౨. పవత్తివారవణ్ణనా

౨౭-౧౬౪. అన్తమసో సుద్ధావాసానమ్పీతి ఇదం తేసం అరియత్తా దుక్ఖసచ్చేన ఉపపజ్జనే ఆసఙ్కా సియాతి కత్వా వుత్తం. తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తస్సాతి ఇదం పఞ్చవోకారవసేనేవ గహేతబ్బన్తి వుత్తం. యస్స దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతీతి ఏతేన పన సన్నిట్ఠానేన సబ్బే ఉపపజ్జన్తా పవత్తియం చతువోకారే మగ్గఫలతో అఞ్ఞచిత్తానం ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గినో పఞ్చవోకారే చ సబ్బచిత్తానం ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గినో సఙ్గహితాతి తేస్వేవ సన్నిట్ఠానేన నిచ్ఛితేసు కేచి ‘‘పవత్తే తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే’’తి ఏతేన దుక్ఖసముదయేసు ఏకకోట్ఠాసప్పవత్తిసమఙ్గినో దస్సీయన్తి సన్నిట్ఠానేన గహితస్సేవ విభాగదస్సనతో, తేన చతువోకారానమ్పి గహణం ఉపపన్నమేవ. న హి తేసు మగ్గఫలుప్పాదసమఙ్గీసు పసఙ్గతా అత్థి తంసమఙ్గీనం తేసం సన్నిట్ఠానేన అగ్గహితత్తాతి. ఇదం ఇధ న గహేతబ్బన్తి ఇదం చతువోకారే ఫలసమాపత్తిచిత్తం ఇధ సచ్చానం ఉప్పాదవచనే న గహేతబ్బన్తి వుత్తం హోతి.

ఏత్థ చ సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తానన్తి ఇదం కమ్మజపవత్తస్స పఠముప్పాదదస్సనేన వుత్తం, అసఞ్ఞసత్తాపేత్థ సఙ్గహితా. పవత్తే తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేతి ఇదం పన సముదయసచ్చుప్పాదవోమిస్సస్స దుక్ఖసచ్చుప్పాదస్స తంరహితస్స దస్సనవసేన వుత్తం. తణ్హాయ ఉప్పాదక్ఖణేతి తంసహితస్స సముదయసచ్చుప్పాదవోమిస్సస్స. తేసం పన అసఞ్ఞసత్తానం పవత్తియం దుక్ఖసచ్చస్స ఉప్పాదో సబ్బత్థ న గహితో, తథా నిరోధో చాతి. మగ్గసచ్చయమకేపి ఏసేవ నయో. తేసం తస్మిం ఉపపత్తిక్ఖణే చ తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తుప్పత్తిక్ఖణే చాతి ఏవమేత్థ ఖణవసేన ఓకాసో వేదితబ్బోతి వుత్తం, ఏవఞ్చ సతి ‘‘యస్స యత్థ దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతి, తస్స తత్థ సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౭౧) ఏతస్స విస్సజ్జనే పచ్ఛిమకోట్ఠాసే ‘‘ఇతరేసం చతువోకారం పఞ్చవోకారం ఉపపజ్జన్తానం, పవత్తే చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం తత్థ దుక్ఖసచ్చఞ్చ ఉప్పజ్జతి సముదయసచ్చఞ్చ ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి ఇదం న యుజ్జేయ్య. న హి ఉపపత్తిక్ఖణే చిత్తుప్పత్తిక్ఖణే చ సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జిస్సతీతి. తస్మా ఉపపత్తిక్ఖణతణ్హావిప్పయుత్తచిత్తుప్పత్తిక్ఖణసమఙ్గీనం పుగ్గలానం యస్మిం కామావచరాదిఓకాసే సా ఉపపత్తి చిత్తుప్పత్తి చ పవత్తమానా, తత్థ తేసన్తి ఓకాసవసేనేవేత్థ తత్థ-సద్దస్స అత్థో యుజ్జతి. పుగ్గలోకాసవారో హేస. తత్థ పుగ్గలవిసేసదస్సనత్థం ‘‘సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తాన’’న్తిఆది వుత్తం, ఓకాసో పన యత్థ తే, సో ఏవాతి.

