౧. హేతుపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా

౧. యో హేతుపచ్చయోతి ఉద్దిట్ఠో, సో ఏవం వేదితబ్బోతి ఏతేన హేతుసఙ్ఖాతస్స పచ్చయధమ్మస్స హేతుసమ్పయుత్తకతంసముట్ఠానరూపసఙ్ఖాతానం పచ్చయుప్పన్నానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయభావో హేతుపచ్చయోతి ఉద్దిట్ఠోతి. యో పన హేతుభావేన యథావుత్తో పచ్చయధమ్మో యథావుత్తానం పచ్చయుప్పన్నానం పచ్చయో హోతి, సో హేతుపచ్చయోతి ఉద్దిట్ఠోతి వేదితబ్బోతి దస్సేతి. ఉభయథాపి హేతుభావేన ఉపకారకతా హేతుపచ్చయోతి ఉద్దిట్ఠోతి దస్సితం హోతి. ఏస నయో సేసపచ్చయేసుపి. ఉపకారకతా పన ధమ్మసభావో ఏవ, న ధమ్మతో అఞ్ఞా అత్థీతి. తథా తథా ఉపకారకం తం తం ధమ్మం దస్సేన్తో హి భగవా తం తం ఉపకారకతం దస్సేతీతి.

హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానన్తి ఏత్థ పఠమో హేతు-సద్దో పచ్చత్తనిద్దిట్ఠో పచ్చయనిద్దేసో. తేన ఏతస్స హేతుభావేన ఉపకారకతా హేతుపచ్చయతాతి దస్సేతి. దుతియో పచ్చయుప్పన్నవిసేసనం. తేన న యేసం కేసఞ్చి సమ్పయుత్తకానం హేతుపచ్చయభావేన పచ్చయో హోతి, అథ ఖో హేతునా సమ్పయుత్తానమేవాతి దస్సేతి. నను చ సమ్పయుత్తసద్దస్స సాపేక్ఖత్తా దుతియే హేతుసద్దే అవిజ్జమానేపి అఞ్ఞస్స అపేక్ఖితబ్బస్స అనిద్దిట్ఠత్తా అత్తనావ సమ్పయుత్తకానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి అయమత్థో విఞ్ఞాయతీతి? నాయం ఏకన్తో. హేతుసద్దో హి పచ్చత్తనిద్దిట్ఠో ‘‘హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏత్థేవ బ్యావటో యదా గయ్హతి, తదా సమ్పయుత్తవిసేసనం న హోతీతి సమ్పయుత్తా అవిసిట్ఠా యే కేచి గహితా భవేయ్యున్తి ఏవం సమ్పయుత్తసద్దేన అత్తని ఏవ బ్యావటేన హేతుసద్దేన విసేసనేన వినా యేసం కేసఞ్చి సమ్పయుత్తానం గహణం హోతీతి తం సన్ధాయ ‘‘అథాపి…పే… అత్థో భవేయ్యా’’తి ఆహ. నను యథా ‘‘అరూపినో ఆహారా సమ్పయుత్తకానం ధమ్మాన’’న్తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౫), ‘‘అరూపినో ఇన్ద్రియా సమ్పయుత్తకాన’’న్తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౬) చ వుత్తే దుతియేన ఆహారగ్గహణేన ఇన్ద్రియగ్గహణేన చ వినాపి ఆహారిన్ద్రియసమ్పయుత్తకావ గయ్హన్తి, ఏవమిధాపి సియాతి? న, ఆహారిన్ద్రియాసమ్పయుత్తస్స అభావతో. వజ్జేతబ్బాభావతో హి తత్థ దుతియఆహారిన్ద్రియగ్గహణే అసతిపి తంసమ్పయుత్తకావ గయ్హన్తీతి తం న కతం, ఇధ పన వజ్జేతబ్బం అత్థీతి వత్తబ్బం దుతియం హేతుగ్గహణన్తి.

