.నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.

అఙ్గుత్తరనికాయే

సత్తకనిపాత-టీకా

౧. పఠమపణ్ణాసకం

౧. ధనవగ్గవణ్ణనా

౧-౧౦. సత్తకనిపాతస్స పఠమో వగ్గో ఉత్తానత్థో.

౨. అనుసయవగ్గో

౪.పుగ్గలసుత్తవణ్ణనా

౧౪. దుతియస్స చతుత్థే ఉభతో ఉభయథా, ఉభతో ఉభోహి భాగేహి విముత్తోతి ఉభతోభాగవిముత్తో ఏకదేససరూపేకసేసనయేన. ద్వీహి భాగేహీతి కరణే నిస్సక్కే చేతం బహువచనం. ఆవుత్తిఆదివసేన అయం నియమో వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘అరూపసమాపత్తియా’’తిఆది. ఏతేన ‘‘సమాపత్తియా విక్ఖమ్భనవిమోక్ఖేన, మగ్గేన సముచ్ఛేదవిమోక్ఖేన విముత్తత్తా ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి ఏవం పవత్తో తిపిటకచూళనాగత్థేరవాదో, ‘‘నామకాయతో రూపకాయతో చ విముత్తత్తా ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి ఏవం పవత్తో తిపిటకమహారక్ఖితత్థేరవాదో, ‘‘సమాపత్తియా విక్ఖమ్భనవిమోక్ఖేన ఏకవారం, మగ్గేన సముచ్ఛేదవిమోక్ఖేన ఏకవారం విముత్తత్తా ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి ఏవం పవత్తో తిపిటకచూళాభయత్థేరవాదో చాతి ఇమేసం తిణ్ణమ్పి థేరవాదానం ఏకజ్ఝం సఙ్గహో కతోతి దట్ఠబ్బం. ఏత్థ చ పఠమవాదే ద్వీహి భాగేహి విముత్తో ఉభతోభాగవిముత్తో వుత్తో, దుతియవాదే ఉభతో భాగతో విముత్తోతి ఉభతోభాగవిముత్తో, తతియవాదే ద్వీహి భాగేహి ద్వే వారే విముత్తోతి అయమేతేసం విసేసోతి. విముత్తోతి కిలేసేహి విముత్తో, కిలేసవిక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదనేహి వా కాయతో విముత్తోహి అత్థో.

సోతి ఉభతోభాగవిముత్తో. కామఞ్చేత్థ రూపావచరచతుత్థజ్ఝానమ్పి అరూపావచరజ్ఝానం వియ దువఙ్గికం ఆనేఞ్జప్పత్తన్తి వుచ్చతి. తం పన పదట్ఠానం కత్వా అరహత్తం పత్తో ఉభతోభాగవిముత్తో నామ న హోతి రూపకాయతో అవిముత్తత్తా. తఞ్హి కిలేసకాయతోవ విముత్తం, న రూపకాయతో, తస్మా తతో వుట్ఠాయ అరహత్తం పత్తో ఉభతోభాగవిముత్తో న హోతీతి ఆహ ‘‘చతున్నం అరూప…పే… పఞ్చవిధో హోతీ’’తి. అరూపసమాపత్తీనన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. అరహత్తం పత్తఅనాగామినోతి భూతపుబ్బగతియా వుత్తం. న హి అరహత్తం పత్తో అనాగామీ నామ హోతి. ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదికే నిరోధసమాపత్తిఅన్తే అట్ఠ విమోక్ఖే వత్వా –

‘‘యతో చ ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఇమే అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి –

యదిపి మహానిదానే (దీ. ని. ౨.౧౩౦) వుత్తం, తం పన ఉభతోభాగవిముత్తసేట్ఠవసేన వుత్తన్తి, ఇధ పన సబ్బఉభతోభాగవిముత్తే సఙ్గహణత్థం ‘‘పఞ్చవిధో హోతీ’’తి వత్వా ‘‘పాళి పనేత్థ…పే… అట్ఠవిమోక్ఖలాభినో వసేన ఆగతా’’తి ఆహ. మజ్ఝిమనికాయే పన కీటాగిరిసుత్తే (మ. ని. ౨.౧౮౨) –

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఉభతోభాగవిముత్తో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో యే తే సన్తా విమోక్ఖా అతిక్కమ్మ రూపే ఆరుప్పా, తే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి –

అరూపసమాపత్తివసేన చత్తారో ఉభతోభాగవిముత్తా, సేట్ఠో చ వుత్తో వుత్తలక్ఖణూపపత్తితో. యథావుత్తేసు హి పఞ్చసు పురిమా చత్తారో సమాపత్తిసీసం నిరోధం న సమాపజ్జన్తీతి పరియాయేన ఉభతోభాగవిముత్తా నామ. అట్ఠసమాపత్తిలాభీ అనాగామీ తం సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠాయ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్తోతి నిప్పరియాయేన ఉభతోభాగవిముత్తసేట్ఠో నామ.

కతమో చ పుగ్గలోతిఆది పుగ్గలపఞ్ఞత్తిపాళి. తత్థ కతమోతి పుచ్ఛావచనం. పుగ్గలోతి అసాధారణతో పుచ్ఛితబ్బవచనం. ఇధాతి ఇధస్మిం సాసనే. ఏకచ్చోతి ఏకో. అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతీతి అట్ఠ సమాపత్తియో సమాపజ్జిత్వా నామకాయతో పటిలభిత్వా విహరతి. పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీతి విపస్సనాపఞ్ఞాయ సఙ్ఖారగతం, మగ్గపఞ్ఞాయ చత్తారి సచ్చాని పస్సిత్వా చత్తారోపి ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. దిస్వాతి దస్సనహేతు. న హి ఆసవే పఞ్ఞాయ పస్సన్తి, దస్సనకారణా పన పరిక్ఖీణా దిస్వా పరిక్ఖీణాతి వుత్తా దస్సనాయత్తపరిక్ఖయత్తా. ఏవఞ్హి దస్సనం ఆసవానం ఖయస్స పురిమకిరియాభావేన వుత్తం.

పఞ్ఞావిముత్తోతి విసేసతో పఞ్ఞాయ ఏవ విముత్తో, న తస్స అధిట్ఠానభూతేన అట్ఠవిమోక్ఖసఙ్ఖాతేన సాతిసయేన సమాధినాతి పఞ్ఞావిముత్తో. యో అరియో అనధిగతఅట్ఠవిమోక్ఖో సబ్బసో ఆసవేహి విముత్తో, తస్సేతం అధివచనం. అధిగతేపి హి రూపజ్ఝానవిమోక్ఖే న సో సాతిసయసమాధినిస్సితోతి న తస్స వసేన ఉభతోభాగవిముత్తతా హోతీతి వుత్తోవాయమత్థో. అరూపజ్ఝానేసు పన ఏకస్మిమ్పి సతి ఉభతోభాగవిముత్తోయేవ నామ హోతి. తేన హి అట్ఠవిమోక్ఖేకదేసేన తంనామదానసమత్థేన అట్ఠవిమోక్ఖలాభీత్వేవ వుచ్చతి. సముదాయే హి పవత్తో వోహారో అవయవేపి దిస్సతి యథా తం ‘‘సత్తిసయో’’తి అనవసేసతో ఆసవానం పరిక్ఖీణత్తా. అట్ఠవిమోక్ఖపటిక్ఖేపవసేనేవ న ఏకదేసభూతరూపజ్ఝానప్పటిక్ఖేపవసేన. ఏవఞ్హి అరూపజ్ఝానేకదేసాభావేపి అట్ఠవిమోక్ఖపటిక్ఖేపో న హోతీతి సిద్ధం హోతి. అరూపావచరజ్ఝానేసు హి ఏకస్మిమ్పి సతి ఉభతోభాగవిముత్తోయేవ నామ హోతి.

ఫుట్ఠన్తం సచ్ఛికతోతి ఫుట్ఠానం అన్తో ఫుట్ఠన్తో, ఫుట్ఠానం అరూపజ్ఝానానం అనన్తరో కాలోతి అధిప్పాయో. అచ్చన్తసంయోగే చేతం ఉపయోగవచనం. తం ఫుట్ఠానన్తరకాలమేవ సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికతో సచ్ఛికరణూపాయేనాతి వుత్తం హోతి, భావనపుంసకం వా ఏతం ‘‘ఏకమన్తం నిసీదీ’’తిఆదీసు వియ. యో హి అరూపజ్ఝానేన రూపకాయతో నామకాయేకదేసతో చ విక్ఖమ్భనవిమోక్ఖేన విముత్తో, తేన నిరోధసఙ్ఖాతో విమోక్ఖో ఆలోచితో పకాసితో వియ హోతి, న పన కాయేన సచ్ఛికతో. నిరోధం పన ఆరమ్మణం కత్వా ఏకచ్చేసు ఆసవేసు ఖేపితేసు తేన సో సచ్ఛికతో హోతి, తస్మా సో సచ్ఛికాతబ్బం నిరోధం యథాఆలోచితం నామకాయేన సచ్ఛి కరోతీతి ‘‘కాయసక్ఖీ’’తి వుచ్చతి, న తు ‘‘విముత్తో’’తి ఏకచ్చానం ఆసవానం అపరిక్ఖీణత్తా. తేనాహ ‘‘ఝానఫస్సం పఠమం ఫుసతి, పచ్ఛా నిరోధం నిబ్బానం సచ్ఛికరోతీ’’తి. అయం చతున్నం అరూపసమాపత్తీనం ఏకేకతో వుట్ఠాయ సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా కాయసక్ఖిభావం పత్తానం చతున్నం, నిరోధా వుట్ఠాయ అగ్గమగ్గప్పత్తఅనాగామినో చ వసేన ఉభతోభాగవిముత్తో వియ పఞ్చవిధో నామ హోతీతి వుత్తం అభిధమ్మటీకాయం (పు. ప. మూలటీ. ౨౪) ‘‘కాయసక్ఖిమ్హిపి ఏసేవ నయో’’తి. ఏకచ్చే ఆసవాతి హేట్ఠిమమగ్గవజ్ఝా ఆసవా.

దిట్ఠన్తం పత్తోతి దస్సనసఙ్ఖాతస్స సోతాపత్తిమగ్గఞాణస్స అనన్తరం పత్తోతి వుత్తం హోతి. ‘‘దిట్ఠత్తా పత్తో’’తిపి పాఠో. ఏతేన చతుసచ్చదస్సనసఙ్ఖాతాయ దిట్ఠియా నిరోధస్స పత్తతం దీపేతి. తేనాహ ‘‘దుక్ఖా సఙ్ఖారా’’తిఆది. తత్థ పఞ్ఞాయాతి మగ్గపఞ్ఞాయ. పఠమఫలట్ఠతో పట్ఠాయ యావ అగ్గమగ్గట్ఠా దిట్ఠిప్పత్తో. తేనాహ ‘‘సోపి కాయసక్ఖీ వియ ఛబ్బిధో హోతీ’’తి. యథా పన పఞ్ఞావిముత్తో, ఏవం అయమ్పి సుక్ఖవిపస్సకో చతూహి అరూపజ్ఝానేహి వుట్ఠాయ దిట్ఠిప్పత్తభావప్పత్తా చత్తారో చాతి పఞ్చవిధో హోతీతి వేదితబ్బో. సద్ధావిముత్తేపి ఏసేవ నయో. ఇదం దుక్ఖన్తి ఏత్తకం దుక్ఖం, న ఇతో ఉద్ధం దుక్ఖన్తి. యథాభూతం పజానాతీతి ఠపేత్వా తణ్హం ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకం దుక్ఖసచ్చన్తి యాథావతో పజానాతి. యస్మా పన తణ్హా దుక్ఖం జనేతి నిబ్బత్తేతి, తతో తం దుక్ఖం సముదేతి, తస్మా నం ‘‘అయం దుక్ఖసముదయో’’తి యథాభూతం పజానాతి. యస్మా పన ఇదం దుక్ఖఞ్చ సముదయో చ నిబ్బానం పత్వా నిరుజ్ఝతి, అప్పవత్తిం గచ్ఛతి, తస్మా న ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధో’’తి యథాభూతం పజానాతి. అరియో పన అట్ఠఙ్గికో మగ్గో తం దుక్ఖనిరోధం గచ్ఛతి, తేన తం ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి యథాభూతం పజానాతి. ఏత్తావతా నానాక్ఖణే సచ్చవవత్థానం దస్సితం. ఇదాని తం ఏకక్ఖణే దస్సేతుం ‘‘తథాగతప్పవేదితా’’తిఆది వుత్తం. తథాగతప్పవేదితాతి తథాగతేన బోధిమణ్డే పటివిద్ధా విదితా పాకటా కతా. ధమ్మాతి చతుసచ్చధమ్మా. వోదిట్ఠా హోన్తీతి సుదిట్ఠా. వోచరితాతి సుచరితా, పఞ్ఞాయ సుట్ఠు చరాపితాతి అత్థో. అయన్తి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో దిట్ఠిప్పత్తోతి.

సద్ధాయ విముత్తోతి సద్దహనవసేన విముత్తో. ఏతేన సబ్బథా అవిముత్తస్సపి సద్ధామత్తేన విముత్తభావం దస్సేతి. సద్ధావిముత్తోతి వా సద్ధాయ అధిముత్తోతి అత్థో. కిం పన నేసం కిలేసప్పహానే నానత్తం అత్థీతి? నత్థి. అథ కస్మా సద్ధావిముత్తో దిట్ఠిప్పత్తం న పాపుణాతీతి? ఆగమనీయనానత్తేన. దిట్ఠిప్పత్తో హి ఆగమనమ్హి కిలేసే విక్ఖమ్భేన్తో అప్పదుక్ఖేన అకసిరేన అకిలమన్తోవ సక్కోతి విక్ఖమ్భితుం, సద్ధావిముత్తో పన దుక్ఖేన కసిరేన కిలమన్తో సక్కోతి విక్ఖమ్భితుం, తస్మా సద్ధావిముత్తో దిట్ఠిప్పత్తం న పాపుణాతి. తేనాహ ‘‘ఏతస్స హీ’’తిఆది. సద్దహన్తస్సాతి ‘‘ఏకంసతో అయం పటిపదా కిలేసక్ఖయం ఆవహతి సమ్మాసమ్బుద్ధేన భాసితత్తా’’తి ఏవం సద్దహన్తస్స. యస్మా పనస్స అనిచ్చానుపస్సనాదీహి నిచ్చసఞ్ఞాపహానవసేన భావనాయ పుబ్బేనాపరం విసేసం పస్సతో తత్థ తత్థ పచ్చక్ఖతాపి అత్థి, తస్మా వుత్తం ‘‘సద్దహన్తస్స వియా’’తి. సేసపదద్వయం తస్సేవ వేవచనం. ఏత్థ చ పుబ్బభాగమగ్గభావనాతి వచనేన ఆగమనీయనానత్తేన దిట్ఠిప్పత్తసద్ధావిముత్తానం పఞ్ఞానానత్తం హోతీతి దస్సితం. అభిధమ్మట్ఠకథాయమ్పి (పు. ప. అట్ఠ. ౨౮) ‘‘నేసం కిలేసప్పహానే నానత్తం నత్థి, పఞ్ఞాయ నానత్తం అత్థియేవా’’తి వత్వా ‘‘ఆగమనీయనానత్తేనేవ సద్ధావిముత్తో దిట్ఠిప్పత్తం న పాపుణాతీతి సన్నిట్ఠానం కత’’న్తి వుత్తం.

