౨. ఆరమ్మణపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా

౨. ఉప్పజ్జనక్ఖణేయేవాతి ఏతేన వత్తమానక్ఖణేకదేసేన సబ్బం వత్తమానక్ఖణం గయ్హతీతి దట్ఠబ్బం. న హి ఉప్పజ్జనక్ఖణేయేవ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం రూపాదీని ఆరమ్మణపచ్చయో, అథ ఖో సబ్బస్మిం వత్తమానక్ఖణేతి. తేన ఆలమ్బియమానానమ్పి రూపాదీనం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదివత్తమానతాయ పురే పచ్ఛా చ విజ్జమానానం ఆరమ్మణపచ్చయత్తాభావం దస్సేతి, కో పన వాదో అనాలమ్బియమానానం. న ఏకతో హోన్తీతి నీలాదీని సబ్బరూపాని సహ న హోన్తి, తథా సద్దాదయోపీతి అత్థో. ‘‘యం య’’న్తి హి వచనం రూపాదీని భిన్దతీతి. తత్థ పురిమేనత్థేన ‘‘ఉప్పజ్జన్తీ’’తి వచనేన ఆరమ్మణపచ్చయభావలక్ఖణదీపనత్థం ‘‘యం యం ధమ్మ’’న్తిఆది వుత్తన్తి దస్సేతి, పచ్ఛిమేన ‘‘యం య’’న్తి వచనేన రూపాదిభేదదీపనత్థన్తి. ‘‘యం యం వా పనారబ్భా’’తి ఏతస్స వణ్ణనాయం దస్సితసబ్బారమ్మణాదివసేన వా ఇధాపి అత్థో గహేతబ్బోతి.

ఏవం వుత్తన్తి యథా నదీపబ్బతానం సన్దనం ఠానఞ్చ పవత్తం అవిరతం అవిచ్ఛిన్నన్తి సన్దన్తి తిట్ఠన్తీతి వత్తమానవచనం వుత్తం, ఏవం ‘‘యే యే ధమ్మా’’తి అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం సబ్బసఙ్గహసముదాయవసేన గహితత్తా తేసం ఉప్పజ్జనం పవత్తనం అవిరతన్తి ఉప్పజ్జన్తీతి వత్తమానవచనం వుత్తన్తి అధిప్పాయో. ఇమే పన న హేతాదిపచ్చయా సబ్బేపి అతీతానాగతానం హోన్తి. న హి అతీతో చ అనాగతో చ అత్థి, యస్సేతే పచ్చయా సియుం. ఏవఞ్చ కత్వా అతీతత్తికే అతీతానాగతానం న కోచి పచ్చయో వుత్తో, తస్మా ఇధాపి ‘‘ఉప్పజ్జన్తీ’’తి వచనేన యేసం రూపాదయో ఆరమ్మణధమ్మా ఆరమ్మణపచ్చయా హోన్తి, తే పచ్చుప్పన్నావ దస్సితాతి దట్ఠబ్బా. తేసు హి దస్సితేసు అతీతానాగతేసు తంతంపచ్చయా అహేసుం భవిస్సన్తి చాతి అయమత్థో దస్సితో హోతి, న పన తంతంపచ్చయవన్తతా. పచ్చయవన్తో హి పచ్చుప్పన్నాయేవాతి.

ఏత్థ చ ‘‘యం యం ధమ్మం ఆరబ్భా’’తి ఏకవచననిద్దేసం కత్వా పున ‘‘తే తే ధమ్మా’’తి బహువచననిద్దేసో ‘‘యం య’’న్తి వుత్తస్స ఆరమ్మణధమ్మస్స అనేకభావోపి అత్థీతి దస్సనత్థో. చత్తారో హి ఖన్ధా సహేవ ఆరమ్మణపచ్చయా హోన్తి, తే సబ్బేపి ఆరబ్భ ఉప్పజ్జమానమ్పి తేసు ఏకేకం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జమానం న న హోతి, తస్మా వేదనాదీసు ఫస్సాదీసు చ ఏకేకస్సపి ఆరమ్మణపచ్చయభావదస్సనత్థం ‘‘యం య’’న్తి వుత్తం, సబ్బేసం ఏకచిత్తుప్పాదపరియాపన్నానం ఆరమ్మణపచ్చయభావదస్సనత్థం ‘‘తే తే’’తి. తత్థ యో చ రూపాదికో ఏకేకోవ యంయం-సద్దేన వుత్తో, యే చ అనేకే ఫస్సాదయో ఏకేకవసేన యంయం-సద్దేన వుత్తా, తే సబ్బే గహేత్వా ‘‘తే తే’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అథ వా యస్మిం కాలే ఆరబ్భ ఉప్పజ్జన్తి, తస్మిం కాలే నీలాదీసు చిత్తుప్పాదేసు చ ఏకేకమేవ ఆరబ్భ ఉప్పజ్జన్తీతి దస్సనత్థం ‘‘యం య’’న్తి వుత్తం, తే పన ఆలమ్బియమానా రూపారమ్మణధమ్మా చ అనేకే, తథా సద్దాదిఆరమ్మణధమ్మా చాతి దస్సనత్థం ‘‘తే తే’’తి.

నిబ్బానారమ్మణం కామావచరరూపావచరకుసలస్స అపరియాపన్నతో కుసలవిపాకస్స కామావచరరూపావచరకిరియస్స చాతి ఇమేసం ఛన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతీతి ఇదం పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన ఖన్ధపటిబద్ధానుస్సరణకాలే నిబ్బానమ్పి రూపావచరకుసలకిరియానం ఆరమ్మణం హోతీతి ఇమినా అధిప్పాయేన వుత్తం. ఏవం సతి యథా ‘‘అప్పమాణా ఖన్ధా పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౨.౫౮) వుత్తం, ఏవం ‘‘నిబ్బాన’’న్తి చ వత్తబ్బం సియా, న చ తం వుత్తం. న హి నిబ్బానం పుబ్బే నివుట్ఠం అసఙ్ఖతత్తా, న చ పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన పుబ్బే నివుట్ఠేసు అప్పమాణక్ఖన్ధేసు ఞాతేసు నిబ్బానజాననే న తేన పయోజనం అత్థి. యథా హి చేతోపరియఞాణం చిత్తం విభావేన్తమేవ చిత్తారమ్మణజాననస్స కామావచరస్స పచ్చయో హోతి, ఏవమిదమ్పి అప్పమాణక్ఖన్ధే విభావేన్తమేవ తదారమ్మణజాననస్స కామావచరస్స పచ్చయో హోతీతి. దిట్ఠనిబ్బానోయేవ చ పుబ్బే నివుట్ఠే అప్పమాణక్ఖన్ధే అనుస్సరతి, తేన యథాదిట్ఠమేవ నిబ్బానం తేసం ఖన్ధానం ఆరమ్మణన్తి దట్ఠబ్బం, న పన పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన తదారమ్మణవిభావనం కాతబ్బం. విభూతమేవ హి తం తస్సాతి. ఏవం అనాగతంసఞాణేపి యథారహం యోజేతబ్బం, తస్మా నిబ్బానం న కస్సచి రూపావచరస్స ఆరమ్మణన్తి ‘‘చతున్నం రాసీన’’న్తి వత్తుం యుత్తం.

ఆరమ్మణపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.