‘‘సబ్బేసం చవన్తానం పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే ఆరుప్పే మగ్గస్స చ ఫలస్స చ ఉప్పాదక్ఖణే తేసం సముదయసచ్చఞ్చ నుప్పజ్జతి దుక్ఖసచ్చఞ్చ నుప్పజ్జతీ’’తి ఏత్థ పన ‘‘పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే దుక్ఖసచ్చం నుప్పజ్జతీ’’తి చిత్తపటిబద్ధవుత్తిత్తా చిత్తజరూపమేవ ఇధాధిప్పేతం, న కమ్మజాదిరూపం చిత్తం అనపేక్ఖిత్వావ ఉప్పజ్జనతోతి కేచి వదన్తి. ‘‘యస్స వా పన సముదయసచ్చం నుప్పజ్జతీ’’తి ఏతేన పన సన్నిట్ఠానేన గహితో పుగ్గలో న చిత్తం అపేక్ఖిత్వావ గహితో, అథ ఖో యో కోచి ఏవంపకారో, తస్మా ‘‘తస్స దుక్ఖసచ్చం నుప్పజ్జతీ’’తి ఏతేన చ న చిత్తాపేక్ఖమేవ దుక్ఖసచ్చం వుత్తం, అథ ఖో యం కిఞ్చీతి చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే యం కిఞ్చి దుక్ఖసచ్చం నుప్పజ్జతీతి అయమత్థో విఞ్ఞాయతీతి. న హి యమకే విభజితబ్బే అవిభత్తా నామ పుచ్ఛా అత్థీతి.

‘‘సుద్ధావాసానం దుతియే చిత్తేవత్తమానే’’తి ఇదం సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన యస్స యత్థ దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థ, నో చ సముదయసచ్చం, తందస్సనవసేన వుత్తం. తస్మిం పన దస్సితే తేన సమానగతికత్తా దుతియాకుసలచిత్తతో పురిమసబ్బచిత్తసమఙ్గినో తేనేవ దస్సితా హోన్తి. తేసమ్పి హి తత్థ దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థ నో చ తేసం తత్థ సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థాతి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘ఇతరేసం చతువోకారపఞ్చవోకారాన’’న్తి ఏత్థ యథావుత్తా సుద్ధావాసా అగ్గహితా హోన్తి. యథా ‘‘యస్స యత్థ దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతి, తస్స తత్థ సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జిత్థా’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౬౧) ఏతస్స విస్సజ్జనే ‘‘సుద్ధావాసానం ఉపపత్తిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౬౧) ఏతేనేవ ఉపపత్తిచిత్తుప్పాదక్ఖణసమఙ్గిసమానగతికా దుతియాకుసలతో పురిమసబ్బచిత్తుప్పాదక్ఖణసమఙ్గినో దస్సితా హోన్తీతి న తే ‘‘ఇతరేస’’న్తి ఏతేన గయ్హన్తి, ఏవమిధాపి దట్ఠబ్బన్తి. ‘‘ఇతరేస’’న్తి వచనం పఞ్చవోకారానం విసేసనత్థం, న చతువోకారానం. న హి తే పుబ్బే వుత్తా వజ్జేతబ్బా సన్తి పఞ్చవోకారా వియ యథావుత్తా సుద్ధావాసాతి. ‘‘అభిసమేతావీనం తేసం తత్థ దుక్ఖసచ్చఞ్చ ఉప్పజ్జిత్థ మగ్గసచ్చఞ్చ ఉప్పజ్జిత్థా’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౪౧) ఏతేన సన్నిట్ఠానేన పుగ్గలోకాసా అఞ్ఞమఞ్ఞపరిచ్ఛిన్నా గహితాతి యస్మిం ఓకాసే అభిసమేతావినో, తే ఏవం ‘‘అభిసమేతావీన’’న్తి ఏతేన గహితాతి దట్ఠబ్బా. తేన యే కామావచరే రూపావచరే అరూపావచరే వా అభిసమేతావినో రూపావచరం అరూపావచరం వా ఉపపన్నా, యావ తత్థాభిసమయో ఉప్పన్నో భవిస్సతి, తావ తే ఏత్థ న గయ్హన్తి, తే పన పురిమకోట్ఠాసే ‘‘సుద్ధావాసానం దుతియే చిత్తే వత్తమానే’’తి ఏవం దస్సితేహి సుద్ధావాసే అనుప్పన్నాభిసమయేహి సమానగతికాతి విసుం న దస్సితా. ‘‘అనభిసమేతావీన’’న్తి గహితా యే సబ్బత్థ తత్థ చ అనభిసమేతావినో, తేసు సుద్ధావాసానం గహణకాలవిసేసనత్థం ‘‘సుద్ధావాసానం దుతియే చిత్తే వత్తమానే’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౪౨) వుత్తన్తి.

