౧౭. ఖుద్దకవత్థువిభఙ్గో
౧. ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా
౮౪౩-౪. అత్థిపటిచ్చం నామాతి అత్థితా పటిచ్చత్థో నామ, అసతిపి సహజాతపురేజాతాదిభావే యస్మిం సతి యం హోతి, సో తస్స పచ్చయోతి కత్వా యథా తథా అత్థితామత్తం ఇధ పటిచ్చత్థోతి అత్థో. తం పన పటిచ్చత్థం బ్యతిరేకముఖేన పాకటతరం కాతుం ‘‘యథా’’తిఆదిమాహ. తత్థ నిస్సయాదిపచ్చయభావేన పటిచ్చాతి వుత్తన్తి నిస్సయాదిపచ్చయభావతో పచ్చయభూతం చక్ఖాది ‘‘పటిచ్చా’’తి వుత్తం. ఏకిస్సా సేణియాతి అట్ఠారససు సేణీసు మయం అముకాయ సేణియా జాతామ్హ, న అఞ్ఞే వియ అప్పఞ్ఞాతాతి ఏవమేత్థ అత్థం వదన్తి.
పురతో కరణం పముఖభావకరణం. నిధానరాసీతి నిదహిత్వా ఠపితధననిచయో. యసోతి ఇస్సరియం. తం పన యేసు వత్తతి, తేసు పట్ఠాపకఆణాకరణేహి పాకటో హోతీతి ‘‘పట్ఠాపకమదో, ఆణాకరణమదో’’తి చ వుత్తం.
౮౪౫. వత్థునాతి జాతిఆదిపవత్తిహేతునా.
౮౪౬. పతిట్ఠాభావోతి కుసలకమ్మేసు పతిట్ఠానాభావో, సో పన యస్మా కుసలకిరియాయ ఠానం న హోతి, తస్మా ‘‘కుసలకరణే అట్ఠాన’’న్తి ఆహ. పమాదసఙ్ఖాతస్స అత్థస్స ఏవమాదికో పరియాయోతి యోజనా. ఆది-సద్దేన ‘‘వచీదుచ్చరితే, మనోదుచ్చరితే చిత్తస్స వోస్సగ్గో, మక్ఖో, పళాసో’’తి చ ఏవమాదికస్స సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ‘‘పమాదో పమజ్జనాదీ’’తిఆదికో తదత్థప్పకాసకో, ‘‘చిత్తస్స వోస్సగ్గో వోస్సగ్గానుప్పాదన’’న్తిఆదికో తప్పరియాయప్పకాసకో బ్యఞ్జనపరియాయో చ అపరియన్తోతి సమ్బన్ధో. ‘‘చత్తారో ఖన్ధే దస్సేతీ’’తి ఇమినా సతివోస్సగ్గాకారప్పవత్తా చత్తారో అకుసలక్ఖన్ధా పమాదోతి వదతి.
౮౪౭. అనివాతవుత్తితాయ హేతుభూతో చిత్తసమ్పగ్గహో మానవిసేసో.
౮౪౮. ఉత్తరభావో ఉత్తరియం, కరణేన ఉత్తరియం కరణుత్తరియం, సారమ్భేన పరస్స కిరియతో ఉత్తరికిరియా.
౮౪౯. నేరుత్తికవిధానేనాతి ఇ-కారచ్చ-కారానఞ్చ ర-కారతాపాదనేన.
అత్తహితం అత్తాతి ఉత్తరపదలోపేన నిద్దేసమాహ యథా ‘‘రూపభవో రూపం, భీమసేనో భీమో’’తి చ. ఆదిన్నో, పత్తో వా అత్థో అత్తాతి నిరుత్తినయేన పదసిద్ధి వేదితబ్బా.
ముద్దితస్సాతి అఙ్కితస్స.
౮౫౦. జానన్తస్సేవ మహాజనస్స. ఉపాదానాదిపచ్చయేతి ఇన్ధనుదకచీవరాదికే పారిపూరిహేతుకే.
౮౫౧. గణ్ఠికా సయం గణ్ఠికరణతో. పతిరూపవచనతో, అఞ్ఞేసం గణ్ఠిభేదతో చ గణ్ఠిభూతా.
౮౫౨. అభేజ్జన్తరతాయ సమాసేవితతాయ సుట్ఠు ఆసేవితతాయ.
౮౫౩. చిరకాలపరిభావితత్తేన తేమనకరణం అల్లభావకరణం, లోభవసేన అవస్సవనన్తి అత్థో.
