౧. ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా
౮౪౩-౪. అత్థిపటిచ్చం నామాతి అత్థితా పటిచ్చత్థో నామ, అసతిపి సహజాతపురేజాతాదిభావే యస్మిం సతి యం హోతి, సో తస్స పచ్చయోతి కత్వా యథా తథా అత్థితామత్తం ఇధ పటిచ్చత్థోతి అత్థో. తం పన పటిచ్చత్థం బ్యతిరేకముఖేన పాకటతరం కాతుం ‘‘యథా’’తిఆదిమాహ. తత్థ నిస్సయాదిపచ్చయభావేన పటిచ్చాతి వుత్తన్తి నిస్సయాదిపచ్చయభావతో పచ్చయభూతం చక్ఖాది ‘‘పటిచ్చా’’తి వుత్తం. ఏకిస్సా సేణియాతి అట్ఠారససు సేణీసు మయం అముకాయ సేణియా జాతామ్హ, న అఞ్ఞే వియ అప్పఞ్ఞాతాతి ఏవమేత్థ అత్థం వదన్తి.
పురతో కరణం పముఖభావకరణం. నిధానరాసీతి నిదహిత్వా ఠపితధననిచయో. యసోతి ఇస్సరియం. తం పన యేసు వత్తతి, తేసు పట్ఠాపకఆణాకరణేహి పాకటో హోతీతి ‘‘పట్ఠాపకమదో, ఆణాకరణమదో’’తి చ వుత్తం.
౮౪౫. వత్థునాతి జాతిఆదిపవత్తిహేతునా.
౮౪౬. పతిట్ఠాభావోతి కుసలకమ్మేసు పతిట్ఠానాభావో, సో పన యస్మా కుసలకిరియాయ ఠానం న హోతి, తస్మా ‘‘కుసలకరణే అట్ఠాన’’న్తి ఆహ. పమాదసఙ్ఖాతస్స అత్థస్స ఏవమాదికో పరియాయోతి యోజనా. ఆది-సద్దేన ‘‘వచీదుచ్చరితే, మనోదుచ్చరితే చిత్తస్స వోస్సగ్గో, మక్ఖో, పళాసో’’తి చ ఏవమాదికస్స సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ‘‘పమాదో పమజ్జనాదీ’’తిఆదికో తదత్థప్పకాసకో, ‘‘చిత్తస్స వోస్సగ్గో వోస్సగ్గానుప్పాదన’’న్తిఆదికో తప్పరియాయప్పకాసకో బ్యఞ్జనపరియాయో చ అపరియన్తోతి సమ్బన్ధో. ‘‘చత్తారో ఖన్ధే దస్సేతీ’’తి ఇమినా సతివోస్సగ్గాకారప్పవత్తా చత్తారో అకుసలక్ఖన్ధా పమాదోతి వదతి.
౮౪౭. అనివాతవుత్తితాయ హేతుభూతో చిత్తసమ్పగ్గహో మానవిసేసో.
౮౪౮. ఉత్తరభావో ఉత్తరియం, కరణేన ఉత్తరియం కరణుత్తరియం, సారమ్భేన పరస్స కిరియతో ఉత్తరికిరియా.
౮౪౯. నేరుత్తికవిధానేనాతి ఇ-కారచ్చ-కారానఞ్చ ర-కారతాపాదనేన.
అత్తహితం అత్తాతి ఉత్తరపదలోపేన నిద్దేసమాహ యథా ‘‘రూపభవో రూపం, భీమసేనో భీమో’’తి చ. ఆదిన్నో, పత్తో వా అత్థో అత్తాతి నిరుత్తినయేన పదసిద్ధి వేదితబ్బా.
ముద్దితస్సాతి అఙ్కితస్స.
౮౫౦. జానన్తస్సేవ మహాజనస్స. ఉపాదానాదిపచ్చయేతి ఇన్ధనుదకచీవరాదికే పారిపూరిహేతుకే.
౮౫౧. గణ్ఠికా సయం గణ్ఠికరణతో. పతిరూపవచనతో, అఞ్ఞేసం గణ్ఠిభేదతో చ గణ్ఠిభూతా.
౮౫౨. అభేజ్జన్తరతాయ సమాసేవితతాయ సుట్ఠు ఆసేవితతాయ.
౮౫౩. చిరకాలపరిభావితత్తేన తేమనకరణం అల్లభావకరణం, లోభవసేన అవస్సవనన్తి అత్థో.
ఏవం సన్తే కథం ఖీయనన్తి నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘ఖీయనన్తి చా’’తిఆది.
౮౫౪. చీవరమణ్డనాదీనన్తి చీవరమణ్డనా పత్తమణ్డనా సేనాసనమణ్డనాతి ఇమేసం. ఇదాని తం విసేసనభావం యోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘చీవరేన హీ’’తిఆది వుత్తం.
౮౫౫. సభాగరహితో, సభాగపటిపక్ఖో వా అసభాగో, అననుకూలానం పటిక్కూలతా వా. తేనాహ ‘‘మానథద్ధతా, విరోధో వా’’తి.
౮౫౬. సఙ్కమ్పనా ఉక్కణ్ఠనావసేన అనవట్ఠానం, అనవధానం వా. తస్స తస్స ఆరమ్మణస్స తణ్హాయనా.