యస్స చిత్తస్స అనన్తరా అగ్గమగ్గం పటిలభిస్సన్తీతి ఏతేన వోదానచిత్తసమఙ్గినా సమానగతికా తతో పురిమతరచిత్తసమఙ్గినోపి యావ సబ్బన్తిమతణ్హాసమ్పయుత్తచిత్తసమఙ్గీ, తావ దస్సితాతి వేదితబ్బా. ఏస నయో అఞ్ఞేసు ఏవరూపేసూతి.

పవత్తే చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణేతి ఆగతట్ఠానే పటిసన్ధిచిత్తస్సపి భఙ్గక్ఖణగ్గహణం దట్ఠబ్బం, తథా ‘‘పవత్తే చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే’’తి ఆగతట్ఠానే చ చుతిచిత్తస్సపి ఉప్పాదక్ఖణస్సాతి. ‘‘యస్స దుక్ఖసచ్చం న నిరుజ్ఝతి, తస్స సముదయసచ్చం న నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౧౧౬) ఏతస్స విస్సజ్జనే ద్వీసుపి కోట్ఠాసేసు ‘‘అరూపే మగ్గస్స చ ఫలస్స చ భఙ్గక్ఖణే’’ఇచ్చేవ (యమ. ౧.సచ్చయమక.౧౧౬) వుత్తం, న విసేసితం. కస్మా? ఏకస్సపి మగ్గస్స చ ఫలస్స చ భఙ్గక్ఖణసమఙ్గినో ఉభయకోట్ఠాసభజనతో. యస్స దుక్ఖసచ్చం న నిరుజ్ఝతీతి ఏతేన సన్నిట్ఠానేన గహితేసు హి అరుపే మగ్గఫలభఙ్గక్ఖణసమఙ్గీసు కేసఞ్చి తిణ్ణం ఫలానం ద్విన్నఞ్చ మగ్గానం భఙ్గక్ఖణసమఙ్గీనం నిరన్తరం అనుప్పాదేత్వా అన్తరన్తరా విపస్సనానికన్తిం భవనికన్తిం ఉప్పాదేత్వా యే ఉపరిమగ్గే ఉప్పాదేస్సన్తి, తేసం సముదయసచ్చం నిరుజ్ఝిస్సతీతి తేసంయేవ పన కేసఞ్చి అన్తరా తణ్హం అనుప్పాదేత్వా ఉపరిమగ్గఉప్పాదేన్తానం మగ్గఫలభఙ్గక్ఖణసమఙ్గీనం సముదయసచ్చం న నిరుజ్ఝిస్సతీతి. సామఞ్ఞవచనేనపి చ పురిమకోట్ఠాసే వుచ్చమానేన పచ్ఛిమకోట్ఠాసే వక్ఖమానే వజ్జేత్వావ గహణం హోతీతి దస్సితోయం నయోతి.

పవత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.