ఆరమ్మణం యాథావతో ధారేతి అవధారేతీతి ధమ్మో, పఞ్ఞా. తం పఞ్ఞాసఙ్ఖాతం ధమ్మం అధిమత్తతాయ పుబ్బఙ్గమం హుత్వా పవత్తం అనుస్సరతీతి ధమ్మానుసారీ. తేనాహ ‘‘ధమ్మో’’తిఆది. పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమన్తి పఞ్ఞాపధానం. ‘‘సద్ధం అనుస్సరతి, సద్ధాపుబ్బఙ్గమం మగ్గం భావేతీ’’తి ఇమమత్థం ఏసేవ నయోతి అతిదిసతి. పఞ్ఞం వాహేతీతి పఞ్ఞావాహీ, పఞ్ఞం సాతిసయం పవత్తేతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమం అరియమగ్గం భావేతీ’’తి. పఞ్ఞా వా పుగ్గలం వాహేతి నిబ్బానాభిముఖం గమేతీతి పఞ్ఞావాహీ. సద్ధావాహీతి ఏత్థాపి ఇమినా నయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. ఉభతోభాగవిముత్తాదికథాతి ఉభతోభాగవిముత్తాదీసు ఆగమనతో పట్ఠాయ వత్తబ్బకథా. తస్మాతి విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౭౭౩, ౮౮౯) వుత్తత్తా. తతో ఏవ విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయం (విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౭౭౩) వుత్తనయేనేవ చేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

పుగ్గలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. ఉదకూపమాసుత్తవణ్ణనా

౧౫. పఞ్చమే ఏకన్తకాళకేహీతి నత్థికవాదఅహేతుకవాదఅకిరియవాదసఙ్ఖాతేహి నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిధమ్మేహి. తేనాహ ‘‘నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. ఏవం పుగ్గలోతి ఇమినా కారణేన ఏకవారం నిముగ్గో నిముగ్గోయేవ సో హోతి. ఏతస్స హి పున భవతో వుట్ఠానం నామ నత్థీతి వదన్తి మక్ఖలిగోసాలాదయో వియ. హేట్ఠా హేట్ఠా నరకగ్గీనంయేవ ఆహారో. సాధు సద్ధా కుసలేసూతి కుసలధమ్మేసు సద్ధా నామ సాహు లద్ధకాతి ఉమ్ముజ్జతి, సో తావత్తకేనేవ కుసలేన ఉమ్ముజ్జతి నామ. సాధు హిరీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. చఙ్కవారేతి రజకానం ఖారపరిస్సావనే, సురాపరిస్సావనే వా. ఏవం పుగ్గలోతి ‘‘ఏవం సాధు సద్ధా’’తి ఇమేసం సద్ధాదీనం వసేన ఏకవారం ఉమ్ముజ్జిత్వా తేసం పరిహానియా పున నిముజ్జతియేవ దేవదత్తాదయో వియ. దేవదత్తో హి అట్ఠ సమాపత్తియో పఞ్చ చ అభిఞ్ఞాయో నిబ్బత్తేత్వాపి పున బుద్ధానం పటిపక్ఖతాయ తేహి గుణేహి పరిహీనో రుహిరుప్పాదకమ్మం సఙ్ఘభేదకమ్మఞ్చ కత్వా కాయస్స భేదా దుతియచిత్తవారేన చుతిచిత్తమనన్తరా నిరయే నిబ్బత్తో. కోకాలికో ద్వే అగ్గసావకే ఉపవదిత్వా పదుమనిరయే నిబ్బత్తో.

నేవ హాయతి నో వడ్ఢతీతి అప్పహోనకకాలేపి న హాయతి, పహోనకకాలేపి న వడ్ఢతి. ఉభయమ్పి పనేతం అగారికేనపి అనగారికేనపి దీపేతబ్బం. ఏకచ్చో హి అగారికో అప్పహోనకకాలే పక్ఖికభత్తం వస్సికం వా ఉపనిబన్ధాపేసి, సో పచ్ఛా పహోనకకాలేపి పక్ఖికభత్తాదిమత్తమేవ పవత్తేతి. అనగారికోపి ఆదిమ్హి అప్పహోనకకాలే ఉద్దేసం ధుతఙ్గం వా గణ్హాతి, మేధావీ బలవీరియసమ్పత్తియా పహోనకకాలే తతో ఉత్తరిం న కరోతి. ఏవం పుగ్గలోతి ఏవం ఇమాయ సద్ధాదీనం ఠితియా పుగ్గలో ఉమ్ముజ్జిత్వా ఠితో నామ హోతి. ఉమ్ముజ్జిత్వా పతరతీతి సకదాగామిపుగ్గలో కిలేసతనుతాయ ఉట్ఠహిత్వా గన్తబ్బదిసాభిముఖో తరతి నామ.

పటిగాధప్పత్తో హోతీతి అనాగామిపుగ్గలం సన్ధాయ వదతి. ఇమే పన సత్త పుగ్గలా ఉదకోపమేన దీపితా. సత్త కిర జఙ్ఘవాణిజా అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నా అన్తరామగ్గే ఏకం పుణ్ణనదిం పాపుణింసు. తేసు పఠమం ఓతిణ్ణో ఉదకభీరుకో పురిసో ఓతిణ్ణట్ఠానేయేవ నిముజ్జిత్వా పున సణ్ఠాతుం నాసక్ఖి, అవస్సంవ మచ్ఛకచ్ఛపభత్తం జాతో. దుతియో ఓతిణ్ణట్ఠానే నిముజ్జిత్వా సకిం ఉట్ఠహిత్వా పున నిముగ్గో ఉట్ఠాతుం నాసక్ఖి, అన్తోయేవ మచ్ఛకచ్ఛపభత్తం జాతో. తతియో నిముజ్జిత్వా ఉట్ఠితో మజ్ఝే నదియా ఠత్వా నేవ ఓరతో ఆగన్తుం, న పారం గన్తుం అసక్ఖి. చతుత్థో ఉట్ఠాయ ఠితో ఉత్తరణతిత్థం ఓలోకేసి. పఞ్చమో ఉత్తరణతిత్థం ఓలోకేత్వా పతరతి. ఛట్ఠో తం దిస్వా పారిమతీరం గన్త్వా కటిప్పమాణే ఉదకే ఠితో. సత్తమో పారిమతీరం గన్త్వా గన్ధచుణ్ణాదీహి న్హత్వా వరవత్థాదీని నివాసేత్వా సురభివిలేపనం విలిమ్పిత్వా నీలుప్పలమాలాదీని పిలన్ధిత్వా నానాలఙ్కారప్పటిమణ్డితో మహానగరం పవిసిత్వా పాసాదమారుహిత్వా ఉత్తమభోజనం భుఞ్జతి.

తత్థ జఙ్ఘవాణిజా వియ ఇమే సత్త పుగ్గలా, నదీ వియ వట్టం, పఠమస్స ఉదకభీరుకస్స పురిసస్స ఓతిణ్ణట్ఠానేయేవ నిముజ్జనం వియ మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స వట్టే నిముజ్జనం, ఉమ్ముజ్జిత్వా నిముజ్జనపురిసో వియ సద్ధాదీనం ఉప్పత్తిమత్థకేన ఉమ్ముజ్జిత్వా తాసం హానియా నిముగ్గపుగ్గలో, మజ్ఝే నదియా ఠత్వా వియ సద్ధాదీనం ఠితియా ఠితిపుగ్గలో, ఉత్తరణతిత్థం ఓలోకేన్తో వియ సోతాపన్నో, పతరన్తపురిసో వియ కిలేసకామావట్టతాయ పతరన్తో సకదాగామీ, తరిత్వా కటిమత్తే ఉదకే ఠితపురిసో వియ అనావట్టధమ్మత్తా అనాగామీ, న్హత్వా పారిమతీరం ఉత్తరిత్వా థలే ఠితపురిసో వియ చత్తారో ఓఘే అతిక్కమిత్వా నిబ్బానథలే ఠితో ఖీణాసవబ్రాహ్మణో, థలే ఠితపురిసస్స నగరం పవిసిత్వా పాసాదం ఆరుయ్హ ఉత్తమభోజనభుఞ్జనం వియ ఖీణాసవస్స నిబ్బానారమ్మణసమాపత్తిం అప్పేత్వా వీతినామనం వేదితబ్బం.

ఉదకూపమాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬-౯. అనిచ్చానుపస్సీసుత్తాదివణ్ణనా

౧౬-౧౯. ఛట్ఠే ‘‘ఇధ సమసీసీ కథితో’’తి వత్వా ఏవం సమసీసితం విభజిత్వా ఇధాధిప్పేతం దస్సేతుం ‘‘సో చతుబ్బిధో హోతీ’’తిఆదిమాహ. రోగవసేన సమసీసీ రోగసమసీసీ. ఏస నయో సేసేసుపి. ఏకప్పహారేనేవాతి ఏకవేలాయమేవ. యో చక్ఖురోగాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం సతి ‘‘ఇతో అనుట్ఠితో అరహత్తం పాపుణిస్సామీ’’తి విపస్సనం పట్ఠపేసి, అథస్స అరహత్తఞ్చ రోగతో వుట్ఠానఞ్చ ఏకకాలమేవ హోతి, అయం రోగసమసీసీ నామ. ఇరియాపథస్స పరియోసానన్తి ఇరియాపథన్తరసమాయోగో. యో ఠానాదీసు ఇరియాపథేసు అఞ్ఞతరం అధిట్ఠాయ ‘‘అవికోపేత్వావ అరహత్తం పాపుణిస్సామీ’’తి విపస్సనం పట్ఠపేసి. అథస్స అరహత్తప్పత్తి చ ఇరియాపథవికోపనఞ్చ ఏకప్పహారేనేవ హోతి, అయం ఇరియాపథసమసీసీ నామ. జీవితసమసీసీ నామాతి ఏత్థ ‘‘పలిబోధసీసం మానో, పరామాససీసం దిట్ఠి, విక్ఖేపసీసం ఉద్ధచ్చం, కిలేససీసం అవిజ్జా, అధిమోక్ఖసీసం సద్ధా, పగ్గహసీసం వీరియం, ఉపట్ఠానసీసం సతి, అవిక్ఖేపసీసం సమాధి, దస్సనసీసం పఞ్ఞా, పవత్తసీసం జీవితిన్ద్రియం, చుతిసీసం విమోక్ఖో, సఙ్ఖారసీసం నిరోధో’’తి పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౩.౩౩) వుత్తేసు సత్తరససు సీసేసు పవత్తసీసం కిలేససీసన్తి ద్వే సీసాని ఇధాధిప్పేతాని – ‘‘అపుబ్బం అచరిమం ఆసవపరియాదానఞ్చ హోతి జీవితపరియాదానఞ్చా’’తి వచనతో. తేసు కిలేససీసం అరహత్తమగ్గో పరియాదియతి, పవత్తసీసం జీవితిన్ద్రియం చుతిచిత్తం పరియాదియతి. తత్థ అవిజ్జాపరియాదాయకం చిత్తం జీవితిన్ద్రియం పరియాదాతుం న సక్కోతి, జీవితిన్ద్రియపరియాదాయకం అవిజ్జం పరియాదాతుం న సక్కోతి. అఞ్ఞం అవిజ్జాపరియాదాయకం చిత్తం, అఞ్ఞం జీవితన్ద్రియపరియాదాయకం. యస్స చేతం సీసద్వయం సమం పరియాదానం గచ్ఛతి, సో జీవితసమసీసీ నామ.

కథం పనిదం సమం హోతీతి? వారసమతాయ. యస్మిఞ్హి వారే మగ్గవుట్ఠానం హోతి, సోతాపత్తిమగ్గే పఞ్చ పచ్చవేక్ఖణాని, సకదాగామిమగ్గే పఞ్చ, అనాగామిమగ్గే పఞ్చ, అరహత్తమగ్గే చత్తారీతి ఏకూనవీసతిమే పచ్చవేక్ఖణఞాణే పతిట్ఠాయ భవఙ్గం ఓతరిత్వా పరినిబ్బాయతో ఇమాయ వారసమతాయ ఇదం ఉభయసీసపరియాదానమ్పి సమం హోతీతి ఇమాయ వారసమతాయ. వారసమవుత్తిదాయకేన హి మగ్గచిత్తేన అత్తనో అనన్తరం వియ నిప్ఫాదేతబ్బా పచ్చవేక్ఖణవారా చ కిలేసపరియాదానస్సేవ వారాతి వత్తబ్బతం అరహతి. ‘‘విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౭౮; సం. ని. ౩.౧౨, ౧౪) వచనతో పచ్చవేక్ఖణపరిసమాపనేన కిలేసపరియాదానం సమ్పాపితం నామ హోతీతి ఇమాయ వారవుత్తియా సమతాయ కిలేసపరియాదానజీవితపరియాదానానం సమతా వేదితబ్బా. తేనేవాహ ‘‘యస్మా పనస్స…పే... తస్మా ఏవం వుత్త’’న్తి.

ఆయునో వేమజ్ఝం అనతిక్కమిత్వా అన్తరావ కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయతీతి అన్తరాపరినిబ్బాయీ. తేనాహ ‘‘యో పఞ్చసు సుద్ధావాసేసూ’’తిఆది. వేమజ్ఝేతి అవిహాదీసు యత్థ ఉప్పన్నో, తత్థ ఆయునో వేమజ్ఝే. ఆయువేమజ్ఝం ఉపహచ్చ అతిక్కమిత్వా తత్థ పరినిబ్బాయతీతి ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ. తేనాహ ‘‘యో తత్థేవా’’తిఆది. అసఙ్ఖారేన అప్పయోగేన అనుస్సాహేన అకిలమన్తో తిక్ఖిన్ద్రియతాయ సుఖేనేవ పరినిబ్బాయతీతి అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ. తేనాహ ‘‘యో తేసంయేవా’’తిఆది. తేసంయేవ పుగ్గలానన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. అప్పయోగేనాతి అధిమత్తప్పయోగేన వినా అప్పకసిరేన. ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన కిలమన్తో దుక్ఖేన పరినిబ్బాయతీతి ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ. ఉద్ధంవాహిభావేన ఉద్ధమస్స తణ్హాసోతం వట్టసోతఞ్చాతి, ఉద్ధం వా గన్త్వా పటిలభితబ్బతో ఉద్ధమస్స మగ్గసోతన్తి ఉద్ధంభోతో. పటిసన్ధివసేన అకనిట్ఠం గచ్ఛతీతి అకనిట్ఠగామీ.