ఏవం సన్తే కథం ఖీయనన్తి నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘ఖీయనన్తి చా’’తిఆది.
౮౫౪. చీవరమణ్డనాదీనన్తి చీవరమణ్డనా పత్తమణ్డనా సేనాసనమణ్డనాతి ఇమేసం. ఇదాని తం విసేసనభావం యోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘చీవరేన హీ’’తిఆది వుత్తం.
౮౫౫. సభాగరహితో, సభాగపటిపక్ఖో వా అసభాగో, అననుకూలానం పటిక్కూలతా వా. తేనాహ ‘‘మానథద్ధతా, విరోధో వా’’తి.
౮౫౬. సఙ్కమ్పనా ఉక్కణ్ఠనావసేన అనవట్ఠానం, అనవధానం వా. తస్స తస్స ఆరమ్మణస్స తణ్హాయనా.
౮౫౭. కాయస్సాతి నామకాయస్స. తస్మిఞ్హి అవిప్ఫారికే రూపకాయోపి అవిప్ఫారికో హోతి.
౮౬౦. రాగాదీనన్తి రాగమోహఅహిరికానోత్తప్పవిచికిచ్ఛాదీనం.
౮౬౧. తివిధమ్పి కుహనవత్థుం దస్సేతున్తి సమ్బన్ధో. తత్థాతి మహానిద్దేసే. ‘‘తత్థ కతమా కుహనా లాభసక్కారసిలోకసన్నిస్సితస్సా’’తిఆదినా (విభ. ౮౬౧) ఇధ ఖుద్దకవిభఙ్గే ఆగతం దేసనానయం నిస్సాయ మహానిద్దేసదేసనా పవత్తాతి ఆహ ‘‘నిస్సయభూతాయ ఇమాయ పాళియా’’తి.
అన్తరహితానీతి అన్తవికలాని ఛిన్దన్తాని.
లాభసక్కారసిలోకహేతు సమ్భావనాధిప్పాయేన సంయతాకారదస్సనం కోహఞ్ఞన్తి ఆహ ‘‘పాపిచ్ఛతాయ నిరత్థకకాయవచీవిప్ఫన్దనిగ్గహణం కోరజ’’న్తి. యో సంవేగబహులో కుక్కుచ్చకో పుబ్బేనాపరం అత్తనోపి కిరియం పరిసఙ్కన్తో పచ్చవేక్ఖమానో తిట్ఠతి, తాదిసం వియ అత్తానం దస్సేన్తో ‘‘అతిపరిసఙ్కితో’’తి వుత్తో.
౮౬౪. పసంసాముఖేన నిన్దనన్తి పసంసావత్థుతో ఖిపనం బహి ఛడ్డనం యథా ‘‘అదాయకం అహో దానపతీ’’తి.
౮౬౫. గవేసనకమ్మన్తి అప్పకేన లాభేన మహన్తస్స పరియేసనకబ్యాపారో.
౮౬౬. పోక్ఖరం వుచ్చతి సున్దరం, వణ్ణస్స సున్దరభావో వణ్ణపారిపూరీ హోతీతి ఆహ ‘‘వణ్ణపారిపూరీ వా వణ్ణపోక్ఖరతా’’తి.
౮౭౯. సేయ్యమానాదినిద్దేసేసూతి ‘‘తత్థ కతమో సేయ్యస్స ‘సేయ్యోహమస్మీ’తి మానో’’తిఆదినా (విభ. ౮౬౯) నిద్దిట్ఠేసు నవసు మాననిద్దేసేసు. ‘‘సేయ్యాదిపుగ్గలో’’తి ఇదం తత్థ పాళియం సేయ్యాదీనం నవన్నం పుగ్గలానం ఆమట్ఠత్తా వుత్తం. ఇధ పన పుగ్గలామసనే సతి సేయ్యపుగ్గలో చ ఆమసితబ్బో సియా. తేనేవాహ ‘‘సేయ్యమానభావేపీ’’తి. సేయ్యమానభావేపీతి పి-సద్దో ఆకడ్ఢకో అసేయ్యమాననిద్దేసేపి పుగ్గలామసనస్స కతత్తా. యస్స కస్సచీతి సేయ్యాదీసు యస్స కస్సచి పుగ్గలస్స.
౮౮౦. పురిమమానస్సాతి పుబ్బే పవత్తస్స సదిసమానస్స, హీనమానస్స వా, సదిసమానవసేనేవ పన పాళి ఆగతా.
