం ఖన్ధానం పతిట్ఠానభావేన. యేభుయ్యేన హి తస్మిం సత్తావాసే ధమ్మా సమానాకారేన పవత్తన్తి.

ఉప్పత్తానుప్పత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పరియాపన్నాపరియాపన్నవారవణ్ణనా

౯౯౯. తత్థ, అఞ్ఞత్థ చాతి తస్మిం, అఞ్ఞస్మిఞ్చ భవే, ఓకాసే చ. పరిచ్ఛేదకారికాయ కామాదితణ్హాయ పరిచ్ఛిజ్జ ఆపన్నా గహితాతి పరియాపన్నాతి తంతంభవాదిఅన్తోగధా తంతంపరియాపన్నా.

పరియాపన్నాపరియాపన్నవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఉప్పాదకకమ్మఆయుప్పమాణవారో

౧. ఉప్పాదకకమ్మవణ్ణనా

౧౦౨౧. ధాతుత్తయభూతదేవవసేనాతి కామాదిధాతుత్తయే నిబ్బత్తదేవానం వసేన.

ఉప్పాదకకమ్మవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఆయుప్పమాణవణ్ణనా

౧౦౨౬. సుపరిమజ్జితకఞ్చనాదాసం వియ సోభతి విజ్జోతతీతి సుభో, సరీరోభాసో, తేన సుభేన కిణ్ణా వికిణ్ణాతి సుభకిణ్ణా.

౧౦౨౭. తంతంమనసికారన్తి పరిత్తపథవీకసిణాదిగతమనసికారం. అప్పనాక్ఖణేపీతి పి-సద్దేన పుబ్బభాగం సమ్పిణ్డేతి. ఛన్దనం ఆరమ్మణపరియేసనం ఛన్దో, కత్తుకమ్యతాఛన్దో. పణిధానం చిత్తట్ఠపనా పణిధి, సఞ్ఞావిరాగాదీహి ఆరమ్మణస్స విసేసనం తథాపవత్తాయ భావనాయ ఆరమ్మణకరణమేవ.

విపులం వుచ్చతి మహన్తం, సన్తభావోపి మహనీయతాయ మహన్తమేవాతి ఆహ ‘‘విపులా ఫలాతి విపులసన్తసుఖాయువణ్ణాదిఫలా’’తి.

౧౦౨౮. యం చాతుమహారాజికానం ఆయుప్పమాణం, సఞ్జీవే ఏసో ఏకో రత్తిదివో, తాయ రత్తియా తింస రత్తియో మాసో, తేన మాసేన ద్వాదసమాసికో సంవచ్ఛరో, తేన సంవచ్ఛరేన పఞ్చ వస్ససతాని సఞ్జీవే ఆయుప్పమాణం. యం తావతింసానం ఆయుప్పమాణం, ఏసో కాళసుత్తే ఏకో రత్తిదివో…పే… తేన సంవచ్ఛరేన వస్ససహస్సం కాళసుత్తే ఆయుప్పమాణం. యం యామానం ఆయుప్పమాణం, ఏసో సఙ్ఘాతే ఏకో రత్తిదివో…పే… తేన సంవచ్ఛరేన ద్వే వస్ససహస్సాని సఙ్ఘాతే ఆయుప్పమాణం. యం తుసితానం ఆయుప్పమాణం, రోరువే ఏసో ఏకో రత్తిదివో…పే… తేన సంవచ్ఛరేన చత్తారి వస్ససహస్సాని రోరువే ఆయుప్పమాణం. యం నిమ్మానరతీనం ఆయుప్పమాణం, మహారోరువే ఏసో ఏకో రత్తిదివో…పే… తేన సంవచ్ఛరేన అట్ఠ వస్ససహస్సాని మహారోరువే ఆయుప్పమాణం. యం పరనిమ్మితవసవత్తీనం దేవానం ఆయుప్పమాణం, తాపనే ఏసో ఏకో రత్తిదివో…పే… తేన సంవచ్ఛరేన సోళస వస్ససహస్సాని తాపనే ఆయుప్పమాణం. మహాతాపనే ఉపడ్ఢన్తరకప్పో. అవీచియం ఏకో అన్తరకప్పో చ ఆయుప్పమాణన్తి వదన్తి. దేవానం అధిముత్తకాలకిరియా వియ తాదిసేన పుఞ్ఞబలేన అన్తరాపి మరణం హోతీతి ‘‘కమ్మమేవ పమాణ’’న్తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఏవఞ్చ కత్వా అబ్బుదాదిఆయుపరిచ్ఛేదోపి యుత్తతరో హోతీతి.