ఏత్థ పన చతుక్కం వేదితబ్బం. యో హి అవిహతో పట్ఠాయ చత్తారో దేవలోకే సోధేత్వా అకనిట్ఠం గన్త్వా పరినిబ్బాయతి, అయం ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ నామ. అయఞ్హి అవిహేసు కప్పసహస్సం వసన్తో అరహత్తం పత్తుం అసక్కుణిత్వా అతప్పం గచ్ఛతి, తత్రాపి ద్వే కప్పసహస్సాని వసన్తో అరహత్తం పత్తుం అసక్కుణిత్వా సుదస్సం గచ్ఛతి, తత్రాపి చత్తారి కప్పసహస్సాని వసన్తో అరహత్తం పత్తుం అసక్కుణిత్వా సుదస్సిం గచ్ఛతి, తత్రాపి అట్ఠ కప్పసహస్సాని వసన్తో అరహత్తం పత్తుం అసక్కుణిత్వా అకనిట్ఠం గచ్ఛతి, తత్థ వసన్తో అగ్గమగ్గం అధిగచ్ఛతి. తత్థ యో అవిహతో పట్ఠాయ దుతియం వా చతుత్థం వా దేవలోకం గన్త్వా పరినిబ్బాయతి, అయం ఉద్ధంసోతో న అకనిట్ఠగామీ నామ. యో కామభవతో చవిత్వా అకనిట్ఠేసు పరినిబ్బాయతి, అయం న ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ నామ. యో హేట్ఠా చతూసు దేవలోకేసు తత్థ తత్థేవ నిబ్బత్తిత్వా పరినిబ్బాయతి, అయం న ఉద్ధంసోతో న అకనిట్ఠగామీతి.

ఏతే పన అవిహేసు ఉప్పన్నసమనన్తరఆయువేమజ్ఝం అప్పత్వావ పరినిబ్బాయనవసేన తయో అన్తరాపరినిబ్బాయినో, ఏకో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ, ఏకో ఉద్ధంసోతోతి పఞ్చవిధో, అసఙ్ఖారససఙ్ఖారపరినిబ్బాయివిభాగేన దస హోన్తి, తథా అతప్పసుదస్ససుదస్సీసూతి చత్తారో దసకాతి చత్తారీసం. అకనిట్ఠే పన ఉద్ధంసోతో నత్థి, తయో అన్తరాపరినిబ్బాయినో, ఏకో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీతి చత్తారో, అసఙ్ఖారససఙ్ఖారపరినిబ్బాయివిభాగేన అట్ఠాతి అట్ఠచత్తారీసం అనాగామినో. సత్తమాదీసు నత్థి వత్తబ్బం.

అనిచ్చానుపస్సీసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. నిద్దసవత్థుసుత్తవణ్ణనా

౨౦. దసమే నిద్దసవత్థూనీతి ఆదిసద్దలోపేనాయం నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘నిద్దసాదివత్థూనీ’’తి. నత్థి ఇదాని ఇమస్స దసాతి నిద్దసో. పఞ్హోతి ఞాతుం ఇచ్ఛితో అత్థో. పున దసవస్సో న హోతీతి తేసం మతిమత్తమేతన్తి దస్సేతుం ‘‘సో కిరా’’తి కిరసద్దగ్గహణం. నిద్దసోతి చేతం వచనమత్తం. తస్స నిబ్బీసాదిభావస్స వియ నిన్నవాదిభావస్స చ ఇచ్ఛితత్తాతి దస్సేతుం ‘‘న కేవలఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. గామే విచరన్తోతి గామే పిణ్డాయ చరన్తో. న ఇదం తిత్థియానం అధివచనం తేసు తన్నిమిత్తస్స అభావా, సాసనేపి సేఖస్సపి న ఇదం అధివచనం, కిమఙ్గం పన పుథుజ్జనస్స. యస్స పనేతం అధివచనం యేన చ కారణేన, తం దస్సేతుం ‘‘ఖీణాసవస్సేత’’న్తిఆది వుత్తం. అప్పటిసన్ధికభావో హిస్స పచ్చక్ఖతో కారణం. పరమ్పరాయ ఇతరాని యాని పాళియం ఆగతానిం.

సిక్ఖాయ సమ్మదేవ ఆదానం సిక్ఖాసమాదానం. తం పనస్సా పారిపూరియా వేదితబ్బన్తి ఆహ ‘‘సిక్ఖాత్తయపూరణే’’తి. సిక్ఖాయ వా సమ్మదేవ ఆదితో పట్ఠాయ రక్ఖణం సిక్ఖాసమాదానం. తఞ్చ అత్థతో పూరణేన పరిచ్ఛిన్నం అరక్ఖణే సబ్బేన సబ్బం అభావతో, రక్ఖణే చ పరిపూరణతో. బలవచ్ఛన్దోతి దళ్హచ్ఛన్దో. ఆయతిన్తి అనన్తరానాగతదివసాదికాలో అధిప్పేతో, న అనాగతభవోతి ఆహ ‘‘అనాగతే పునదివసాదీసుపీ’’తి. సిక్ఖం పరిపూరేన్తస్స తత్థ నిబద్ధభత్తితా అవిగతపేమతా. తేభూమకధమ్మానం అనిచ్చాదివసేన సమ్మదేవ నిజ్ఝానం ధమ్మనిసామనాతి ఆహ ‘‘విపస్సనాయేతం అధివచన’’న్తి. తణ్హావినయేతి భఙ్గానుపస్సనాఞాణానుభావసిద్ధే తణ్హావిక్ఖమ్భనే. ఏకీభావేతి గణసఙ్గణికాకిలేససఙ్గణికావిగమసిద్ధే వివేకవాసే. వీరియారమ్భేతి సమ్మప్పధానస్స పగ్గణ్హనే. తం పన సబ్బసో వీరియస్స పరిబ్రూహనం హోతీతి ఆహ ‘‘కాయికచేతసికస్స వీరియస్స పూరణే’’తి. సతియఞ్చేవ నిపకభావే చాతి సతోకారితాయ చేవ సమ్పజానకారితాయ చ. సతిసమ్పజఞ్ఞబలేనేవ హి వీరియారమ్భో ఇజ్ఝతి. దిట్ఠిపటివేధేతి మగ్గసమ్మాదిట్ఠియా పటివిజ్ఝనే. తేనాహ ‘‘మగ్గదస్సనే’’తి.

నిద్దసవత్థుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అనుసయవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. వజ్జిసత్తకవగ్గో

౧. సారన్దదసుత్తవణ్ణనా

౨౧. తతియస్స పఠమే దేవాయతనభావేన చిత్తత్తా లోకస్స చిత్తీకారట్ఠానతాయ చ చేతియం అహోసి. యావకీవన్తి (దీ. ని. టీ. ౨.౧౩౪) ఏకమేవేతం పదం అనియమతో పరిమాణవాచీ. కాలో చేత్థ అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘యత్తకం కాల’’న్తి. అభిణ్హం సన్నిపాతాతి నిచ్చసన్నిపాతా. తం పన నిచ్చసన్నిపాతతం దస్సేతుం ‘‘దివసస్సా’’తిఆది వుత్తం. సన్నిపాతబహులాతి పచురసన్నిపాతా. వోసానన్తి సఙ్కోచం. ‘‘వుద్ధియేవా’’తిఆదినా వుత్తమత్థం బ్యతిరేకముఖేన దస్సేతుం ‘‘అభిణ్హం అసన్నిపతన్తా హీ’’తిఆది వుత్తం. ఆకులాతి ఖుభితా న పసన్నా. భిజ్జిత్వాతి వగ్గబన్ధతో విభజ్జ విసుం విసుం హుత్వా.

సన్నిపాతభేరియాతి సన్నిపాతారోచనభేరియా. అద్ధభుత్తా వాతి సామిభుత్తా వా. ఓసీదమానేతి హాయమానే.

సుఙ్కన్తి భణ్డం గహేత్వా గచ్ఛన్తేహి పబ్బతఖణ్డనాదితిత్థగామద్వారాదీసు రాజపురిసానం దాతబ్బభాగం. బలిన్తి నిప్ఫన్నసస్సాదితో ఛభాగం సత్తభాగన్తిఆదినా లద్ధబ్బకరం. దణ్డన్తి దసవీసతికహాపణాదికం అపరాధానురూపం గహేతబ్బధనదణ్డం. వజ్జిధమ్మన్తి వజ్జిరాజధమ్మం. ఇదాని అపఞ్ఞత్తపఞ్ఞాపనాదీసు తప్పటిక్ఖేపే చ ఆదీనవానిసంసే చ విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘తేస’’న్తిఆది వుత్తం. పారిచరియక్ఖమాతి ఉపట్ఠానక్ఖమా. పోరాణం వజ్జిధమ్మన్తి ఏత్థ పుబ్బే కిర వజ్జిరాజానో ‘‘అయం చోరో’’తి ఆనేత్వా దస్సితే ‘‘గణ్హథ నం చోర’’న్తి అవత్వా వినిచ్ఛయమహామత్తానం దేన్తి. తే వినిచ్ఛినిత్వా సచే అచోరో హోతి, విస్సజ్జేన్తి. సచే చోరో, అత్తనా కిఞ్చి అకత్వా వోహారికానం దేన్తి, తేపి వినిచ్ఛినిత్వా అచోరో చే, విస్సజ్జేన్తి. చోరో చే, సుత్తధరానం దేన్తి. తేపి వినిచ్ఛినిత్వా అచోరో చే, విస్సజ్జేన్తి. చోరో చే, అట్టకులికానం దేన్తి, తేపి తథేవ కత్వా సేనాపతిస్స, సేనాపతి ఉపరాజస్స, ఉపరాజా రఞ్ఞో. రాజా వినిచ్ఛినిత్వా సచే అచోరో హోతి, విస్సజ్జేతి. సచే పన చోరో హోతి, పవేణిపణ్ణకం వాచాపేతి. తత్థ ‘‘యేన ఇదం నామ కతం, తస్స అయం నామదణ్డో’’తి లిఖితం. రాజా తస్స కిరియం తేన సమానేత్వా తదనుచ్ఛవికం దణ్డం కరోతి. ఇతి ఏతం పోరాణం వజ్జిధమ్మం సమాదాయ వత్తన్తానం మనుస్సా న ఉజ్ఝాయన్తి. పరమ్పరాగతేసు అట్టకులేసు జాతా అగతిగమనవిరతా అట్టమహల్లకపురిసా అట్టకులికా.

సక్కారన్తి ఉపకారం. గరుభావం పచ్చుపట్ఠపేత్వాతి ‘‘ఇమే అమ్హాకం గరునో’’తి తత్థ గరుభావం పటి పటి ఉపట్ఠపేత్వా. మానేస్సన్తీతి సమ్మానేస్సన్తి. తం పన సమ్మాననం తేసు నేసం అత్తమనతాపుబ్బకన్తి ఆహ ‘‘మనేన పియాయిస్సన్తీ’’తి. నిపచ్చకారం పణిపాతం. దస్సేన్తీతి గరుచిత్తభారం దస్సేన్తి. సన్ధానేతున్తి సమ్బన్ధం అవిచ్ఛిన్నం కత్వా ఘటేతుం.

పసయ్హకారస్సాతి బలక్కారస్స. కామం వుద్ధియా పూజనీయతాయ ‘‘వుద్ధిహానియో’’తి వుత్తం, అత్థో పన వుత్తానుక్కమేనేవ యోజేతబ్బో. పాళియం వా యస్మా ‘‘వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా, నో పరిహానీ’’తి వుత్తం, తస్మా తదనుక్కమేన ‘‘వుద్ధిహానియో’’తి వుత్తం.

విపచ్చితుం అలద్ధోకాసే పాపకమ్మే, తస్స కమ్మస్స విపాకే వా అనవసరోవ దేవసోపసగ్గో. తస్మిం పన లద్ధోకాసే సియా దేవతోపసగ్గస్స అవసరోతి ఆహ ‘‘అనుప్పన్నం…పే… వడ్ఢేన్తీ’’తి. ఏతేనేవ అనుప్పన్నం సుఖన్తి ఏత్థాపి అత్థో వేదితబ్బో. బలకాయస్స దిగుణతిగుణతాదస్సనం పటిభయభావదస్సనన్తి ఏవమాదినా దేవతానం సఙ్గామసీసే సహాయతా వేదితబ్బా.

అనిచ్ఛితన్తి అనిట్ఠం. ఆవరణతోతి నిసేధనతో. ధమ్మతో అనపేతా ధమ్మియాతి ఇధ ‘‘ధమ్మికా’’తి వుత్తా. మిగసూకరాదిఘాతాయ సునఖాదీనం కడ్ఢిత్వా వనచరణం వాజో, తత్థ నియుత్తా, తే వా వాజేన్తీతి వాజికా, మిగవధచారినో.

సారన్దదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. వస్సకారసుత్తవణ్ణనా

౨౨. దుతియే అభియాతుకామోతి ఏత్థ అభి-సద్దో అభిభవనత్థో ‘‘అనభివిదితు’’న్తిఆదీసు వియాతి ఆహ ‘‘అభిభవనత్థాయ యాతుకామో’’తి. వజ్జిరాజానోతి ‘‘వజ్జేతబ్బా ఇమే’’తి ఆదితో పవత్తం వచనం ఉపాదాయ వజ్జీతి లద్ధనామా రాజానో, వజ్జిరట్ఠస్స వా రాజానో వజ్జిరాజానో. రట్ఠస్స పన వజ్జిసమఞ్ఞా తన్నివాసిరాజకుమారవసేన వేదితబ్బా. రాజిద్ధియాతి రాజభావానుగతేన పభావేన. సో పన పభావో నేసం గణరాజానం మిథో సామగ్గియా లోకే పాకటో. చిరట్ఠాయీ చ అహోసీతి ‘‘సమగ్గభావం కథేతీ’’తి వుత్తం. అను అను తంసమఙ్గినో భావేతి వడ్ఢేతీతి అనుభావో, అనుభావో ఏవ ఆనుభావో, పతాపో. సో పన నేసం పతాపో హత్థిఅస్సాదివాహనసమ్పత్తియా తత్థ చ సుభిక్ఖితభావేన లోకే పాకటో జాతోతి ‘‘ఏతేన…పే… కథేతీ’’తి వుత్తం. తాళచ్ఛిగ్గళేనాతి కుఞ్చికాఛిద్దేన. అసనన్తి సరం. అతిపాతయిస్సన్తీతి అతిక్కామేన్తి. పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖన్తి పోఙ్ఖస్స అనుపోఙ్ఖం, పురిమసరస్స పోఙ్ఖపదానుగతపోఙ్ఖం ఇతరం సరం కత్వాతి అత్థో. అవిరాధితన్తి అవిరజ్ఝితం. ఉచ్ఛిన్దిస్సామీతి ఉమ్మూలనవసేన కులసన్తతిం ఛిన్దిస్సామి. అయనం వడ్ఢనం అయో, తప్పటిపక్ఖేన అనయోతి ఆహ ‘‘అవడ్ఢి’’న్తి. ఞాతీనం బ్యసనం వినాసో ఞాతిబ్యసనం.

గఙ్గాయాతి గఙ్గాసమీపే. పట్టనగామన్తి సకటపట్టనగామం. తత్రాతి తస్మిం పట్టనే. బలవాఘాతజాతోతి ఉప్పన్నబలవకోధో. మేతి మయ్హం. గతేనాతి గమనేన. సీతం వా ఉణ్హం వా నత్థి తాయ వేలాయ. అభిముఖం యుద్ధేనాతి అభిముఖం ఉజుకమేవ సఙ్గామకరణేన. ఉపలాపనం సామం దానఞ్చాతి దస్సేతుం ‘‘అల’’న్తిఆది వుత్తం. భేదోపి ఇధ ఉపాయో ఏవాతి వుత్తం ‘‘అఞ్ఞత్ర మిథుభేదా’’తి. యుద్ధస్స పన అనుపాయతా పగేవ పకాసితా. ఇదన్తి ‘‘అఞ్ఞత్ర ఉపలాపనాయ అఞ్ఞత్ర మిథుభేదా’’తి ఇదం వచనం. కథాయ నయం లభిత్వాతి ‘‘యావకీవఞ్చ …పే… పరిహానీ’’తి ఇమాయ భగవతో కథాయ ఉపాయం లభిత్వా. అనుకమ్పాయాతి వజ్జిరాజేసు అనుగ్గహేన.