౮౮౧. ‘‘మిగానం కోత్థుకో అన్తో, పక్ఖీనం పన వాయసో’’తి (జా. ౧.౩.౧౩౫) వచనతో ఆహ ‘‘పక్ఖిజాతీసు వాయసో అన్తో లామకో’’తి.
౮౮౨. విరాగన్తి అరహత్తం.
౮౮౩. మానసమ్పయుత్తచ్ఛన్దో తణ్హాఛన్దో. మానసభావం అనుగతో సేయ్యాదితో సమ్పగ్గణ్హనవసేన పవత్తో మానసమ్పయుత్తకత్తుకమ్యతాఛన్దో వా మానచ్ఛన్దో.
౮౮౪. తత్థాతి తస్మిం విలమ్బనే నిప్ఫాదేతబ్బే. యుత్తం అనుచ్ఛవికం. ముత్తం విస్సట్ఠం. సిలిట్ఠం సహితం, అత్థద్వయవిభావకం వా.
౮౮౮. అనుద్దయస్సేవాతి మేత్తాయన్తస్స వియ అనుకమ్పన్తస్స వియ వికప్పనాతి ఆహ ‘‘సహనన్దితాదికస్సా’’తి, మేత్తాదిపతిరూపేన పవత్తగేహసితసినేహస్సాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘తాదిసో రాగో’’తి. అత్థో యుజ్జతీతి ఏవమ్పి ‘‘తత్థా’’తి పాళిపదస్స అత్థో యుజ్జతి. పరానుద్దయతాహేతుకో హి పరానుద్దయతాసహితో సో వితక్కోతి.
౮౯౦. కామగుణపారిపూరియా యేభుయ్యేన లోకో సమ్భావేతీతి ఆహ ‘‘అనవఞ్ఞత్తత్థమేవ కామగుణే చ పత్థేతీ’’తి.
ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. దుకనిద్దేసవణ్ణనా
౮౯౧. బన్ధతీతి కుజ్ఝనాకారం బన్ధతి ఘటేతి. ఉపనాహో హి ఆఘాతవత్థునా చిత్తం బన్ధన్తో వియ హోతి, యతో అఞ్ఞథా పవత్తిత్వాపి అవిదితే ఉపనాహే ఆఘాతవత్థుసన్నిస్సితోవ హోతి.
౮౯౨. దన్తేహి ఛిన్దిత్వాతి దన్తేహి ఛిన్దిత్వా వియ ఏకదేసం అపనేత్వా ఏకదేసం గహేత్వాతి అధిప్పాయో.
౮౯౪. అచ్చయం కత్వాతి వీతిక్కమం కత్వా. పటిచ్ఛాదనేతి అత్తనా కతస్స అచ్చయస్స పటిచ్ఛాదనే. వోచ్ఛిన్దనం వీతిక్కమకిరియాయ అప్పటిజానవసేన ఉపచ్ఛిన్దనం, వోచ్ఛిన్దనేన ఛాదనా వోచ్ఛిన్దనఛాదనా.
అసమ్మాభాసనే సఠ-సద్దో లోకే నిరుళ్హోతి ఆహ ‘‘యో న సమ్మా భాసతి, సో సఠో’’తి. సఠస్స యక్ఖసూకరసదిసతం దస్సేన్తో ‘‘కుచ్ఛి వా పిఠి వా జానితుం న సక్కా’’తి ఆహ, ఇన్దజాలసదిసో వా ఏసో దట్ఠబ్బో.
యో సబ్బథా విపన్నజ్ఝాసయోపి సమానో కాయవచీభేదమత్తేన అత్తానం సమ్పన్నం వియ దస్సేత్వా లోకం వఞ్చేన్తో అఞ్ఞథా సన్తం అఞ్ఞథా పవేదేతి. తేనాహ ‘‘తేనేతం సాఠేయ్యం మాయాతో బలవతరా వఞ్చనాతి దట్ఠబ్బ’’న్తి. సన్తదోసపటిచ్ఛాదనమేవ హి మాయా. తేనేవాతి బలవతరవఞ్చనాభావేనేవ. దళ్హకేరాటియఞ్హి ‘‘పరిక్ఖతతా’’తి వుత్తం.
