౧-౨. హిరిఓత్తప్పసుత్తాదివణ్ణనా

౬౫-౬౬. సత్తమస్స పఠమం ఉత్తానమేవ. దుతియే తయో సంవట్టాతి ఆపోసంవట్టో, తేజోసంవట్టో, వాయోసంవట్టోతి తయో సంవట్టా. తిస్సో సంవట్టసీమాతి ఆభస్సరా, సుభకిణ్హా, వేహప్ఫలాతి తిస్సో సంవట్టసీమా. యదా హి కప్పో తేజేన సంవట్టతి వినస్సతి, తదా ఆభస్సరతో హేట్ఠా అగ్గినా డయ్హతి. యదా ఆపేన సంవట్టతి, తదా సుభకిణ్హతో హేట్ఠా ఉదకేన విలీయతి. యదా వాయునా సంవట్టతి, తదా వేహప్ఫలతో హేట్ఠా వాయునా విద్ధంసతి. విత్థారతో పన సదాపి ఏకం బుద్ధక్ఖేత్తం వినస్సతి. బుద్ధక్ఖేత్తం నామ తివిధం హోతి జాతిక్ఖేత్తం ఆణాక్ఖేత్తం విసయక్ఖేత్తన్తి. తత్థ జాతిక్ఖేత్తం నామ దససహస్సచక్కవాళపరియన్తం హోతి, యం తథాగతస్స పటిసన్ధిగహణాదీసు కమ్పతి. ఆణాక్ఖేత్తం కోటిసహస్సచక్కవాళపరియన్తం, యత్థ రతనసుత్తం (ఖు. పా. ౬.౧ ఆదయో; సు. ని. ౨౨౪ ఆదయో) ఖన్ధపరిత్తం (అ. ని. ౪.౬౭; చూళవ. ౨౫౧) ధజగ్గపరిత్తం (సం. ని. ౧.౨౪౯). ఆటానాటియపరిత్తం (దీ. ని. ౩.౨౭౫ ఆదయో), మోరపరిత్తన్తి (జా. ౧.౨.౧౭-౧౮) ఇమేసం పరిత్తానం ఆనుభావో వత్తతి. విసయక్ఖేత్తం అనన్తమపరిమాణం, యం ‘‘యావతా వా పన ఆకఙ్ఖేయ్యా’’తి వుత్తం. ఏవమేతేసు తీసు బుద్ధక్ఖేత్తేసు ఏకం ఆణాక్ఖేత్తం వినస్సతి. తస్మిం పన వినస్సన్తే జాతిక్ఖేత్తం వినట్ఠమేవ హోతి. వినస్సన్తఞ్చ ఏకతోవ వినస్సతి, సణ్ఠహన్తమ్పి ఏకతోవ సణ్ఠహతి.

తీణి సంవట్టమూలానీతి రాగదోసమోహసఙ్ఖాతాని తీణి సంవట్టకారణాని. రాగాదీసు హి అకుసలమూలేసు ఉస్సన్నేసు లోకో వినస్సతి. తథా హి రాగే ఉస్సన్నతరే అగ్గినా వినస్సతి, దోసే ఉస్సన్నతరే ఉదకేన, మోహే ఉస్సన్నతరే వాతేన. కేచి పన ‘‘దోసే ఉస్సన్నతరే అగ్గినా, రాగే ఉదకేనా’’తి వదన్తి.

తీణి కోలాహలానీతి కప్పకోలాహలం, బుద్ధకోలాహలం, చక్కవత్తికోలాహలన్తి తీణి కోలాహలాని. తత్థ ‘‘వస్ససతసహస్సమత్థకే కప్పుట్ఠానం నామ భవిస్సతీ’’తిఆదినా దేవతాహి ఉగ్ఘోసితసద్దో కప్పకోలాహలం నామ హోతి. ‘‘ఇతో వస్ససతసహస్సమత్థకే లోకో వినస్సిస్సతి, మేత్తం, మారిసా, భావేథ కరుణం ముదితం ఉపేక్ఖ’’న్తి మనుస్సపథే దేవతా ఘోసన్తియో చరన్తి. ‘‘వస్ససహస్సమత్థకే బుద్ధో ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి బుద్ధకోలాహలం నామ హోతి. ‘‘ఇతో వస్ససహస్సమత్థకే బుద్ధో ఉప్పజ్జిత్వా ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో సఙ్ఘరతనేన పరివారితో ధమ్మం దేసేన్తో విచరిస్సతీ’’తి దేవతా ఉగ్ఘోసన్తి. ‘‘వస్ససతమత్థకే పన చక్కవత్తీ ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి చక్కవత్తికోలాహలం నామ హోతి. ‘‘ఇతో వస్ససతమత్థకే సత్తరతనసమ్పన్నో చాతుద్దీపిస్సరో సహస్సపరివారో వేహాసఙ్గమో చక్కవత్తీ రాజా ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి దేవతా ఉగ్ఘోసన్తి.