రాజాపి తమేవ పేసేత్వా సబ్బే…పే… పాపేసీతి రాజా తం అత్తనో సన్తికం ఆగతం ‘‘కిం, ఆచరియ, భగవా అవచా’’తి పుచ్ఛి. సో ‘‘యథా భో సమణస్స గోతమస్స వచనం న సక్కా వజ్జీ కేనచి గహేతుం, అపిచ ఉపలాపనాయ వా మిథుభేదేన వా సక్కా’’తి ఆహ. తతో నం రాజా ‘‘ఉపలాపనాయ అమ్హాకం హత్థిఅస్సాదయో నస్సిస్సన్తి, భేదేనేవ తే గహేస్సామి, కిం కరోమా’’తి పుచ్ఛి. తేన హి, మహారాజ, తుమ్హే వజ్జీ ఆరబ్భ పరిసతి కథం సముట్ఠాపేథ, తతో అహం ‘‘కిం తే, మహారాజ, తేహి, అత్తనో సన్తకేన కసివణిజ్జాదీని కత్వా జీవన్తు ఏతే రాజానో’’తి వత్వా పక్కమిస్సామి. తతో తుమ్హే ‘‘కిం ను, భో, ఏస బ్రాహ్మణో వజ్జీ ఆరబ్భ పవత్తం కథం పటిబాహతీ’’తి వదేయ్యాథ. దివసభాగే చాహం తేసం పణ్ణాకారం పేసేస్సామి, తమ్పి గాహాపేత్వా తుమ్హేపి మమ దోసం ఆరోపేత్వా బన్ధనతాళనాదీని అకత్వావ కేవలం ఖురముణ్డం మం కత్వా నగరా నీహరాపేథ, అథాహం ‘‘మయా తే నగరే పాకారో పరిఖా చ కారితా, అహం థిరదుబ్బలట్ఠానఞ్చ ఉత్తానగమ్భీరట్ఠానఞ్చ జానామి, న చిరస్సం దాని తం ఉజుం కరిస్సామీ’’తి వక్ఖామి. తం సుత్వా తుమ్హే ‘‘గచ్ఛతూ’’తి వదేయ్యాథాతి. రాజా సబ్బం అకాసి.

లిచ్ఛవీ తస్స నిక్ఖమనం సుత్వా ‘‘సఠో బ్రాహ్మణో, మా తస్స గఙ్గం ఉత్తారేతుం అదత్థా’’తి ఆహంసు. తత్ర ఏకచ్చేహి ‘‘అమ్హే ఆరబ్భ కథితత్తా కిర సో ఏవం కరోతీ’’తి వుత్తే ‘‘తేన హి భణే ఏతూ’’తి వదింసు. సో గన్త్వా లిచ్ఛవీ దిస్వా ‘‘కిమాగతత్థా’’తి పుచ్ఛితో తం పవత్తిం ఆరోచేసి. లిచ్ఛవినో ‘‘అప్పమత్తకేన నామ ఏవం గరుం దణ్డం కాతుం న యుత్త’’న్తి వత్వా ‘‘కిం తే తత్ర ఠానన్తర’’న్తి పుచ్ఛింసు. వినిచ్ఛయమహామచ్చోహమస్మీతి. తదేవ తే ఠానన్తరం హోతూతి. సో సుట్ఠుతరం వినిచ్ఛయం కరోతి. రాజకుమారా తస్స సన్తికే సిప్పం ఉగ్గణ్హన్తి. సో పతిట్ఠితగుణో హుత్వా ఏకదివసం ఏకం లిచ్ఛవిం గహేత్వా ఏకమన్తం గన్త్వా ‘‘దారకా కసన్తీ’’తి పుచ్ఛి. ఆమ, కసన్తి. ద్వే గోణే యోజేత్వాతి. ఆమ, ద్వే గోణే యోజేత్వాతి. ఏత్తకం వత్వా నివత్తో. తతో తమఞ్ఞో ‘‘కిం ఆచరియో ఆహా’’తి పుచ్ఛిత్వా తేన వుత్తం – అసద్దహన్తో ‘‘న మేసో యథాభూతం కథేతీ’’తి తేన సద్ధిం భిజ్జి.

బ్రాహ్మణో అపరమ్పి ఏకదివసం ఏకం లిచ్ఛవిం ఏకమన్తం నేత్వా ‘‘కేన బ్యఞ్జనేన భుత్తోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా నివత్తో. తమ్పి అఞ్ఞో పుచ్ఛిత్వా అసద్దహన్తో తథేవ భిజ్జి. బ్రాహ్మణో అపరమ్పి దివసం ఏకం లిచ్ఛవిం ఏకమన్తం నేత్వా ‘‘అతిదుగ్గతోసి కిరా’’తి పుచ్ఛి. కో ఏవమాహాతి. అసుకో నామ లిచ్ఛవీతి. అపరమ్పి ఏకమన్తం నేత్వా ‘‘త్వం కిర భీరుజాతికో’’తి పుచ్ఛి. కో ఏవమాహాతి? అసుకో నామ లిచ్ఛవీతి. ఏవం అఞ్ఞేన అకథితమేవ అఞ్ఞస్స కథేన్తో తీహి సంవచ్ఛరేహి తే రాజానో అఞ్ఞమఞ్ఞం భిన్దిత్వా యథా ద్వే ఏకమగ్గేన న గచ్ఛన్తి, తథా కత్వా సన్నిపాతభేరిం చరాపేసి. లిచ్ఛవినో ‘‘ఇస్సరా సన్నిపతన్తు, సూరా సన్నిపతన్తూ’’తి వత్వా న సన్నిపతింసు. బ్రాహ్మణో ‘‘అయం దాని కాలో, సీఘం ఆగచ్ఛతూ’’తి రఞ్ఞో సాసనం పేసేతి. రాజా సుత్వావ బలభేరిం చరాపేత్వా నిక్ఖమి. వేసాలికా సుత్వా ‘‘రఞ్ఞో గఙ్గం ఉత్తరితుం న దస్సామా’’తి భేరిం చరాపేసుం. తే సుత్వా ‘‘గచ్ఛన్తు సూరరాజానో’’తిఆదీని వత్వా న సన్నిపతింసు. ‘‘నగరప్పవేసనం న దస్సామ, ద్వారాని పిదహిస్సామా’’తి భేరిం చరాపేసుం. ఏకోపి న సన్నిపతి. యథావివటేహి ద్వారేహి పవిసిత్వా సబ్బే అనయబ్యసనం పాపేత్వా గతో. తం సన్ధాయేతం వుత్తం – ‘‘రాజాపి తమేవ పేసేత్వా సబ్బేపి భిన్దిత్వా గన్త్వా అనయబ్యసనం పాపేసీ’’తి.

వస్సకారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. పఠమసత్తకసుత్తవణ్ణనా

౨౩. తతియే అపరిహానాయ హితాతి అపరిహానియా (దీ. ని. టీ. ౨.౧౩౬), న పరిహాయన్తి ఏతేహీతి వా అపరిహానియా. ఏవం సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విత్థారతో దస్సేన్తో ‘‘ఇధాపి చా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తతోతిఆది దిసాసు ఆగతసాసనే వుత్తవచనం వుత్తకథనం. విహారసీమా ఆకులా యస్మా, తస్మా ఉపోసథపవారణా ఠితా. ఓలీయమానకోతి పాళితో అత్థతో చ వినస్సమానకో. ఉక్ఖిపాపేన్తాతి పగుణభావకరణేన అత్థసంవణ్ణనావసేన చ పగ్గణ్హన్తా.

సావత్థియం భిక్ఖూ వియ (పారా. ౫౬౫) పాచిత్తియం దేసాపేతబ్బోతి పఞ్ఞాపేన్తా. వజ్జిపుత్తకా వియ (చూళవ. ౪౪౬) దసవత్థుదీపనేన. తథా అకరోన్తాతి నవం కతికవత్తం వా సిక్ఖాపదం వా అమద్దన్తా ధమ్మవినయతో సాసనం దీపేన్తా ఖుద్దకమ్పి చ సిక్ఖాపదం అసమూహనన్తా. ఆయస్మా మహాకస్సపో వియ చాతి ‘‘సుణాతు మే, ఆవుసో, సఙ్ఘో, సన్తామ్హాకం సిక్ఖాపదాని గిహిగతాని. గిహినోపి జానన్తి ‘ఇదం వో సమణానం సక్యపుత్తికానం కప్పతి, ఇదం వో న కప్పతీ’తి. సచేపి హి మయం ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని సమూహనిస్సామ, భవిస్సన్తి వత్తారో ‘ధూమకాలికం సమణేన గోతమేన సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, యావిమేసం సత్థా అట్ఠాసి, తావిమే సిక్ఖాపదేసు సిక్ఖింసు. యతో ఇమేసం సత్థా పరినిబ్బుతో, న దానిమే సిక్ఖాపదేసు సిక్ఖన్తీ’తి. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో అపఞ్ఞత్తం న పఞ్ఞపేయ్య, పఞ్ఞత్తం న సముచ్ఛిన్దేయ్య, యథాపఞ్ఞత్తేసు సిక్ఖాపదేసు సమాదాయ వత్తేయ్యా’’తి ఇమం (చూళవ. ౪౪౨) తన్తిం ఠపేన్తో ఆయస్మా మహాకస్సపో వియ చ.

థిరభావప్పత్తాతి సాసనే థిరభావం అనివత్తితభావం ఉపగతా. థేరకారకేహీతి థేరభావసాధకేహి సీలాదిగుణేహి అసేక్ఖధమ్మేహి. బహూ రత్తియోతి పబ్బజితా హుత్వా బహూ రత్తియో జానన్తి. సీలాదిగుణేసు పతిట్ఠాపనమేవ సాసనే పరిణాయకతాతి ఆహ ‘‘తీసు సిక్ఖాసు పవత్తేన్తీ’’తి. ఓవాదం న దేన్తి అభాజనభావతో. పవేణికథన్తి ఆచరియపరమ్పరాభతం సమ్మాపటిపత్తిదీపనం ధమ్మకథం. సారభూతం ధమ్మపరియాయన్తి సమథవిపస్సనామగ్గఫలసమ్పాపనేన సాసనే సారభూతం బోజ్ఝఙ్గకోసల్లఅనుత్తరసీతిభావ- (అ. ని. ౬.౮౫) అధిచిత్తసుత్తాదిధమ్మతన్తిం. ఆదికం ఓవాదన్తి ఆది-సద్దేన ‘‘ఏవం తే ఆలోకేతబ్బం, ఏవం తే విలోకేతబ్బం, ఏవం తే సమిఞ్జితబ్బం, ఏవం తే పసారేతబ్బం, ఏవం తే సఙ్ఘాటిపత్తచీవరం ధారేతబ్బ’’న్తి ఓవాదం సఙ్గణ్హాతి.

పునబ్భవదానం పునబ్భవో ఉత్తరపదలోపేన. ఇతరేతి యే న పచ్చయవసికా న ఆమిసచక్ఖుకా, తే న గచ్ఛన్తి తణ్హాయ వసం.

ఆరఞ్ఞకేసూతి అరఞ్ఞభాగేసు అరఞ్ఞపరియాపన్నేసు. నను యత్థ కత్థచిపి తణ్హా సావజ్జా ఏవాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘గామన్తసేనాసనేసు హీ’’తిఆది. తేన ‘‘అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసు పిహం ఉపట్ఠాపయతో’’తి ఏత్థ వుత్తపిహాదయో పియ ఆరఞ్ఞకసేనాసనేసు సాలయతా సేవితబ్బపక్ఖికా ఏవాతి దస్సేతి.

అత్తనావాతి సయమేవ. తేన పరేహి అనుస్సాహితానం సరసేనేవ అనాగతానం పేసలానం భిక్ఖూనం ఆగమనం, ఆగతానఞ్చ ఫాసువిహారం పచ్చాసీసన్తీతి దస్సేతి. ఇమినావ నీహారేనాతి ఇమాయ పటిపత్తియా. అగ్గహితధమ్మగ్గహణన్తి అగ్గహితస్స పరియత్తిధమ్మస్స ఉగ్గహణం. గహితసజ్ఝాయకరణన్తి ఉగ్గహితస్స సుట్ఠు అత్థచిన్తనం. చిన్తరత్థో హి అయం సజ్ఝాయసద్దో. ఏన్తీతి ఉపగచ్ఛన్తి. నిసీదన్తి ఆసనపఞ్ఞాపనాదినా.

పఠమసత్తకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪-౬. దుతియసత్తకసుత్తాదివణ్ణనా

౨౪-౨౬. చతుత్థే కరోన్తోయేవాతి యథావుత్తం తిరచ్ఛానకథం కథేన్తోయేవ. అతిరచ్ఛానకథాభావేపి తస్స తత్థ తప్పరభావదస్సనత్థం అవధారణవచనం. పరియన్తకారీతి సపరియన్తం కత్వా వత్తా. ‘‘పరియన్తవతిం వాచం భాసితా’’తి (దీ. ని. ౧.౯, ౧౯౪) హి వుత్తం. అప్పభస్సోవాతి పరిమితకథోయేవ ఏకన్తేన కథేతబ్బస్సేవ కథనతో. సమాపత్తిసమాపజ్జనం అరియో తుణ్హీభావో. నిద్దాయతియేవాతి నిద్దోక్కమనే అనాదీనవదస్సీ నిద్దాయతియేవ, ఇరియాపథపరివత్తనాదినా న నం వినోదేతి. ఏవం సంసట్ఠోవాతి వుత్తనయేన గణసఙ్గణికాయ సంసట్ఠో ఏవ విహరతి. దుస్సీలా పాపిచ్ఛా నామాతి సయం నిస్సీలా అసన్తగుణసమ్భావనిచ్ఛాయ సమన్నాగతత్తా పాపా లామకా ఇచ్ఛా ఏతేసన్తి పాపిచ్ఛా. పాపపుగ్గలేహి మిత్తికరణతో పాపమిత్తా. తేహి సదా సహపవత్తనేన పాపసహాయా. తత్థ నిన్నతాదినా తదధిముత్తతాయ పాపసమ్పవఙ్కా. పఞ్చమాదీని ఉత్తానత్థానియేవ.