ఏవమ్పి హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానన్తి ఏత్థ హేతుసమ్పయుత్తకానం సో ఏవ సమ్పయుత్తకహేతూతి విసేసనస్స అకతత్తా యో కోచి హేతు యస్స కస్సచి హేతుసమ్పయుత్తకస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, పచ్చత్తనిద్దిట్ఠస్సేవ హేతుస్స పున సమ్పయుత్తవిసేసనభావేన వుత్తత్తా, ఏతదత్థమేవ చ వినాపి దుతియేన హేతుసద్దేన హేతుసమ్పయుత్తభావే సిద్ధేపి తస్స గహణం కతం. అథ వా అసతి దుతియే హేతుసద్దే హేతుసమ్పయుత్తకానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో, న పన హేతూనన్తి ఏవమ్పి గహణం సియాతి తన్నివారణత్థం సో వుత్తో, తేన హేతుసమ్పయుత్తభావం యే లభన్తి, తేసం సబ్బేసం హేతూనం అఞ్ఞేసమ్పి హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి దస్సితం హోతి. యస్మా పన హేతుఝానమగ్గా పతిట్ఠామత్తాదిభావేన నిరపేక్ఖా, న ఆహారిన్ద్రియా వియ సాపేక్ఖా ఏవ, తస్మా ఏతేస్వేవ దుతియం హేతాదిగ్గహణం కతం. ఆహారిన్ద్రియా పన ఆహరితబ్బఇసితబ్బాపేక్ఖా ఏవ, తస్మా తే వినాపి దుతియేన ఆహారిన్ద్రియగ్గహణేన అత్తనా ఏవ ఆహరితబ్బే చ ఇసితబ్బే చ ఆహారిన్ద్రియభూతే అఞ్ఞే చ సమ్పయుత్తకే పరిచ్ఛిన్దన్తీతి తం తత్థ న కతం, ఇధ చ దుతియేన హేతుగ్గహణేన పచ్చయుప్పన్నానం హేతునా పచ్చయభూతేనేవ సమ్పయుత్తానం హేతూనం అఞ్ఞేసఞ్చ పరిచ్ఛిన్నత్తా పున విసేసనకిచ్చం నత్థీతి పఞ్హావారే ‘‘కుసలా హేతూ సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధాన’’న్తిఆదీసు (పట్ఠా. ౧.౧.౪౦౧) దుతియం హేతుగ్గహణం న కతన్తి దట్ఠబ్బం.

నిద్దిసితబ్బస్స అపాకటత్తాతి తం-సద్దో పురిమవచనాపేక్ఖో వుత్తస్సేవ నిద్దేసో ‘‘రూపాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకాన’’న్తిఆదీసు (పట్ఠా. ౧.౧.౨) పురిమవచనేన నిద్దిసితబ్బే పాకటీభూతే ఏవ పవత్తతి. ఏత్థ చ పచ్చత్తనిద్దిట్ఠో హేతుసద్దో ‘‘హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏత్థ బ్యావటో సమ్పయుత్తసద్దేన వియ తం-సద్దేనపి అనపేక్ఖనీయో అఞ్ఞో చ కోచి నిద్దిసితబ్బప్పకాసకో వుత్తో నత్థి, తస్మా ‘‘తంసమ్పయుత్తకాన’’న్తి చ న వుత్తన్తి అధిప్పాయో.

‘‘హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి ఇమినా పన పచ్చయుప్పన్నవచనేన అసమత్తేన పచ్చయుప్పన్నవచనన్తరాపేక్ఖేన పుబ్బే వుత్తేన తం-సద్దేన నిద్దిసితబ్బం పాకటీకతం, తేన ‘‘తంసముట్ఠానాన’’న్తి ఏత్థ తంగహణం కతన్తి. కిం పన తస్మిం హేతుసమ్పయుత్తకసద్దే తం-సద్దేన నిద్దిసితబ్బం పాకటీభూతన్తి? యేహి హేతూహి సమ్పయుత్తా ‘‘హేతుసమ్పయుత్తకా’’తి వుత్తా, తే హేతూ చేవ సమ్పయుత్తకవిసేసనభూతా తబ్బిసేసితా చ హేతుసమ్పయుత్తకా. తేనాహ ‘‘తే హేతూ చేవా’’తిఆది. అఞ్ఞథా ‘‘తే హేతూ చేవా’’తి ఏతస్స పచ్చత్తనిద్దిట్ఠేన హేతుసద్దేన సమ్బన్ధే సతి యథా ఇధ తేనేవ తం-సద్దేన నిద్దిసితబ్బా పాకటా, ఏవం పుబ్బేపి భవితుం అరహన్తీతి ‘‘నిద్దిసితబ్బస్స అపాకటత్తా ‘తంసమ్పయుత్తకాన’న్తి న వుత్త’’న్తి ఇదం న యుజ్జేయ్యాతి. దువిధమ్పి వా హేతుగ్గహణం అపనేత్వా తంసద్దవచనీయతం చోదేతి పరిహరతి చ. తంసముట్ఠానానన్తి చ హేతుసముట్ఠానానన్తి యుత్తం. హేతూ హి పచ్చయాతి.