౯౦౮. అభావేపీతి పి-సద్దేన ‘‘కో పన వాదో భావే’’తి దస్సేతి. యదిపి హి పుథుజ్జనానం, ఏకచ్చానఞ్చ సేక్ఖానం యథారహం అత్తాభినివేసాదీహి కతూపకారం రూపరాగాదిసంయోజనకిచ్చం సాధేతి, ఏకచ్చానం పన వినా ఏవ తేహీతి కస్సచిపి కిలేసస్స అవిక్ఖమ్భితత్తా కథఞ్చిపి అవిముత్తో కామభవో అజ్ఝత్తగ్గహణస్స విసేసపచ్చయోతి ‘‘అజ్ఝత్త’’న్తి వుచ్చతి, తదభావతో ‘‘బహిద్ధా’’తి లద్ధవోహారే రూపారూపభవే కేవలమ్పి సంయోజనకిచ్చం సాధేన్తం పవత్తతీతి, తతో ఏవ రూపారూపావచరసత్తానం బహిద్ధాసంయోజనభావహేతజాతన్తి చ ‘‘బహిద్ధాసంయోజన’’న్తి వుచ్చతీతి ఇమమత్థమాహ ‘‘సక్కాయదిట్ఠాదీనం…పే… యోజనం నామా’’తి.
దుకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. తికనిద్దేసవణ్ణనా
౯౦౯. అవిజ్జాభవతణ్హాహి వియ ఇస్సామచ్ఛరియదోమనస్సాదిసహాయభూతేన దోసేనపి భవాభిసఙ్ఖరణం హోతీతి ‘‘అకుసలమూలానేవ వట్టమూలానీ’’తి. తేనాహ ‘‘తీహి…పే… కథితో’’తి.
౯౧౯. రూపారూపావచరవిపాకానం సన్తపణీతభావేన ఉళారతమత్తా తత్థ సాతిసయో భవరాగో వుత్తో.
౯౨౦. మానేన ఠపనాతి మానేన సేయ్యాదివసేన అత్తనో ఠపనా. ఠపనాతి చ దహనా, పగ్గణ్హనా వా.
౯౨౧. తంసమ్పయుత్తాతి దోససమ్పయుత్తా.
౯౨౨. తేసం వణ్ణభేదన్తి తేసం జీవానం వణ్ణవిసేసం, తేసం వా తథా కథేన్తానం సుత్వా. బ్యాపీతి సకలలోకబ్యాపీ, సకలసరీరబ్యాపీ వా. పరిమణ్డలోతి పరమాణుప్పమాణో హుత్వా పరిమణ్డలో. ఆది-సద్దేన అఙ్గుట్ఠప్పమాణో వయప్పమాణోతిఆదికం సఙ్గణ్హాతి.
౯౨౩. ఉతువిపరిణామజో సీతాదిఉతువిపరివత్తజాతో. ఓపక్కమికో అత్తనో, పరస్స వా తాదిసఉపక్కమనిబ్బత్తో. విసమపరిహారజో చిరాసనచిరట్ఠానాదినా కాయస్స విసమపరిహరణతో జాతో. సన్నిపాతజో సఞ్చయతో పట్ఠాయ పచ్చేకం విసమాకారతో దోసత్తయసమోధానతో జాతో. కమ్మసముట్ఠానో ఉతువిపరిణామాదీహి వినా కమ్మతో సముట్ఠితో. పిత్తసేమ్హవాతసముట్ఠానా పన పిత్తాదీనం అధికభావేనేవ వుత్తా. సబ్బస్సాపి హి రోగస్స దోసత్తయం ఆసన్నకారణం దోసప్పకోపేన వినా అభావతో. కమ్మం పధానకారణం కతోకాసే ఏవ తస్మిం ఉప్పజ్జనతో, ఇతరం పన తస్స సహకారికారణం దట్ఠబ్బం. తయిదం పుబ్బేకతహేతువాదినో పటిక్ఖిపన్తి. ఉపపజ్జవేదనీయఫలమ్పి పుబ్బేకతహేతుకపక్ఖికమేవ అతీతద్ధికత్తా కమ్మస్సాతి అరుచిసూచనత్థం కిర-సద్దగ్గహణం కరోతి ‘‘ఉపపజ్జవేదనీయఞ్చ కిర పటిక్ఖిపన్తీ’’తి.
౯౨౪. దాహకారణతాయాతి రాగాదిదసవిధగ్గిదాహస్స, నరకగ్గిదాహస్స చ కారణతాయ.
౯౨౬. పుథునిమిత్తసభావేసూతి పుథు నానాకిలేసాదీనం కారణసభావేసు.