దుతియసత్తకసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭-౧౧. సఞ్ఞాసుత్తాదివణ్ణనా

౨౭-౩౧. సత్తమే అనిచ్చాతి అనుపస్సతి ఏతాయాతి అనిచ్చానుపస్సనా. తథాపవత్తవిపస్సనా పన యస్మా అత్తనా సహగతసఞ్ఞాయ భావితాయ భావితా ఏవ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘అనిచ్చానుపస్సనాదీహి సహగతసఞ్ఞా’’తి. ఇమా సత్త లోకియవిపస్సనాపి హోన్తి ‘‘అనిచ్చ’’న్తిఆదినా పవత్తనతో. ‘‘ఏతం సన్తం ఏతం పణీతం యదిదం సబ్బసఙ్ఖారసమథో’’తి ఆగతవసేన పనేత్థ ద్వే లోకుత్తరా హోన్తీతి వేదితబ్బా. ‘‘విరాగో నిరోధో’’తి హి తత్థ నిబ్బానం వుత్తన్తి ఇధ విరాగసఞ్ఞా, తా వుత్తసఞ్ఞా నిబ్బానారమ్మణాపి సియుం. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. అట్ఠమాదీని ఉత్తానత్థానేవ.

సఞ్ఞాసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

వజ్జిసత్తకవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. దేవతావగ్గో

౫. పఠమమిత్తసుత్తవణ్ణనా

౩౬. చతుత్థస్స పఞ్చమే అత్తనో గుయ్హం తస్స ఆవికరోతీతి అత్తనో గుయ్హం నిగ్గుహితుం యుత్తకథం అఞ్ఞస్స అకథేత్వా తస్సేవ ఆచిక్ఖతి. తస్స గుయ్హం అఞ్ఞేసం నాచిక్ఖతీతి తేన కథితగుయ్హం యథా అఞ్ఞే న జానన్తి, ఏవం అనావికరోన్తో ఛాదేతి.

పఠమమిత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬-౧౧. దుతియమిత్తసుత్తాదివణ్ణనా

౩౭-౪౨. ఛట్ఠే పియో చ హోతి మనాపో చాతి కల్యాణమిత్తలక్ఖణం దస్సితం. కల్యాణమిత్తో హి సద్ధాసమ్పన్నో చ హోతి సీలసమ్పన్నో సుతసమ్పన్నో చాగసమ్పన్నో వీరియసమ్పన్నో సతిసమ్పన్నో సమాధిసమ్పన్నో పఞ్ఞాసమ్పన్నో. తత్థ సద్ధాసమ్పత్తియా సద్దహతి తథాగతస్స సమ్బోధిం కమ్మఞ్చ కమ్మఫలఞ్చ, తేన సమ్బోధియా హేతుభూతం సత్తేసు హితసుఖం న పరిచ్చజతి. సీలసమ్పత్తియా సత్తానం పియో హోతి గరు భావనీయో చోదకో పాపగరహీ వత్తా వచనక్ఖమో. సుతసమ్పత్తియా సచ్చపటిచ్చసముప్పాదాదిపటిసంయుత్తానం గమ్భీరానం కథానం కత్తా హోతి. చాగసమ్పత్తియా అప్పిచ్ఛో హోతి సన్తుట్ఠో పవివిత్తో అసంసట్ఠో. వీరియసమ్పత్తియా ఆరద్ధవీరియో హోతి అత్తహితపరహితపటిపత్తియం. సతిసమ్పత్తియా ఉపట్ఠితస్సతీ హోతి. సమాధిసమ్పత్తియా అవిక్ఖిత్తో హోతి సమాహితచితో. పఞ్ఞాసమ్పత్తియా అవిపరీతం పజానాతి. సో సతియా కుసలాకుసలానం ధమ్మానం గతియో సమన్నేసమానో పఞ్ఞాయ సత్తానం హితాహితం యథాభూతం జానిత్వా సమాధినా తత్థ ఏకగ్గచిత్తో హుత్వా వీరియేన సత్తే అహితే నిసేధేత్వా హితే నియోజేతి. తేన వుత్తం ‘‘పియో…పే… నియోజేతీ’’తి. సత్తమాదీని ఉత్తానత్థాని.

దుతియమిత్తసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

దేవతావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. మహాయఞ్ఞవగ్గో

౧. సత్తవిఞ్ఞాణట్ఠితిసుత్తవణ్ణనా

౪౪. పఞ్చమస్స పఠమే యస్మా నిదస్సనత్థే నిపాతో (దీ. ని. టీ. ౨.౧౨౭) తస్మా సేయ్యథాపి మనుస్సాతి యథా మనుస్సాతి వుత్తం హోతి. విసేసో హోతియేవ సతిపి బాహిరస్స కారణస్స అభేదే అజ్ఝత్తికస్స భిన్నత్తా. నానత్తం కాయే ఏతేసం, నానత్తో వా కాయో ఏతేసన్తి నానత్తకాయా. ఇమినా నయేన సేసపదేసుపి అత్థో వేదితబ్బో. నేసన్తి మనుస్సానం. నానత్తా సఞ్ఞా ఏతేసం అత్థీతి నానత్తసఞ్ఞినో. సుఖసముస్సయతో వినిపాతో ఏతేసం అత్థీతి వినిపాతికా సతిపి దేవభావే దిబ్బసమ్పత్తియా అభావతో. అపాయేసు వా గతో నత్థి నిపాతో ఏతేసన్తి వినిపాతికా. తేనాహ ‘‘చతుఅపాయవినిముత్తా’’తి. పియఙ్కరమాతాదీనం వియాతి పియఙ్కరమాతా కిర యక్ఖినీ పచ్చూససమయే అనురుద్ధత్థేరస్స ధమ్మం సజ్ఝాయతో సుత్వా –

‘‘మా సద్దమకరీ పియఙ్కర, భిక్ఖు ధమ్మపదాని భాసతి;

అపి ధమ్మపదం విజానియ, పటిపజ్జేమ హితాయ నో సియా.

‘‘పాణేసు చ సంయమామసే, సమ్పజానముసా న భణామసే;

సిక్ఖేమ సుసీల్యమత్తనో, అపి ముచ్చేమ పిసాచయోనియా’’తి. (సం. ని. ౧.౨౪౦) –

ఏవం పుత్తకం సఞ్ఞాపేత్వా తం దివసం సోతాపత్తిఫలం పత్తా. ఉత్తరమాతా పన భగవతో ధమ్మం సుత్వావ సోతాపన్నా జాతా.

బ్రహ్మకాయే పఠమజ్ఝాననిబ్బత్తే బ్రహ్మసమూహే, బ్రహ్మనికాయే వా భవాతి బ్రహ్మకాయికా. మహాబ్రహ్మునో పరిసాయ భవాతి బ్రహ్మపారిసజ్జా తస్స పరిచారకట్ఠానే ఠితత్తా. మహాబ్రహ్మునో పురోహితట్ఠానే ఠితాతి బ్రహ్మపురోహితా. ఆయువణ్ణాదీహి మహన్తా బ్రహ్మానోతి మహాబ్రహ్మానో. సతిపి తేసం తివిధానమ్పి పఠమేన ఝానేన గన్త్వా నిబ్బత్తభావే ఝానస్స పన పవత్తిభేదేన అయం విసేసోతి దస్సేతుం ‘‘బ్రహ్మపారిసజ్జా పనా’’తిఆది వుత్తం. పరిత్తేనాతి హీనేన. సా చస్స హీనతా ఛన్దాదీనం హీనతాయ వేదితబ్బా. పటిలద్ధమత్తం వా హీనం. కప్పస్సాతి అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పస్స. హీనపణీతానం మజ్ఝే భవత్తా మజ్ఝిమం. సా చస్స మజ్ఝిమతా ఛన్దాదీనం మజ్ఝిమతాయ వేదితబ్బా. పటిలభిత్వా నాతిసుభావితం వా మజ్ఝిమం. ఉపడ్ఢకప్పోతి అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పస్స ఉపడ్ఢకప్పో. విప్ఫారికతరోతి బ్రహ్మపారిసజ్జేహి పమాణతో విపులతరో సభావతో ఉళారతరో చ హోతి. సభావేనపి హి ఉళారతమోవ. తం పనేత్థ అప్పమాణం. తస్స హి పరిత్తాభాదీనం పరిత్తసుభాదీనఞ్చ కాయే సతిపి సభావవేమత్తే ఏకత్తవసేనేవ వవత్థపీయతీతి ‘‘ఏకత్తకాయా’’త్వేవ తే వుచ్చన్తి. పణీతేనాతి ఉక్కట్ఠేన. సా చస్స ఉక్కట్ఠతా ఛన్దాదీనం ఉక్కట్ఠతాయ వేదితబ్బా. సుభావితం వా, సమ్మదేవ, వసిభావం పాపితం పణీతం ‘‘పధానభావం నీత’’న్తి కత్వా. ఇధాపి కప్పో అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పవసేనేవ వేదితబ్బో పరిపుణ్ణమహాకప్పస్స అసమ్భవతో. ఇతీతి ఏవం వుత్తప్పకారేన. తేతి ‘‘బ్రహ్మకాయికా’’తి వుత్తా తివిధాపి బ్రహ్మానో. సఞ్ఞాయ ఏకత్తాతి తిహేతుకభావేన ఏకసభావత్తా. న హి తస్సా సమ్పయుత్తధమ్మవసేన అఞ్ఞోపి కోచి భేదో అత్థి. ఏవన్తి ఇమినా నానత్తకాయా ఏకత్తసఞ్ఞినో గహితాతి దస్సేతి.

దణ్డఉక్కాయాతి దణ్డదీపికాయ. సరతి ధావతి, విస్సరతి విప్పకిణ్ణా వియ ధావతి. ద్వే కప్పాతి ద్వే మహాకప్పా. ఇతో పరేసుపి ఏసేవ నయో. ఇధాతి ఇమస్మిం సుత్తే. ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేన ఆభస్సరగ్గహణేనేవ సబ్బేపి తే పరిత్తాభాఅప్పమాణాభాపి గహితా.

సున్దరా పభా సుభా, తాయ కిణ్ణా సుభాకిణ్ణాతి వత్తబ్బే. భా-సద్దస్స రస్సత్తం అన్తిమ-ణ-కారస్స హ-కారఞ్చ కత్వా ‘‘సుభకిణ్హా’’తి వుత్తా. అట్ఠకథాయం పన నిచ్చలాయ ఏకగ్ఘనాయ పభాయ సుభోతి పరియాయవచనన్తి ‘‘సుభేన ఓకిణ్ణా వికిణ్ణా’’తి అత్థో వుత్తో. ఏత్థాపి అన్తిమ-ణ-కారస్స హ-కారకరణం ఇచ్ఛితబ్బమేవ. న ఛిజ్జిత్వా పభా గచ్ఛతి ఏకగ్ఘనత్తా. చతుత్థవిఞ్ఞాణట్ఠితిమేవ భజన్తి కాయస్స సఞ్ఞాయ చ ఏకరూపత్తా. విపులసన్తసుఖాయువణ్ణాదిఫలత్తా వేహప్ఫలా. ఏత్థాతి విఞ్ఞాణట్ఠితియం.

వివట్టపక్ఖే ఠితా అపునరావత్తనతో. ‘‘న సబ్బకాలికా’’తి వత్వా తమేవ అసబ్బకాలికత్తం విభావేతుం ‘‘కప్పసతసహస్సమ్పీ’’తిఆది వుత్తం. సోళసకప్పసహస్సచ్చయేన ఉప్పన్నానం సుద్ధావాసబ్రహ్మానం పరినిబ్బాయనతో అఞ్ఞేసఞ్చ తత్థ అనుప్పజ్జనతో బుద్ధసుఞ్ఞే లోకే సుఞ్ఞం తం ఠానం హోతి, తస్మా సుద్ధావాసా న సబ్బకాలికా. ఖన్ధావారట్ఠానసదిసా హోన్తి సుద్ధావాసభూమియో. ఇమినా సుత్తేన సుద్ధావాసానం సత్తావాసభావదీపనేనేవ విఞ్ఞాణట్ఠితిభావోపి దీపితో హోతి, తస్మా సుద్ధావాసాపి సత్తసు విఞ్ఞాణట్ఠితీసు చతుత్థవిఞ్ఞాణట్ఠితిం, నవసు సత్తావాసేసు చతుత్థసత్తావాసఞ్చ భజన్తి.

సుఖుమత్తాతి సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావప్పత్తత్తా. పరిబ్యత్తవిఞ్ఞాణకిచ్చాభావతో నేవ విఞ్ఞాణం, న సబ్బసో అవిఞ్ఞాణం హోతీతి నావిఞ్ఞాణం, తస్మా పరిప్ఫుతవిఞ్ఞాణకిచ్చవన్తీసు విఞ్ఞాణట్ఠితీసు న వుత్తం.

సత్తవిఞ్ఞాణట్ఠితిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సమాధిపరిక్ఖారసుత్తవణ్ణనా

౪౫. దుతియే సమాధిపరిక్ఖారాతి ఏత్థ తయో పరిక్ఖారా. ‘‘రథో సీలపరిక్ఖారో, ఝానక్ఖో చక్కవీరియో’’తి (సం. ని. ౫.౪) హి ఏత్థ అలఙ్కారో పరిక్ఖారో నామ. ‘‘సత్తహి నగరపరిక్ఖారేహి సుపరిక్ఖతం హోతీ’’తి (అ. ని. ౭.౬౭) ఏత్థ పరివారో పరిక్ఖారో నామ. ‘‘గిలానపచ్చయ…పే… జీవితపరిక్ఖారా’’తి (మ. ని. ౧.౧౯౧-౧౯౨) ఏత్థ సమ్భారో పరిక్ఖారో నామ. సో ఇధ అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘మగ్గసమాధిస్స సమ్భారా’’తి. పరివారపరిక్ఖారోపి వట్టతియేవ. పరివారో హి సమ్మాదిట్ఠాదయో మగ్గధమ్మా సమ్మాసమాధిస్స సహజాతాదిపచ్చయభావేన పరికరణతో అభిసఙ్ఖరణతో. పరిక్ఖతాతి పరివారితా. అయం వుచ్చతి అరియో సమ్మాసమాధీతి అయం సత్తహి రతనేహి పరివుతో చక్కవత్తీ వియ సత్తహి అఙ్గేహి పరివుతో అరియో సమ్మాసమాధీతి వుచ్చతి. ఉపేచ్చ నిస్సీయతీతి ఉపనిసా, సహ ఉపనిసాయాతి సఉపనిసో, సఉపనిస్సయో అత్థో, సపరివారోయేవాతి వుత్తం హోతి. సహకారికారణభూతో హి ధమ్మసమూహో ఇధ ‘‘ఉపనిసో’’తి అధిప్పేతో.

సమాధిపరిక్ఖారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పఠమఅగ్గిసుత్తవణ్ణనా

౪౬. తతియే అనుడహనట్ఠేనాతి కామం ఆహునేయ్యగ్గిఆదయో తయో అగ్గీ బ్రాహ్మణేహిపి ఇచ్ఛితా సన్తి. తే పన తేహి ఇచ్ఛితమత్తావ, న సత్తానం తాదిసా అత్థసాధకా. యే పన సత్తానం అత్థసాధకా, తే దస్సేతుం ‘‘ఆహునం వుచ్చతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఆనేత్వా హుననం పూజనం ‘‘ఆహున’’న్తి వుత్తం, తం ఆహునం అరహన్తీ మాతాపితరో. తేనాహ భగవా – ‘‘ఆహునేయ్యాతి, భిక్ఖవే, మాతాపితూనం ఏతం అధివచన’’న్తి (ఇతివు. ౧౦౬). యదగ్గేన చ తే పుత్తానం బహూపకారతాయ ఆహునేయ్యాతి, తేసు సమ్మాపటిపత్తి నేసం హితసుఖావహా, తదగ్గేన తేసు మిచ్ఛాపటిపత్తి అహితదుక్ఖావహాతి ఆహ ‘‘తేసు…పే… నిబ్బత్తన్తీ’’తి.