కిం ఝానన్తి అట్ఠసు ఝానేసు కతరం ఝానం. భవసీసానీతి భవగ్గాని, పుథుజ్జనభవగ్గం అరియభవగ్గం సబ్బభవగ్గన్తి వేహప్ఫలాదీనం సమఞ్ఞా. కస్సచి సత్తాతి పుథుజ్జనస్స, కస్సచి పఞ్చాతి సోతాపన్నస్స, సకదాగామినో చ, కస్సచి తయోతి అనాగామినో వసేన వుత్తం. తస్మా సో బ్రహ్మకాయికాదీహి చుతో అరూపం ఉపపజ్జన్తో వేదితబ్బో. ‘‘నవసు బ్రహ్మలోకేసు నిబ్బత్తఅరియసావకానం తత్రూపపత్తియేవ హోతి, న హేట్ఠూపపత్తీ’’తి (విభ. అట్ఠ. ౧౦౨౮) అయం అట్ఠకథాపాఠోతి అధిప్పాయేన ‘‘యం పనా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘తత్రూపపత్తిపి హోతి ఉపరూపపత్తిపి, న హేట్ఠూపపత్తీ’’తి పన పాఠోతి తేన ‘‘హేట్ఠూపపత్తియేవ నివారితా’’తిఆదివచనేన పయోజనం నత్థి. అరూపధాతూపపత్తి చ న నివారితాతి సమ్బన్ధో. అరూపధాతూపపత్తి న నివారితా ‘‘మత్థకే ఠితోవ పరినిబ్బాతీ’’తి నియమస్స అనిచ్ఛితత్తా.

అఞ్ఞత్థాతి కామలోకే. తత్థాతి రూపలోకే. అయం అట్ఠకథాతి ‘‘పఠమజ్ఝానభూమియం నిబ్బత్తో…పే… పరినిబ్బాతీ’’తి ఏవం పవత్తా అట్ఠకథా. తేనేవాతి యస్మా రూపధాతుయం ఉపపన్నో అధిప్పేతో, న ఉపపజ్జనారహో, తేనేవ కారణేన. తస్సాతి యథావుత్తస్స రూపధాతుయం ఉపపన్నస్స అరియసావకస్స. యేన రూపరాగేన తత్థ రూపభవే ఉపపన్నో, తస్మిం అరూపజ్ఝానేన విక్ఖమ్భితే సమ్మదేవ దిట్ఠాదీనవేసు యథా కామరూపభవేసు ఆయతిం భవాభిలాసో న భవిస్సతి, ఏవం అరూపభవేపీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పున…పే… భవిస్సతియేవా’’తి. తత్థ నిబ్బత్తోతి రూపధాతుయం ఉపపన్నో. అరియమగ్గం భావేత్వాతి హేట్ఠిమం అరియమగ్గం సమ్పాదేత్వా. నిబ్బత్తభవాదీనవదస్సనవసేనాతి తస్మిం రూపభవే నిబ్బత్తోపి తత్థేవ ఆదీనవదస్సనవసేన. అనివత్తితభవాభిలాసోతి ఉపరి అరూపభవే అవిస్సట్ఠభవపత్థనో, యతో అరూపధాతుయం ఉపపజ్జనారహో. తస్స వసేనాతి తాదిసస్స అరియసావకస్స వసేన. ‘‘కస్సచి పఞ్చ, కస్సచి తయో అనుసయా అనుసేన్తీ’’తి అయం యమకపాళి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౩౧౨) పవత్తా.

ఆయుప్పమాణవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. అభిఞ్ఞేయ్యాదివారవణ్ణనా

౧౦౩౦. ‘‘రుప్పనలక్ఖణం రూపం, అనుభవనలక్ఖణా వేదనా’’తిఆదినా సామఞ్ఞలక్ఖణపరిగ్గాహికా. ‘‘ఫుసనలక్ఖణో ఫస్సో, సాతలక్ఖణం సుఖ’’న్తిఆదినా విసేసలక్ఖణపరిగ్గాహికా.

‘‘చత్తారో ఖన్ధా సియా కుసలా’’తిఆదీసు ఇధ యం వత్తబ్బం, తం ఖన్ధవిభఙ్గాదీసు వుత్తం, తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బన్తి అధిప్పాయో. సేసం యదేత్థ న వుత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

అభిఞ్ఞేయ్యాదివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ధమ్మహదయవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి సమ్మోహవినోదనియా టీకాయ లీనత్థవణ్ణనా

విభఙ్గ-అనుటీకా సమత్తా.