౯౩౧. అద్దనం అద్దా మద్దవో, అనేకత్థత్తా ధాతూనం తప్పటిక్ఖేపేన అనద్దాతి ఆహ ‘‘అముదుతా వా అనద్దా’’తి.
౯౩౬. అయోనిసోమనసికారహేతుకత్తా ఆవజ్జనాయ అకుసలానుకూలకిచ్చతా దట్ఠబ్బా.
తికనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. చతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా
౯౩౯. ఏవం-సద్దేనాతి నిదస్సనత్థేన ఏవం-సద్దేనాతి అధిప్పాయో. భవో ఏవ అభివుద్ధో అభవో యథా ‘‘అసేక్ఖా ధమ్మా’’తి (ధ. స. తికమాతికా ౧౧). దుతియస్మిం పక్ఖే భవాభవసద్దేన సమ్పత్తివిపత్తియో, వుద్ధిహానియో వా వుత్తాతి వేదితబ్బా.
అగతియాతి అయుత్తగతియా, అప్పతిరూపకిరియాయాతి అత్థో.
కోధూపాయాస…పే… మాతుగామా వా ఊమిఆదిభయన్తి యోజనా. పఞ్చకామగుణమాతుగామగ్గహణేతి పఞ్చకామగుణగ్గహణే, మాతుగామగ్గహణే చ.
‘‘సయంకతం సుఖదుక్ఖ’’న్తిఆదికా దిట్ఠి యదిపి అఞ్ఞేసమ్పి దిట్ఠిగతికానం అత్థేవ, తిమ్బరుకో పన తథాదిట్ఠికో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛీతి సా దిట్ఠి ‘‘తిమ్బరుకదిట్ఠీ’’తి (సం. ని. ౨.౧౮) వుత్తా. తేనాహ ‘‘తిమ్బరుకో…పే… ఆగతత్తా’’తి.
చతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. పఞ్చకనిద్దేసవణ్ణనా
౯౪౦. ఆగమనస్స పటిసన్ధిగ్గహణవసేనాతి అధిప్పాయో.
౯౪౧. ఉపచయనతోతి వడ్ఢనతో. అఞ్ఞథాతి లాభతో తక్కనతో చ అఞ్ఞప్పకారో గహితోతి తం దస్సేన్తో ‘‘సద్ధారుచిఆదీహీ’’తి ఆహ. అనుస్సవతో హి సద్దహనం, రుచ్చనం పన జాతిస్సరఞాణతోపి హోతి. ఆది-సద్దేన ఖన్తిఆదీనం సఙ్గహో.
౯౪౨. అక్ఖన్తి మూలం ఏతేసన్తి అక్ఖన్తిమూలకా. దుక్కటదుబ్భాసితతాదిదోసా తాదిసాని కాయవచీమనోదుచ్చరితాని.
౯౪౩. ఉదగ్గతాసఙ్ఖాతో అవూపసమో న ఉద్ధచ్చసఙ్ఖాతోతి పీతియా ఏవ సవిప్ఫారికతాసఙ్ఖాతం అసన్తసభావం ఆహ. అవూపసమహేతుభూతోతి విక్ఖేపహేతుభూతో. పీతియా ఆకారోతి పీతియా పవత్తిఆకారో.
పఞ్చకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. ఛక్కనిద్దేసవణ్ణనా
౯౪౪. తేనాతి కోధాదీనంయేవ వివాదమూలత్తా.
౯౪౫. కుసలానుయోగే సాతచ్చం కుసలానుయోగసాతచ్చం.
గణేన సత్తసమూహేన సఙ్గణి సన్నిపతనం యేన సద్ధిం, తేన సఙ్గతి గణసఙ్గణికా. కస్సచి ఘాసచ్ఛాదనాదికస్స.
౯౪౬. ఉపవితక్కేతీతి ఆరమ్మణం ఉపేచ్చ తక్కేతి.
౯౪౮. అధిచ్చసముప్పన్నికోతి ‘‘అధిచ్చసముప్పన్నో అత్తా చ లోకో చా’’తి ఏవంవాదీ.
ఛక్కనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. అట్ఠకనిద్దేసవణ్ణనా
౯౫౨. ఓసీదనాకారేనాతి కత్తబ్బకమ్మే అనుస్సహనాకారేన.
౯౫౮. తే అభినివేసా అసఞ్ఞీవాదా వదన్తి ఏతేహీతి.