స్వాయమత్థో (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౦౫) మిత్తవిన్దకవత్థునా వేదితబ్బో. మిత్తవిన్దకో హి మాతరా, ‘‘తాత, అజ్జ ఉపోసథికో హుత్వా విహారే సబ్బరత్తిం ధమ్మస్సవనం సుణోహి, సహస్సం తే దస్సామీ’’తి వుత్తో ధనలోభేన ఉపోసథం సమాదాయ విహారం గన్త్వా ‘‘ఇదం ఠానం అకుతోభయ’’న్తి సల్లక్ఖేత్వా ధమ్మాసనస్స హేట్ఠా నిపన్నో సబ్బరత్తిం నిద్దాయిత్వా ఘరం అగమాసి. మాతా పాతోవ యాగుం పచిత్వా ఉపనామేసి. సో సహస్సం గహేత్వావ పివి. అథస్స ఏతదహోసి ‘‘ధనం సంహరిస్సామీ’’తి. సో నావాయ సముద్దం పక్ఖన్దితుకామో అహోసి. అథ నం మాతా, ‘‘తాత, ఇమస్మిం కులే చత్తాలీసకోటిధనం అత్థి, అలం గమనేనా’’తి నివారేతి. సో తస్సా వచనం అనాదియిత్వా గచ్ఛతి ఏవ. సా పురతో అట్ఠాసి. అథ నం కుజ్ఝిత్వా ‘‘అయం మయ్హం పురతో తిట్ఠతీ’’తి పాదేన పహరిత్వా పతితం అన్తరం కత్వా అగమాసి.

మాతా ఉట్ఠహిత్వా ‘‘మాదిసాయ మాతరి ఏవరూపం కమ్మం కత్వా గతస్స తే గతట్ఠానే సుఖం భవిస్సతీతి ఏవంసఞ్ఞీ నామ త్వం పుత్తా’’తి ఆహ. తస్స నావం ఆరుయ్హ గచ్ఛతో సత్తమే దివసే నావా అట్ఠాసి. అథ తే మనుస్సా ‘‘అద్ధా ఏత్థ పాపపుగ్గలో అత్థి, సలాకం దేథా’’తి ఆహంసు. సలాకా దీయమానా తస్సేవ తిక్ఖత్తుం పాపుణి. తే తస్స ఉళుమ్పం దత్వా తం సముద్దే పక్ఖిపింసు. సో ఏకం దీపం గన్త్వా విమానపేతీహి సద్ధిం సమ్పత్తిం అనుభవన్తో తాహి ‘‘పురతో పురతో మా అగమాసీ’’తి వుచ్చమానోపి తద్దిగుణం తద్దిగుణం సమ్పత్తిం పస్సన్తో అనుపుబ్బేన ఖురచక్కధరం ఏకం అద్దస. తం చక్కం పదుమపుప్ఫం వియ ఉపట్ఠాసి. సో తం ఆహ, ‘‘అమ్భో, ఇదం తయా పిళన్ధితం పదుమం మయ్హం దేహీ’’తి. న ఇదం, సామి, పదుమం, ఖురచక్కం ఏతన్తి. సో ‘‘వఞ్చేసి మం త్వం, కిం మయా పదుమం న దిట్ఠపుబ్బ’’న్తి వత్వా ‘‘త్వం లోహితచన్దనం విలిమ్పిత్వా పిళన్ధనం పదుమపుప్ఫం మయ్హం న దాతుకామో’’తి ఆహ. సో చిన్తేసి ‘‘అయమ్పి మయా కతసదిసం కమ్మం కత్వా తస్స ఫలం అనుభవితుకామో’’తి. అథ నం ‘‘గణ్హ, రే’’తి వత్వా తస్స మత్థకే చక్కం ఖిపి. తేన వుత్తం –

‘‘చతుబ్భి అట్ఠజ్ఝగమా, అట్ఠాహి పిచ సోళస;

సోళసాహి చ బాత్తింస, అత్రిచ్ఛం చక్కమాసదో;

ఇచ్ఛాహతస్స పోసస్స, చక్కం భమతి మత్థకే’’తి. (జా. ౧.౧.౧౦౪; ౧.౫.౧౦౩);

సోతి గేహసామికో భత్తా. పురిమనయేనేవాతి అనుడహనస్స పచ్చయతాయ. తత్రిదం వత్థు – కస్సపబుద్ధకాలే సోతాపన్నస్స ఉపాసకస్స భరియా అతిచారం చరతి. సో తం పచ్చక్ఖతో దిస్వా ‘‘కస్మా ఏవం కరోసీ’’తి ఆహ. సా ‘‘సచాహం ఏవరూపం కరోమి, అయం మే సునఖో విలుప్పమానో ఖాదతూ’’తి వత్వా కాలకతా కణ్ణముణ్డకదహే వేమానికపేతీ హుత్వా నిబ్బత్తా దివా సమ్పత్తిం అనుభవతి, రత్తిం దుక్ఖం. తదా బారాణసిరాజా మిగవం చరన్తో అరఞ్ఞం పవిసిత్వా అనుపుబ్బేన కణ్ణముణ్డకదహం సమ్పత్తో తాయ సద్ధిం సమ్పత్తిం అనుభవతి. సా తం వఞ్చేత్వా రత్తిం దుక్ఖం అనుభవతి. సో ఞత్వా ‘‘కత్థ ను ఖో గచ్ఛతీ’’తి పిట్ఠితో పిట్ఠితో గన్త్వా అవిదూరే ఠితో కణ్ణముణ్డకదహతో నిక్ఖమిత్వా తం ‘‘పటపట’’న్తి ఖాదమానం ఏకం సునఖం దిస్వా అసినా ద్విధా ఛిన్ది, ద్వే అహేసుం. పున ఛిన్నే చత్తారో, పున ఛిన్నే అట్ఠ, పున ఛిన్నే సోళస అహేసుం. సా ‘‘కిం కరోసి, సామీ’’తి ఆహ. సో ‘‘కిం ఇద’’న్తి ఆహ. సా ‘‘ఏవం అకత్వా ఖేళపిణ్డం భూమియం నిట్ఠుభిత్వా పాదేన ఘంసాహీ’’తి ఆహ. సో తథా అకాసి. సునఖా అన్తరధాయింసు. ముట్ఠియోగో కిరాయం తస్స సునఖన్తరధానస్స, యదిదం ఖేళపిణ్డం భూమియం నిట్ఠుభిత్వా పాదేన ఘంసనం, తం దివసం తస్సా కమ్మం ఖీణం. రాజా విప్పటిసారీ హుత్వా గన్తుం ఆరద్ధో. సా ‘‘మయ్హం, సామి, కమ్మం ఖీణం, మా అగమాసీ’’తి ఆహ. రాజా అస్సుత్వావ గతో.

దక్ఖిణాతి చత్తారో పచ్చయా దీయమానా దక్ఖన్తి ఏతేహి హితసుఖానీతి, తం దక్ఖిణం అరహతీతి దక్ఖిణేయ్యో, భిక్ఖుసఙ్ఘో.

పఠమఅగ్గిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪-౫. దుతియఅగ్గిసుత్తాదివణ్ణనా

౪౭-౪౮. చతుత్థే యఞ్ఞవాటం సమ్పాదేత్వా మహాయఞ్ఞం ఉద్దిస్స సవిఞ్ఞాణకాని అవిఞ్ఞాణకాని చ యఞ్ఞూపకరణాని సజ్జితానీతి ఆహ పాళియం ‘‘మహాయఞ్ఞో ఉపక్ఖటో’’తి. తం ఉపకరణం తేసం తథాసజ్జనన్తి ఆహ ‘‘ఉపక్ఖటోతి పచ్చుపట్ఠితో’’తి. వచ్ఛతరసతానీతి యువభావప్పత్తాని నాతిబలవవచ్ఛసతాని. తే పన వచ్ఛా ఏవ హోన్తి, న దమ్మా, బలీబద్దా వా. ఉరబ్భాతి తరుణమేణ్డకా వుచ్చన్తి. ఉపనీతానీతి ఠపనత్థాయ ఉపనీతాని. విహింసట్ఠేనాతి హింసనట్ఠేన. ఉపవాయతూతి ఉపగన్త్వా సరీరదరథం నిబ్బాపేన్తో సణ్హసీతలా వాతో వాయతు. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. పఞ్చమే నత్థి వత్తబ్బం.

దుతియఅగ్గిసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. దుతియసఞ్ఞాసుత్తవణ్ణనా

౪౯. ఛట్ఠే న్హారువిలేఖనన్తి చమ్మం లిఖన్తానం చమ్మం లిఖిత్వా ఛడ్డితకసటం. ‘‘ఏసోహమస్మీ’’తిఆదినా అహంకరణం అహఙ్కారో. ‘‘ఏతం మమా’’తి మమంకరణం మమఙ్కారో. తేనాహ ‘‘అహఙ్కారదిట్ఠితో’’తిఆది. తిస్సో విధాతి సేయ్యసదిసహీనవసేన తయో మానా. ‘‘ఏకవిధేన రూపసఙ్గహో’’తిఆదీసు (ధ. స. ౫౮౪) కోట్ఠాసో ‘‘విధా’’తి వుత్తో. ‘‘కథంవిధం సీలవన్తం వదన్తి, కథంవిధం పఞ్ఞవన్తం వదన్తీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౯౫) పకారో. ‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, విధా. కతమా తిస్సో? సేయ్యోహమస్మీతి విధా’’తి (విభ. ౯౨౦) ఏత్థ మానో ‘‘విధా’’తి వుత్తో. ఇధాపి మానోవ అధిప్పేతో. మానో హి విదహనతో హీనాదివసేన తివిధా. తేనాకారేన దహనతో ఉపదహనతో ‘‘విధా’’తి వుచ్చతి.

దుతియసఞ్ఞాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭-౮. మేథునసుత్తాదివణ్ణనా

౫౦-౫౧. సత్తమే ఇధాతి ఇమస్మిం లోకే. ఏకచ్చోతి ఏకో. సమణో వా బ్రాహ్మణో వాతి పబ్బజ్జామత్తేన సమణో వా, జాతిమత్తేన బ్రాహ్మణో వా. ద్వయంద్వయసమాపత్తిన్తి ద్వీహి ద్వీహి సమాపజ్జితబ్బం, మేథునన్తి అత్థో. న హేవ ఖో సమాపజ్జతీతి సమ్బన్ధో. ఉచ్ఛాదనం ఉబ్బట్టనం. సమ్బాహనం పరిమద్దనం. సాదియతీతి అధివాసేతి. తదస్సాదేతీతి ఉచ్ఛాదనాదిం అభిరమతి. నికామేతీతి ఇచ్ఛతి. విత్తిన్తి తుట్ఠిం. ఇదమ్పి ఖోతి ఏత్థ ఇదన్తి యథావుత్తం సాదియనాదిం ఖణ్డాదిభావవసేన ఏకం కత్వా వుత్తం. పి-సద్దో వక్ఖమానం ఉపాదాయ సముచ్చయత్థో, ఖో-సద్దో అవధారణత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – యదేతం బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞస్స అసతిపి ద్వయంద్వయసమాపత్తియం మాతుగామస్స ఉచ్ఛాదననహాపనసమ్బాహనసాదియనాది. ఇదమ్పి ఏకంసేన తస్స బ్రహ్మచరియస్స ఖణ్డాదిభావాపాదనతో ఖణ్డమ్పి ఛిద్దమ్పి సబలమ్పి కమ్మాసమ్పీతి. ఏవం పన ఖణ్డాదిభావాపత్తియా సో అపరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం చరతి, న పరిసుద్ధం, సంయుత్తో మేథునసంయోగేన, న విసంయుత్తో. తతో చస్స న జాతిఆదీహి పరిముత్తీతి దస్సేన్తో ‘‘అయం వుచ్చతీ’’తిఆదిమాహ.

సఞ్జగ్ఘతీతి కిలేసవసేన మహాహసితం హసతి. సంకీళతీతి కాయసంసగ్గవసేన కీళతి. సంకేలాయతీతి సబ్బసో మాతుగామం కేలాయన్తో విహరతి. చక్ఖునాతి అత్తనో చక్ఖునా. చక్ఖున్తి మాతుగామస్స చక్ఖుం. ఉపనిజ్ఝాయతీతి ఉపేచ్చ నిజ్ఝాయతి ఓలోకేతి. తిరోకుట్టన్తి కుట్టస్స పరతో. తథా తిరోపాకారం, ‘‘మత్తికామయా భిత్తి కుట్టం, ఇట్ఠకామయా పాకారో’’తి వదన్తి. యా కాచి వా భిత్తి పోరిసకా దియడ్ఢరతనప్పమాణా కుట్టం, తతో అధికో పాకారో. అస్సాతి బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞస్స. పుబ్బేతి వతసమాదానతో పుబ్బే. కామగుణేహీతి కామకోట్ఠాసేహి. సమప్పితన్తి సుట్ఠు అప్పితం సహితం. సమఙ్గిభూతన్తి సమన్నాగతం. పరిచారయమానన్తి కీళన్తం, ఉపట్ఠహియమానం వా. పణిధాయాతి పత్థేత్వా. సీలేనాతిఆదీసు యమనియమాదిసమాదానవసేన సీలం, అవీతిక్కమవసేన వతం. ఉభయమ్పి వా సీలం, దుక్కరచరియవసేన పవత్తితం వతం. తంతంఅకిచ్చసమ్మతతో వా నివత్తిలక్ఖణం సీలం, తంతంసమాదానవతో వేసభోజనకిచ్చకరణాదివిసేసప్పటిపత్తి వతం. సబ్బథాపి దుక్కరచరియా తపో. మేథునా విరతి బ్రహ్మచరియన్తి ఏవమ్పేత్థ పాళివణ్ణనా వేదితబ్బా. అట్ఠమం ఉత్తానమేవ.

మేథునసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. దానమహప్ఫలసుత్తవణ్ణనా

౫౨. నవమే ‘‘సాహు దాన’’న్తి దానం దేతీతి ‘‘దానం నామ సాధు సున్దర’’న్తి దానం దేతీతి అత్థో. దానఞ్హి దత్వా తం పచ్చవేక్ఖన్తస్స పామోజ్జపీతిసోమనస్సాదయో ఉప్పజ్జన్తి, లోభదోసఇస్సామచ్ఛేరాదయో విదూరీభవన్తి. ఇదాని దానం అనుకూలధమ్మపరిబ్రూహనేన పచ్చనీకధమ్మవిదూరీకరణేన చ భావనాచిత్తస్స ఉపసోభనాయ చ పరిక్ఖారాయ చ హోతీతి ‘‘అలఙ్కారభూతఞ్చేవ పరివారభూతఞ్చ దేతీ’’తి వుత్తం. ఝానానాగామీ నామ హోతి ఝానం నిబ్బత్తేత్వా బ్రహ్మలోకూపపన్నానం అరియానం హేట్ఠా అనుప్పజ్జనతో. ఇమం పేచ్చ పరిభుఞ్జిస్సామీతి సాపేక్ఖస్స దానం పరలోకఫలాసాయ సాతిసయాయ చ పుబ్బాచారవసేన ఉప్పజ్జమానాయ అనుభవత్తా తణ్హుత్తరం నామ హోతీతి ఆహ ‘‘పఠమం తణ్హుత్తరియదాన’’న్తి. దానం నామ బుద్ధాదీహి పసత్థన్తి గరుం చిత్తీకారం ఉపట్ఠపేత్వా దాతబ్బత్తా ‘‘దుతియం చిత్తీకారదాన’’న్తి వుత్తం. పుబ్బకేహి పితుపితామహేహి దిన్నపుబ్బం కతపుబ్బం జహాపేతుం నామ నానుచ్ఛవికన్తి అత్తభావసభాగవసేన హిరోత్తప్పం పచ్చుపట్ఠపేత్వా దాతబ్బతో ‘‘తతియం హిరోత్తప్పదాన’’న్తి వుత్తం. ‘‘అహం పచామి, న ఇమే పచన్తి, నారహామి పచన్తో అపచన్తానం దానం అదాతు’’న్తి ఏవంసఞ్ఞీ హుత్వా దేన్తో నిరవసేసం కత్వా దేతీతి ఆహ ‘‘చతుత్థం నిరవసేసదాన’’న్తి. ‘‘యథా తేసం పుబ్బకానం ఇసీనం తాని మహాయఞ్ఞకాని అహేసుం, ఏవం మే అయం దానపరిభోగో భవిస్సతీ’’తి ఏవంసఞ్ఞినో దానం దక్ఖిణం అరహేసు దాతబ్బతో ‘‘పఞ్చమం దక్ఖిణేయ్యదాన’’న్తి వుత్తం. ‘‘ఇమం మే దానం దదతో చిత్తం పసీదతీ’’తిఆదినా పీతిసోమనస్సం ఉప్పాదేత్వా దేన్తస్స దానం సోమనస్సబాహుల్లప్పత్తియా సోమనస్సుపచారం నామ హోతీతి ఆహ ‘‘ఛట్ఠం సోమనస్సుపవిచారదాన’’న్తి వుత్తం.

దానమహప్ఫలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. నన్దమాతాసుత్తవణ్ణనా

౫౩. దసమే ‘‘వుత్థవస్సో పవారేత్వా…పే… నిక్ఖమీ’’తి అఙ్గుత్తరభాణకానం మతేనేతం వుత్తం. మజ్ఝిమభాణకా పన వదన్తి ‘‘భగవా ఉపకట్ఠాయ వస్సూపనాయికాయ జేతవనతో భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో చారికం నిక్ఖమి. తేనేవ చ అకాలే నిక్ఖన్తత్తా కోసలరాజాదయో వారేతుం ఆరభింసు. పవారేత్వా హి చరణం బుద్ధాచిణ్ణ’’న్తి. పుణ్ణాయ సమ్మాపటిపత్తిం పచ్చాసీసన్తో భగవా ‘‘మమ నివత్తనపచ్చయా త్వం కిం కరిస్ససీ’’తి ఆహ. పుణ్ణాపి…పే… పబ్బజీతి ఏత్థ సేట్ఠి ‘‘పుణ్ణాయ భగవా నివత్తితో’’తి సుత్వా తం భుజిస్సం కత్వా ధీతుట్ఠానే ఠపేసి. సా పబ్బజ్జం యాచిత్వా పబ్బజి, పబ్బజిత్వా విపస్సనం ఆరభి. అథస్సా సత్థా ఆరద్ధవిపస్సకభావం ఞత్వా ఇమం ఓభాసగాథం విస్సజ్జేసి –

‘‘పుణ్ణే పూరస్సు సద్ధమ్మం, చన్దో పన్నరసో యథా;

పరిపుణ్ణాయ పఞ్ఞాయ, దుక్ఖస్సన్తం కరిస్ససీ’’తి. (థేరీగా. ౩);

సా గాథాపరియోసానే అరహత్తం పత్వా అభిఞ్ఞాతా సావికా అహోసి. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

నన్దమాతాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

మహాయఞ్ఞవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఠమపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.

౬. అబ్యాకతవగ్గో

౧-౨. అబ్యాకతసుత్తాదివణ్ణనా

౫౪-౫౫. ఛట్ఠవగ్గస్స పఠమం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. దుతియే అతీతే అత్తభావే నిబ్బత్తకం కమ్మన్తి ‘‘పురిమకమ్మభవస్మిం మోహో అవిజ్జా, ఆయూహనా సఙ్ఖారా, నికన్తి తణ్హా, ఉపగమనం ఉపాదానం, చేతనా భవో’’తి ఏవమాగతం సపరిక్ఖారం పఞ్చవిధం కమ్మవట్టమాహ. ఏతరహి మే అత్తభావో న సియాతి విఞ్ఞాణనామరూపసళాయతనఫస్సవేదనాసహితం పచ్చుప్పన్నం పఞ్చవిధం విపాకవట్టమాహ. యం అత్థికన్తి యం పరమత్థతో విజ్జమానకం. తేనాహ ‘‘భూత’’న్తి. తఞ్హి పచ్చయనిబ్బత్తతాయ ‘‘భూత’’న్తి వుచ్చతి. తం పజహామీతి తప్పటిబద్ధచ్ఛన్దరాగప్పహానేన తతో ఏవ ఆయతిం అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనవసేన పజహామి పరిచ్చజామి. హరితన్తన్తి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౩౦౩) హరితమేవ. అన్త-సద్దేన పదవడ్ఢనం కతం యథా ‘‘వనన్తం సుత్తన్త’’న్తి, అల్లతిణాదీని ఆగమ్మ నిబ్బాయతీతి అత్థో. పథన్తన్తి మహామగ్గం. సేలన్తన్తి పబ్బతం. ఉదకన్తన్తి ఉదకం. రమణీయం వా భూమిభాగన్తి తిణగుమ్బాదిరహితం వివిత్తం అబ్భోకాసభూమిభాగం. అనాహారాతి అపచ్చయా నిరుపాదానా. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

అబ్యాకతసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. తిస్సబ్రహ్మాసుత్తవణ్ణనా

౫౬. తతియే వివిత్తాని తాదిసాని పన పరియన్తాని అతిదూరాని హోన్తీతి ఆహ ‘‘అన్తిమపరియన్తిమానీ’’తి. అన్తే భవాని అన్తిమాని, అన్తిమానియేవ పరియన్తిమాని. ఉభయేనపి అతిదూరతం దస్సేతి. సమన్నాహారే ఠపయమానోతి ఇన్ద్రియం సమాకారేన వత్తేన్తో ఇన్ద్రియసమతం పటిపాదేన్తో నామ హోతి. విపస్సనాచిత్తసమ్పయుత్తో సమాధి, సతిపి సఙ్ఖారనిమిత్తావిరహే నిచ్చనిమిత్తాదివిరహతో ‘‘అనిమిత్తో’’తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘అనిమిత్తన్తి బలవవిపస్సనాసమాధి’’న్తి.

తిస్సబ్రహ్మాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪-౭. సీహసేనాపతిసుత్తాదివణ్ణనా

౫౭-౬౦. చతుత్థే కుచ్ఛితో అరియో కదరియో. థద్ధమచ్ఛరియసదిసం హి కుచ్ఛితం సబ్బనిహీనం నత్థి సబ్బకుసలానం ఆదిభూతస్స నిసేధనతో. సేసమేత్థ పఞ్చమాదీని చ ఉత్తానత్థానేవ.

సీహసేనాపతిసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. పచలాయమానసుత్తవణ్ణనా

౬౧. అట్ఠమే ఆలోకసఞ్ఞం మనసి కరేయ్యాసీతి దివా వా రత్తిం వా సూరియపజ్జోతచన్దమణిఆదీనం ఆలోకం ‘‘ఆలోకో’’తి మనసి కరేయ్యాసి. ఇదం వుత్తం హోతి – సూరియచన్దాలోకాదిం దివా రత్తిఞ్చ ఉపలద్ధం యథాలద్ధవసేనేవ మనసి కరేయ్యాసి, చిత్తే ఠపేయ్యాసి. యథా తే సుభావితాలోకకసిణస్స వియ కసిణాలోకో యదిచ్ఛకం యావదిచ్ఛకఞ్చ సో ఆలోకో రత్తియం ఉపతిట్ఠతి, యేన తత్థ దివాసఞ్ఞం ఠపేయ్యాసి, దివా వియ విగతథినమిద్ధోవ భవేయ్యాసీతి. తేనాహ ‘‘యథా దివా తథా రత్తి’’న్తి. ఇతి వివటేన చేతసాతి ఏవం అపిహితేన చిత్తేన థినమిద్ధపిధానేన అపిహితత్తా. అపరియోనద్ధేనాతి సమన్తతో అనోనద్ధేన అసఞ్ఛాదితేన. సహోభాసన్తి సఞాణోభాసం. థినమిద్ధవినోదనఆలోకోపి వా హోతు కసిణాలోకోపి వా పరికమ్మాలోకోపి వా, ఉపక్కిలేసాలోకో వియ సబ్బోయం ఆలోకో ఞాణసముట్ఠానోవాతి. యేసం అకరణే పుగ్గలో మహాజానియో హోతి, తాని అవస్సం కాతబ్బాని. యాని అకాతుమ్పి వట్టన్తి, సతి సమవాయే కాతబ్బతో తాని కరణీయానీతి ఆహ ‘‘ఇతరాని కరణీయానీ’’తి. అథ వా కత్తబ్బాని కమ్మాని కరణం అరహన్తీతి కరణీయాని. ఇతరాని కిచ్చానీతిపి వదన్తి.

ఆదినయప్పవత్తా విగ్గాహికకథాతి ‘‘న త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానాసి, అహం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానామి, కిం త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానిస్ససి, మిచ్ఛాపటిపన్నో త్వమసి, అహమస్మి సమ్మాపటిపన్నో, సహితం మే, అసహితం తే, పురేవచనీయం పచ్ఛా అవచ, పచ్ఛావచనీయం పురే అవచ, అధిచిణ్ణం తే విపరావత్తం, ఆరోపితో తే వాదో, నిగ్గహితో త్వమసి. చర వాదప్పమోక్ఖాయ, నిబ్బేఠేహి వా సచే పహోసీ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౮; మ. ని. ౩.౪౧) ఏవంపవత్తా కథా. తత్థ సహితం మేతి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౮) మయ్హం వచనం సహితం సిలిట్ఠం, అత్థయుత్తం కారణయుత్తన్తి అత్థో. సహితన్తి వా పుబ్బాపరావిరుద్ధం. అసహితం తేతి తుయ్హం వచనం అసహితం అసిలిట్ఠం. అధిచిణ్ణం తే విపరావత్తన్తి యం తుయ్హం దీఘరత్తాచిణ్ణవసేన సుప్పగుణం, తం మయ్హం ఏకవచనేనేవ విపరావత్తం పరివత్తిత్వా ఠితం, న కిఞ్చి జానాసీతి అత్థో. ఆరోపితో తే వాదోతి మయా తవ వాదే దోసో ఆరోపితో. చర వాదప్పమోక్ఖాయాతి దోసమోచనత్థం చర విచర, తత్థ తత్థ గన్త్వా సిక్ఖాతి అత్థో. నిబ్బేఠేహి వా సచే పహోసీతి అథ సయం పహోసి, ఇదాని ఏవ నిబ్బేఠేహీతి అత్థో.

తణ్హా సబ్బసో ఖీయన్తి ఏత్థాతి తణ్హాసఙ్ఖయో, తస్మిం. తణ్హాసఙ్ఖయేతి చ ఇదం విసయే భుమ్మన్తి ఆహ ‘‘తం ఆరమ్మణం కత్వా’’తి. విముత్తచిత్తతాయాతి సబ్బసంకిలేసేహి విప్పయుత్తచిత్తతాయ. అపరభాగే పటిపదా నామ అరియసచ్చాభిసమయో. సా సాసనచారిగోచరా పచ్చత్తం వేదితబ్బతోతి ఆహ ‘‘పుబ్బభాగప్పటిపదం సంఖిత్తేన దేసేథాతి పుచ్ఛతీ’’తి. అకుప్పధమ్మతాయ ఖయవయసఙ్ఖాతం అన్తం అతీతాతి అచ్చన్తా, సో ఏవ అపరిహాయనసభావత్తా అచ్చన్తా నిట్ఠా అస్సాతి అచ్చన్తనిట్ఠా. తేనాహ ‘‘ఏకన్తనిట్ఠో సతతనిట్ఠోతి అత్థో’’తి. న హి పటివిద్ధస్స లోకుత్తరధమ్మస్స దస్సన్నం కుప్పన్నం నామ అత్థి. అచ్చన్తమేవ చతూహి యోగేహి ఖేమో ఏతస్స అత్థీతి అచ్చన్తయోగక్ఖేమీ. మగ్గబ్రహ్మచరియస్స వుసితత్తా తస్స చ అపరిహాయనసభావత్తా అచ్చన్తం బ్రహ్మచారీతి అచ్చన్తబ్రహ్మచారీ. తేనాహ ‘‘నిచ్చబ్రహ్మచారీతి అత్థో’’తి. పరియోసానన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియపరియపరియోసానం వట్టదుక్ఖపరియోసానఞ్చ.

పఞ్చక్ఖన్ధాతి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా. సక్కాయసబ్బఞ్హి సన్ధాయ ఇధ ‘‘సబ్బే ధమ్మా’’తి వుత్తం విపస్సనావిసయస్స అధిప్పేతత్తా. తస్మా ఆయతనధాతుయోపి తగ్గతికా ఏవ దట్ఠబ్బా. తేనాహ భగవా ‘‘నాలం అభినివేసాయా’’తి. న యుత్తా అభినివేసాయ ‘‘ఏతం మమ, ఏసో మే అత్తా’’తి అజ్ఝోసానాయ. ‘‘అలమేవ నిబ్బిన్దితుం అలం విరజ్జితు’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౭౨; సం. ని. ౨.౧౨౪, ౧౨౮, ౧౩౪, ౧౪౩) వియ అలం-సద్దో యుత్తత్థోపి హోతీతి ఆహ ‘‘న యుత్తా’’తి. సమ్పజ్జన్తీతి భవన్తి. యదిపి ‘‘తతియా చతుత్థీ’’తి ఇదం విసుద్ధిద్వయం అభిఞ్ఞాపఞ్ఞా, తస్స పన సపచ్చయనామరూపదస్సనభావతో సతి చ పచ్చయపరిగ్గహే సపచ్చయత్తా అనిచ్చన్తి, నామరూపస్స అనిచ్చతాయ దుక్ఖం, దుక్ఖఞ్చ అనత్తాతి అత్థతో లక్ఖణత్తయం సుపాకటమేవ హోతీతి ఆహ ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి ఞాతపరిఞ్ఞాయ అభిజానాతీ’’తి. తథేవ తీరణపరిఞ్ఞాయాతి ఇమినా అనిచ్చాదిభావేన నాలం అభినివేసాయాతి నామరూపస్స ఉపసంహరతి, న అభిఞ్ఞాపఞ్ఞానం సమ్భారధమ్మానం. పురిమాయ హి అత్థతో ఆపన్నం లక్ఖణత్తయం గణ్హాతి సలక్ఖణసల్లక్ఖణపరత్తా తస్సా. దుతియాయ సరూపతో తస్సా లక్ఖణత్తయారోపనవసేన సమ్మసనభావతో. ఏకచిత్తక్ఖణికతాయ అభినిపాతమత్తతాయ చ అప్పమత్తకమ్పి. రూపపరిగ్గహస్స ఓళారికభావతో అరూపపరిగ్గహం దస్సేతి. దస్సేన్తో చ వేదనాయ ఆసన్నభావతో, విసేసతో సుఖసారాగితాయ, భవస్సాదగధితమానసతాయ చ థేరస్స వేదనావసేన నిబ్బత్తేత్వా దస్సేతి.