చిత్తజరూపం అజనయమానాపీతి పి-సద్దేన జనయమానాపి. యది ‘‘చిత్తసముట్ఠానాన’’న్తి వచనేన పటిసన్ధిక్ఖణే కటత్తారూపస్స అగ్గహణతో తం న వుత్తం, సహజాతపచ్చయవిభఙ్గే చిత్తచేతసికానం తస్స కటత్తారూపస్స పచ్చయభావో న వుత్తో భవేయ్య. యది చ తత్థ చిత్తసముట్ఠానానం పచ్చయభావేన తంసమానలక్ఖణానం కటత్తారూపానమ్పి పచ్చయభావో నిదస్సితో, ఏవమిధాపి భవితబ్బం. ‘‘చిత్తసముట్ఠానాన’’న్తి పన అవత్వా ‘‘తంసముట్ఠానాన’’న్తి వచనం చిత్తసముట్ఠానానం సబ్బచిత్తచేతసికసముట్ఠానతాదస్సనత్థం. ఏవంపకారేన హి తంసముట్ఠానవచనేన తత్థ తత్థ వుత్తం సముట్ఠానవచనం విసేసితం హోతి. నను ‘‘చిత్తచేతసికా ధమ్మా చిత్తసముట్ఠానాన’’న్తి వచనేన చిత్తసముట్ఠానానం చిత్తచేతసికసముట్ఠానతా వుత్తాతి? న వుత్తా. చిత్తచేతసికానం పచ్చయభావో ఏవ హి తత్థ వుత్తోతి.

చిత్తపటిబద్ధవుత్తితాయాతి ఏతేనేవ హేతుఆదిపటిబద్ధతఞ్చ దస్సేతి. ‘‘యఞ్చ, భిక్ఖవే, చేతేతి, యఞ్చ పకప్పేతి, యఞ్చ అనుసేతి, ఆరమ్మణమేతం హోతి, విఞ్ఞాణస్స ఠితియా ఆరమ్మణే సతి పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్స హోతి, తస్మిం పతిట్ఠితే విఞ్ఞాణే విరుళ్హే నామరూపస్స అవక్కన్తి హోతి, నామరూపపచ్చయా సళాయతన’’న్తి (సం. ని. ౨.౩౯) ఇమస్మిమ్పి సుత్తే పటిసన్ధినామరూపస్స విఞ్ఞాణపచ్చయతా వుత్తాతి ఆహ ‘‘తస్మిం పతిట్ఠితే’’తిఆది.

పురిమతరసిద్ధాయ పథవియా బీజపతిట్ఠానం వియ పురిమతరసిద్ధే కమ్మే తన్నిబ్బత్తస్సేవ విఞ్ఞాణబీజస్స పతిట్ఠానం కమ్మస్స కటత్తా ఉప్పత్తీతి వుత్తం హోతి. తేనాహ – ‘‘కమ్మం ఖేత్తం, విఞ్ఞాణం బీజ’’న్తి. కస్స పన తం ఖేత్తం బీజఞ్చాతి? నామరూపఙ్కురస్స.

అయఞ్చ పనత్థోతి పటిసన్ధియం కమ్మజరూపానం చిత్తపటిబద్ధవుత్తితా. ఓకాసవసేనేవాతి నామరూపోకాసవసేనేవ. సో హి తస్స అత్థస్స ఓకాసోతి. వత్థురూపమత్తమ్పీతి వదన్తో వత్థురూపస్స ఉపత్థమ్భకానం సేసరూపానమ్పి తదుపత్థమ్భకభావేనేవ అరూపధమ్మానం పచ్చయభావం దస్సేతి, సహభవనమత్తం వా. తత్థ కాయభావాదికలాపానం కత్థచి అభావతో కత్థచి అభావాభావతో ‘‘వత్థురూపమత్తమ్పి వినా’’తి ఆహ. సస్సామికేతి ఏతస్సేవ విసేసనత్థం ‘‘సరాజకే’’తి వుత్తం.

పవత్తియం కటత్తారూపాదీనం పచ్చయభావపటిబాహనతోతి ఇదం కస్మా వుత్తం, నను తేసం పచ్చయభావప్పసఙ్గోయేవ నత్థి ‘‘హేతూ సహజాతాన’’న్తి (పట్ఠా. అట్ఠ. ౧.౧) వచనతో. న హి యేసం హేతూ సహజాతపచ్చయో న హోన్తి, తాని హేతుసహజాతాని నామ హోన్తి. యది సియుం, ‘‘కుసలం ధమ్మం సహజాతో అబ్యాకతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి న హేతుపచ్చయా’’తిఆది చ లబ్భేయ్య, న పన లబ్భతి, తస్మా న తాని హేతుసహజాతానీతి? సచ్చమేతం, యో పన హేతూహి సమానకాలుప్పత్తిమత్తం గహేత్వా హేతుసహజాతభావం మఞ్ఞేయ్య, తస్సాయం పసఙ్గో అత్థీతి ఇదం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. భగవా పన వచనానం లహుగరుభావం న గణేతి, బోధనేయ్యానం పన అజ్ఝాసయానురూపతో ధమ్మసభావం అవిలోమేన్తో తథా తథా దేసనం నియామేతీతి న కత్థచి అక్ఖరానం బహుతా వా అప్పతా వా చోదేతబ్బాతి.

హేతుపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.