అట్ఠకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. నవకనిద్దేసవణ్ణనా
౯౬౦-౯౬౩. దసమస్సాతి అట్ఠానఘాతస్స.
అజ్ఝత్తన్తి గోచరజ్ఝత్తం అధిప్పేతం. ఏతస్స గాథావచనస్స. నిట్ఠపేత్వాతి అభినివిస్స.
౯౬౪. అఞ్ఞేసం ఫస్సాదీనం సఙ్ఖతభావే యథాసకంపచ్చయేహి. యేనాకారేన మానస్స సాతిసయా పవత్తి, తం దస్సేతుం ‘‘అహన్తి, అస్మీతి చా’’తి వుత్తం. అత్తనోతి దిట్ఠిగతపరికప్పితస్స అత్తనో. యథా మానస్స సమ్పగ్గహవసేన, ఏవం తణ్హాయ మమత్తవసేన, దిట్ఠియా నిచ్చాదివసేన పవత్తి విసేసవతీ సమానేపి అనాగతకాలామసనేతి ఆహ ‘‘భవిస్సన్తీ…పే… వుత్తో’’తి. ‘‘అహమస్మీ’’తి పన పవత్తమానస్సేవ భవతీతి సబ్బపదసాధారణస్స మానస్సేవ వసేన ఇఞ్జితాదితా అట్ఠకథాయం వుత్తా.
నవకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. దసకనిద్దేసవణ్ణనా
౯౭౦. సఙ్కప్పనన్తి ‘‘కుసలతా’’తి వుత్తపదస్స అత్థవచనం. తస్సా ఉపాయచిన్తాయ. మిచ్ఛాభావో సావజ్జభావో. తదాకారో మోహోతి యథావుత్తాకారేన పవత్తే చిత్తుప్పాదే మోహో. తస్సాపి యథావుత్తపచ్చవేక్ఖణాయపి యథాకతపాపేపి. అధిమానసమ్పయుత్తం సఞ్జాననం పకతిపురిసన్తరదస్సనాదివసేన పవత్తం దిట్ఠిసమ్పయుత్తచిత్తం ఫలం వియ విముత్తన్తి గహితం దట్ఠబ్బం.
దసకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
తణ్హావిచరితనిద్దేసవణ్ణనా
౯౭౩. విసేసం అకత్వాతి అనుపనిధానం, సమతో చ అసమతో చ ఉపనిధానన్తి ఇమం విభాగం అకత్వా, యో ‘‘ఇత్థం, ఏవం, అఞ్ఞథా’’తి పదేహి పకాసితో.
విసేసస్సాతి ‘‘ఇత్థం, ఏవం, అఞ్ఞథా’’తి యథావుత్తస్సేవ విసేసస్స. దిట్ఠియాతి దిట్ఠియా గహితాయ తదవినాభావినీ తణ్హా దస్సితా. సీససీసమూలకేహీతి చతూహి సీసేహి, ద్వాదసహి చ సీసమూలకేహి. సయమేవ చ తణ్హా దస్సితాతి యోజనా. యది దిట్ఠిమానగాహోపి ఇధాధిప్పేతో, యతో ‘‘తణ్హామానదిట్ఠివసేన సమూహగాహతో’’తి (విభ. అట్ఠ. ౯౭౩) అట్ఠకథాయం వుత్తం, కథం ‘‘తణ్హావిచరితానీ’’తి వచనన్తి ఆహ ‘‘దిట్ఠిమానేసూ’’తిఆది. తంమూలకత్తాతి తణ్హామూలకత్తా.
౯౭౪. న అవక్కరీయతీతి అనవకారీ, తం అనవకారిం కత్వా, తం పదన్తరేన విభావేన్తో ‘‘అనవక్కరి, తం కత్వా’’తి ఆహ. విక్ఖేపనం అవయవతో విభాగో. అత్తతో అవినిబ్భుజిత్వాతి య్వాయం దిట్ఠిగతికపరికప్పితో అత్తా, తతో అవిసుం కత్వా.
౯౭౬. బహికతాని రూపాదీని ఉపగన్త్వా పవత్తా తణ్హా ఉపాదాయాతి వుత్తాతి యోజనా.
ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స ఏకస్మిం అత్తభావే కస్సచి తణ్హావిచరితస్స అసమ్భవో, కస్సచిదేవ సమ్భవోతి ఆహ ‘‘కస్సచి సమ్భవదస్సనత్థం వుత్త’’న్తి.
తణ్హావిచరితనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఖుద్దకవత్థువిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.