ఖయవిరాగోతి ఖయసఙ్ఖాతో విరాగో సఙ్ఖారానం పలుజ్జనా. యం ఆగమ్మ సబ్బసో సఙ్ఖారేహి విరజ్జనా హోతి, తం నిబ్బానం అచ్చన్తవిరాగో. నిరోధానుపస్సిమ్హిపీతి నిరోధానుపస్సిపదేపి. ఏసేవ నయోతి అతిదిసిత్వా తం ఏకదేసేన వివరన్తో ‘‘నిరోధోపి హి…పే… దువిధోయేవా’’తి ఆహ. ఖన్ధానం పరిచ్చజనం తప్పటిబద్ధకిలేసప్పహానవసేనాతి యేనాకారేన విపస్సనా కిలేసే పజహతి, తేనాకారేన తంనిమిత్తక్ఖన్ధే చ పజహతీతి వత్తబ్బతం అరహతీతి ఆహ ‘‘సా హి…పే… వోస్సజ్జతీ’’తి. ఆరమ్మణతోతి కిచ్చసాధనవసేన ఆరమ్మణకరణతో. ఏవఞ్హి మగ్గతో అఞ్ఞేసం నిబ్బానారమ్మణానం పక్ఖన్దనవోస్సగ్గాభావో సిద్ధోవ హోతి. పరిచ్చజనేన పక్ఖన్దనేన చాతి ద్వీహిపి వా కారణేహి. సోతి మగ్గో. సబ్బేసం ఖన్ధానం వోస్సజ్జనం తప్పటిబద్ధసంకిలేసప్పహానేన దట్ఠబ్బం. యస్మా వా విపస్సనాచిత్తం పక్ఖన్దతీతి మగ్గసమ్పయుత్తచిత్తం సన్ధాయాహ. మగ్గో చ సముచ్ఛేదవసేన కిలేసే ఖన్ధే చ పరిచ్చజతి, తస్మా యథాక్కమం విపస్సనామగ్గానఞ్చ వసేన పక్ఖన్దనపరిచ్చాగవోస్సగ్గాపి వేదితబ్బా. తదుభయసమఙ్గీతి విపస్సనాసమఙ్గీ మగ్గసమఙ్గీ చ. ‘‘అనిచ్చానుపస్సనాయ నిచ్చసఞ్ఞం పజహతీ’’తిఆదివచనతో (పటి. మ. ౧.౫౨) హి యథా విపస్సనాయ కిలేసానం పరిచ్చాగప్పటినిస్సగ్గో లబ్భతి, ఏవం ఆయతిం తేహి కిలేసేహి ఉప్పాదేతబ్బక్ఖన్ధానమ్పి పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గో వత్తబ్బో. పక్ఖన్దనపటినిస్సగ్గో పన మగ్గే లబ్భమానాయ ఏకన్తకారణభూతాయ వుట్ఠానగామినివిపస్సనాయ వసేన వేదితబ్బో. మగ్గే పన తదుభయమ్పి ఞాయాగతమేవ నిప్పరియాయతోవ లబ్భమానత్తా. తేనాహ ‘‘తదుభయసమఙ్గీపుగ్గలో’’తిఆది. పుచ్ఛన్తస్స అజ్ఝాసయవసేన ‘‘న కిఞ్చి లోకే ఉపాదియతీ’’తి ఏత్థ కాముపాదానవసేన ఉపాదియనం పటిక్ఖిపతీతి ఆహ ‘‘తణ్హావసేన న ఉపాదియతీ’’తి. తణ్హావసేన వా అసతి ఉపాదియనే దిట్ఠివసేన ఉపాదియనం అనవకాసమేవాతి ‘‘తణ్హావసేన’’ఇచ్చేవ వుత్తం. న పరామసతీతి నాదియతి. దిట్ఠిపరామాసవసేన వా ‘‘నిచ్చ’’న్తిఆదినా న పరామసతి. సంఖిత్తేనేవ కథేసీతి తస్స అజ్ఝాసయవసేన పపఞ్చం అకత్వా కథేసి.

పచలాయమానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. మేత్తసుత్తవణ్ణనా

౬౨. నవమే మా, భిక్ఖవే, పుఞ్ఞానన్తి (ఇతివు. అట్ఠ. ౬౨) ఏత్థ మాతి పటిసేధే నిపాతో. పుఞ్ఞ-సద్దో ‘‘కుసలానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం సమాదానహేతు ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౮౦) పుఞ్ఞఫలే ఆగతో. ‘‘అవిజ్జాగతోయం, భిక్ఖవే, పురిసపుగ్గలో పుఞ్ఞఞ్చే సఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౫౧) కామరూపావచరసుచరితేసు. ‘‘పుఞ్ఞూపగం హోతి విఞ్ఞాణ’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౫౧) సుగతివిసేసభూతే ఉపపత్తిభవే. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, పుఞ్ఞకిరియవత్థూని దానమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు, సీలమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు, భావనామయం పుఞ్ఞకిరియవత్థూ’’తిఆదీసు (ఇతివు. ౬౦; దీ. ని. ౩.౩౦౫; అ. ని. ౮.౩౬) కుసలచేతనాయం. ఇధ పన తేభూమకకుసలధమ్మే వేదితబ్బో. భాయిత్థాతి ఏత్థ దువిధం భయం ఞాణభయం, సారజ్జభయన్తి. తత్థ ‘‘యేపి తే, భిక్ఖవే, దేవా దీఘాయుకా వణ్ణవన్తో సుఖబహులా ఉచ్చేసు విమానేసు చిరట్ఠితికా, తేపి తథాగతస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా యేభుయ్యేన భయం సంవేగం సన్తాసం ఆపజ్జన్తీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౩) ఆగతం ఞాణభయం. ‘‘అహుదేవ భయం, అహు ఛమ్భితత్తం, అహు లోమహంసో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౧౮) ఆగతం సారజ్జభయం. ఇధాపి సారజ్జభయమేవ. అయఞ్హేత్థ అత్థో – భిక్ఖవే, దీఘరత్తం కాయవచీసంయమో వత్తప్పటివత్తపూరణం ఏకాసనం ఏకసేయ్యం ఇన్ద్రియదమో ధుతధమ్మేహి చిత్తస్స నిగ్గహో సతిసమ్పజఞ్ఞం కమ్మట్ఠానానుయోగవసేన వీరియారమ్భోతి ఏవమాదీని యాని భిక్ఖునా నిరన్తరం పవత్తేతబ్బాని పుఞ్ఞాని, తేహి మా భాయిత్థ, మా భయం సన్తాసం ఆపజ్జిత్థ. ఏకచ్చస్స దిట్ఠధమ్మసుఖస్స ఉపరోధభయేన సమ్పరాయికనిబ్బానసుఖదాయకేహి పుఞ్ఞేహి మా భాయిత్థాతి. నిస్సక్కే ఇదం సామివచనం.

ఇదాని తతో అభాయితబ్బభావే కారణం దస్సేన్తో ‘‘సుఖస్సేత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ సుఖ-సద్దో ‘‘సుఖో బుద్ధానముప్పాదో, సుఖా విరాగతా లోకే’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౯౪) సుఖమూలే ఆగతో. ‘‘యస్మా చ ఖో, మహాలి, రూపం సుఖం సుఖానుపతితం సుఖావక్కన్త’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౬౦) సుఖారమ్మణే. ‘‘యావఞ్చిదం, భిక్ఖవే, న సుకరం అక్ఖానేన పాపుణితుం యావ సుఖా సగ్గా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౫౫) సుఖపచ్చయట్ఠానే. ‘‘సుఖో పుఞ్ఞస్స ఉచ్చయో’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౧౮) సుఖహేతుమ్హి. ‘‘దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారా ఏతే ధమ్మా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౮౨) అబ్యాపజ్జే. ‘‘నిబ్బానం పరమం సుఖ’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౨౧౫; ధ. ప. ౨౦౩, ౨౦౪) నిబ్బానే. ‘‘సుఖస్స చ పహానా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౩౨; మ. ని. ౧.౨౭౧; సం. ని. ౨.౧౫౨) సుఖవేదనాయం. ‘‘అదుక్ఖమసుఖం సన్తం, సుఖమిచ్చేవ భాసిత’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౨౫౩; ఇతివు. ౫౩) ఉపేక్ఖావేదనాయం. ‘‘ద్వేపి మయా, ఆనన్ద, వేదనా వుత్తా పరియాయేన సుఖా వేదనా దుక్ఖా వేదనా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౮౯) ఇట్ఠసుఖేసు. ‘‘సుఖో విపాకో పుఞ్ఞాన’’న్తిఆదీసు (పేటకో. ౨౩) ఇట్ఠవిపాకే. ఇధాపి ఇట్ఠవిపాకే ఏవ దట్ఠబ్బో. ఇట్ఠస్సాతిఆదీసు ఇచ్ఛితబ్బతో చేవ అనిట్ఠప్పటిపక్ఖతో చ ఇట్ఠస్స. కమనీయతో మనస్మిఞ్చ కమనతో పవిసనతో కన్తస్స. పియాయితబ్బతో సన్తప్పనతో చ పియస్స. మననీయతో మనస్స వడ్ఢనతో చ మనాపస్సాతి అత్థో వేదితబ్బో. యదిదం పుఞ్ఞానీతి పుఞ్ఞానీతి యదిదం వచనం, ఏతం సుఖస్స ఇట్ఠస్స విపాకస్స అధివచనం నామం. సుఖస్సేతం యదిదం పుఞ్ఞానీతి ఫలేన కారణస్స అభేదోపచారం వదతి. తేన కతూపచితానం పుఞ్ఞానం అవస్సంభావిఫలం సుత్వా అప్పమత్తేన సక్కచ్చం పుఞ్ఞాని కత్తబ్బానీతి పుఞ్ఞకిరియాయం నియోజేతి, ఆదరఞ్చ నేసం తత్థ ఉప్పాదేతి.

ఇదాని అత్తనా సునేత్తకాలే కతేన పుఞ్ఞకమ్మేన దీఘరత్తం పచ్చనుభూతం భవన్తరప్పటిచ్ఛన్నం ఉళారతరం పుఞ్ఞవిపాకం ఉదాహరిత్వా తమత్థం పాకటతరం కరోన్తో ‘‘అభిజానామి ఖో పనాహ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అభిజానామీతి అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన జానామి, పచ్చక్ఖతో బుజ్ఝామి. దీఘరత్తన్తి చిరకాలం. పుఞ్ఞానన్తి దానాదీనం కుసలధమ్మానం. సత్త వస్సానీతి సత్త సంవచ్ఛరాని. మేత్తచిత్తన్తి మిజ్జతీతి మేత్తా, సినియ్హతీతి అత్థో. మిత్తే భవా, మిత్తస్స వా ఏసా పవత్తీతిపి మేత్తా. లక్ఖణాదితో పన హితాకారప్పవత్తిలక్ఖణా, హితూపసంహారరసా, ఆఘాతవినయపచ్చుపట్ఠానా, సత్తానం మనాపభావదస్సనపదట్ఠానా. బ్యాపాదూపసమో ఏతిస్సా సమ్పత్తి, సినేహసమ్భవో విపత్తి. మేత్తచిత్తం భావేత్వాతి మేత్తాసహగతం చిత్తం, చిత్తసీసేన సమాధి వుత్తోతి మేత్తాసమాధిం మేతాబ్రహ్మవిహారం ఉప్పాదేత్వా చేవ వడ్ఢేత్వా చ.

సత్త సంవట్టవివట్టకప్పేతి సత్త మహాకప్పే. సంవట్టవివట్టగ్గహణేనేవ హి సంవట్టట్ఠాయివివట్టట్ఠాయినోపి గహితా. ఇమం లోకన్తి కామలోకం. సంవట్టమానే సుదన్తి సంవట్టమానే, సుదన్తి నిపాతమత్తం, విపజ్జమానేతి అత్థో. ‘‘వరసంవత్తట్ఠానే సుద’’న్తిపి పఠన్తి. కప్పేతి కాలే. కప్పసీసేన హి కాలో వుత్తో, కాలే ఖీయమానే సబ్బోపి ఖీయతేవ. యథాహ – ‘‘కాలో ఘసతి భూతాని, సబ్బానేవ సహత్తనా’’తి (జా. ౧.౨.౧౯౦). ‘‘ఆభస్సరూపగో హోమీ’’తి వుత్తత్తా తేజోసంవట్టవసేనేత్థ కప్పవుట్ఠానం వేదితబ్బం. ఆభస్సరూపగోతి తత్థ పటిసన్ధిగ్గహణవసేన ఆభస్సరబ్రహ్మలోకం ఉపగచ్ఛామీతి ఆభస్సరూపగో హోమి. వివట్టమానేతి సణ్ఠహమానేతి అత్థో. సుఞ్ఞం బ్రహ్మవిమానం ఉపపజ్జామీతి కస్సచి సత్తస్స తత్థ నిబ్బత్తస్స అభావతో సుఞ్ఞం యం పఠమజ్ఝానభూమిసఙ్ఖాతం బ్రహ్మవిమానం ఆదితో నిబ్బత్తతి, తం పటిసన్ధిగ్గహణవసేన ఉపపజ్జామి ఉపేమి.

బ్రహ్మాతి కామావచరసత్తేహి విసిట్ఠట్ఠేన తథా తథా బ్రూహితగుణతాయ బ్రహ్మవిహారతో నిబ్బత్తనట్ఠేన చ బ్రహ్మా. బ్రహ్మపారిసజ్జబ్రహ్మపురోహితేహి మహన్తో బ్రహ్మాతి మహాబ్రహ్మా, తతో ఏవ తే అభిభవిత్వా ఠితత్తా అభిభూ. తేహి న కేనచిపి గుణేన అభిభూతోతి అనభిభూతో. అఞ్ఞదత్థూతి ఏకంసవచనే నిపాతో. దస్సనతో దసో, అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం దస్సనసమత్థో అభిఞ్ఞాఞాణేన పస్సితబ్బం పస్సామీతి అత్థో. సేసబ్రహ్మానం ఇద్ధిపాదభావనాబలేన అత్తనో చిత్తఞ్చ మమ వసే వత్తేమీతి వసవత్తీ హోమీతి యోజేతబ్బం. తదా కిర బోధిసత్తో అట్ఠసమాపత్తిలాభీపి సమానో తథా సత్తహితం అత్తనో పారమిపూరణఞ్చ ఓలోకేన్తో తాసు ఏవ ద్వీసు ఝానభూమీసు నికన్తి ఉప్పాదేత్వా మేత్తాబ్రహ్మవిహారవసేన అపరాపరం సంసరి. తేన వుత్తం ‘‘సత్త వస్సాని…పే… వసవత్తీ’’తి.