౮౫౭. కాయస్సాతి నామకాయస్స. తస్మిఞ్హి అవిప్ఫారికే రూపకాయోపి అవిప్ఫారికో హోతి.
౮౬౦. రాగాదీనన్తి రాగమోహఅహిరికానోత్తప్పవిచికిచ్ఛాదీనం.
౮౬౧. తివిధమ్పి కుహనవత్థుం దస్సేతున్తి సమ్బన్ధో. తత్థాతి మహానిద్దేసే. ‘‘తత్థ కతమా కుహనా లాభసక్కారసిలోకసన్నిస్సితస్సా’’తిఆదినా (విభ. ౮౬౧) ఇధ ఖుద్దకవిభఙ్గే ఆగతం దేసనానయం నిస్సాయ మహానిద్దేసదేసనా పవత్తాతి ఆహ ‘‘నిస్సయభూతాయ ఇమాయ పాళియా’’తి.
అన్తరహితానీతి అన్తవికలాని ఛిన్దన్తాని.
లాభసక్కారసిలోకహేతు సమ్భావనాధిప్పాయేన సంయతాకారదస్సనం కోహఞ్ఞన్తి ఆహ ‘‘పాపిచ్ఛతాయ నిరత్థకకాయవచీవిప్ఫన్దనిగ్గహణం కోరజ’’న్తి. యో సంవేగబహులో కుక్కుచ్చకో పుబ్బేనాపరం అత్తనోపి కిరియం పరిసఙ్కన్తో పచ్చవేక్ఖమానో తిట్ఠతి, తాదిసం వియ అత్తానం దస్సేన్తో ‘‘అతిపరిసఙ్కితో’’తి వుత్తో.
౮౬౪. పసంసాముఖేన నిన్దనన్తి పసంసావత్థుతో ఖిపనం బహి ఛడ్డనం యథా ‘‘అదాయకం అహో దానపతీ’’తి.
౮౬౫. గవేసనకమ్మన్తి అప్పకేన లాభేన మహన్తస్స పరియేసనకబ్యాపారో.
౮౬౬. పోక్ఖరం వుచ్చతి సున్దరం, వణ్ణస్స సున్దరభావో వణ్ణపారిపూరీ హోతీతి ఆహ ‘‘వణ్ణపారిపూరీ వా వణ్ణపోక్ఖరతా’’తి.
౮౭౯. సేయ్యమానాదినిద్దేసేసూతి ‘‘తత్థ కతమో సేయ్యస్స ‘సేయ్యోహమస్మీ’తి మానో’’తిఆదినా (విభ. ౮౬౯) నిద్దిట్ఠేసు నవసు మాననిద్దేసేసు. ‘‘సేయ్యాదిపుగ్గలో’’తి ఇదం తత్థ పాళియం సేయ్యాదీనం నవన్నం పుగ్గలానం ఆమట్ఠత్తా వుత్తం. ఇధ పన పుగ్గలామసనే సతి సేయ్యపుగ్గలో చ ఆమసితబ్బో సియా. తేనేవాహ ‘‘సేయ్యమానభావేపీ’’తి. సేయ్యమానభావేపీతి పి-సద్దో ఆకడ్ఢకో అసేయ్యమాననిద్దేసేపి పుగ్గలామసనస్స కతత్తా. యస్స కస్సచీతి సేయ్యాదీసు యస్స కస్సచి పుగ్గలస్స.
౮౮౦. పురిమమానస్సాతి పుబ్బే పవత్తస్స సదిసమానస్స, హీనమానస్స వా, సదిసమానవసేనేవ పన పాళి ఆగతా.
౮౮౧. ‘‘మిగానం కోత్థుకో అన్తో, పక్ఖీనం పన వాయసో’’తి (జా. ౧.౩.౧౩౫) వచనతో ఆహ ‘‘పక్ఖిజాతీసు వాయసో అన్తో లామకో’’తి.
౮౮౨. విరాగన్తి అరహత్తం.
౮౮౩. మానసమ్పయుత్తచ్ఛన్దో తణ్హాఛన్దో. మానసభావం అనుగతో సేయ్యాదితో సమ్పగ్గణ్హనవసేన పవత్తో మానసమ్పయుత్తకత్తుకమ్యతాఛన్దో వా మానచ్ఛన్దో.
౮౮౪. తత్థాతి తస్మిం విలమ్బనే నిప్ఫాదేతబ్బే. యుత్తం అనుచ్ఛవికం. ముత్తం విస్సట్ఠం. సిలిట్ఠం సహితం, అత్థద్వయవిభావకం వా.
౮౮౮. అనుద్దయస్సేవాతి మేత్తాయన్తస్స వియ అనుకమ్పన్తస్స వియ వికప్పనాతి ఆహ ‘‘సహనన్దితాదికస్సా’’తి, మేత్తాదిపతిరూపేన పవత్తగేహసితసినేహస్సాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘తాదిసో రాగో’’తి. అత్థో యుజ్జతీతి ఏవమ్పి ‘‘తత్థా’’తి పాళిపదస్స అత్థో యుజ్జతి. పరానుద్దయతాహేతుకో హి పరానుద్దయతాసహితో సో వితక్కోతి.
౮౯౦. కామగుణపారిపూరియా యేభుయ్యేన లోకో సమ్భావేతీతి ఆహ ‘‘అనవఞ్ఞత్తత్థమేవ కామగుణే చ పత్థేతీ’’తి.
ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.