అచిరట్ఠేన న ధువాతి ఉదకబుబ్బుళాదయో వియ న చిరట్ఠాయితాయ ధువభావరహితా. అస్సాసరహితాతి సుపినకే పీతపానీయం వియ అనులిత్తచన్దనం వియ చ అస్సాసవిరహితా.

ఉపకప్పనమేఘోతి కప్పవినాసకమేఘం సన్ధాయ వదతి. యస్మిఞ్హి సమయే కప్పో అగ్గినా నస్సతి, ఆదితోవ కప్పవినాసకమహామేఘో ఉట్ఠహిత్వా కోటిసతసహస్సచక్కవాళే ఏకమహావస్సం వస్సతి. మనుస్సా తుట్ఠహట్ఠా సబ్బబీజాని నీహరిత్వా వపన్తి. సస్సేసు పన గోఖాయితకమత్తేసు జాతేసు గద్రభరవం రవన్తో ఏకబిన్దుమ్పి న వస్సతి, తదా పచ్ఛిన్నం పచ్ఛిన్నమేవ వస్సం హోతి. తేనాహ ‘‘తదా నిక్ఖన్తబీజం..పే… ఏకబిన్దుమ్పి దేవో న వస్సతీ’’తి. ‘‘వస్ససతసహస్స అచ్చయేన కప్పవుట్ఠానం భవిస్సతీ’’తిఆదినా దేవతాహి వుత్తవచనం సుత్వా యేభుయ్యేన మనుస్సా చ భుమ్మదేవతా చ సంవేగజాతా అఞ్ఞమఞ్ఞం ముదుచిత్తా హుత్వా మేత్తాదీని పుఞ్ఞానీ కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తన్తి, అవీచితో పట్ఠాయ తుచ్ఛో హోతీతి.

పఞ్చ బీజజాతానీతి మూలబీజం ఖన్ధబీజం ఫళుబీజం అగ్గబీజం బీజబీజన్తి పఞ్చ బీజాని జాతాని. తత్థ మూలబీజన్తి వచా, వచత్తం, హలిద్దం, సిఙ్గివేరన్తి ఏవమాది. ఖన్ధబీజన్తి అస్సత్థో, నిగ్రోధోతి ఏవమాది. ఫళుబీజన్తి ఉచ్ఛు, వేళు, నళోతి ఏవమాది. అగ్గబీజన్తి అజ్జుకం, ఫణిజ్జకన్తి ఏవమాది. బీజబీజన్తి వీహిఆది పుబ్బణ్ణఞ్చేవ ముగ్గమాసాదిఅపరణ్ణఞ్చ. పచ్చయన్తరసమవాయే విసదిసుప్పత్తియా విసేసకారణభావతో రుహనసమత్థే సారఫలే నిరుళ్హో బీజ-సద్దో తదత్థసిద్ధియా మూలాదీసుపి కేసుచి పవత్తతీతి మూలాదితో నివత్తనత్థం ఏకేన బీజ-సద్దేన విసేసేత్వా వుత్తం ‘‘బీజబీజ’’న్తి ‘‘రూపరూపం (విసుద్ధి. ౨.౪౪౯) దుక్ఖదుక్ఖ’’న్తి (సం. ని. ౪.౩౨౭) యథా. యథా ఫలపాకపరియన్తా ఓసధిరుక్ఖా వేళుకదలిఆదయో.

యం కదాచీతిఆదీసు యన్తి నిపాతమత్తం. కదాచీతి కిస్మిఞ్చి కాలే. కరహచీతి తస్సేవ వేవచనం. దీఘస్స అద్ధునోతి దీఘస్స కాలస్స. అచ్చయేనాతి అతిక్కమేన. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

హిరిఓత్తప్పసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.