.నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.
అఙ్గుత్తరనికాయే
అట్ఠకనిపాత-టీకా
౧. పఠమపణ్ణాసకం
౧. మేత్తావగ్గో
౧. మేత్తాసుత్తవణ్ణనా
౧. అట్ఠకనిపాతస్స పఠమే వడ్ఢితాయాతి భావనాపారిపూరివసేన పరిబ్రూహితాయ. పునప్పునం కతాయాతి భావనాయ బహులీకరణేన అపరాపరం పవత్తితాయ. యుత్తయానసదిసకతాయాతి యథా యుత్తఆజఞ్ఞయానం ఛేకేన సారథినా అధిట్ఠితం యథారుచి పవత్తతి, ఏవం యథారుచి పవత్తారహతం గమితాయ. పతిట్ఠానట్ఠేనాతి సబ్బసమ్పత్తిఅధిట్ఠానట్ఠేన. పచ్చుపట్ఠితాయాతి భావనాబహులీకారేహి పతి పతి ఉపట్ఠితాయ అవిజహితాయ. సమన్తతో చితాయాతి సబ్బభాగేన భావనానురూపం చయం గమితాయ. తేనాహ ‘‘ఉపచితాయా’’తి. సుట్ఠు సమారద్ధాయాతి అతివియ సమ్మదేవ నిబ్బత్తిగతాయ.
యో చ మేత్తం భావయతీతిఆదీసు యో కోచి గహట్ఠో వా పబ్బజితో వా. మేత్తన్తి మేత్తాఝానం.
అప్పమాణన్తి భావనావసేన ఆరమ్మణవసేన చ అప్పమాణం. అసుభభావనాదయో వియ హి ఆరమ్మణే ఏకదేసగ్గహణం అకత్వా అనవసేసఫరణవసేన అనోధిసో ఫరణవసేన చ, అప్పమాణారమ్మణతాయ పగుణభావనావసేన చ అప్పమాణం. తనూ సంయోజనా హోన్తీతి మేత్తం పాదకం కత్వా సమ్మసిత్వా హేట్ఠిమే అరియమగ్గే అధిగచ్ఛన్తస్స సుఖేనేవ పటిఘసంయోజనాదయో పహీయమానా తనూ హోన్తీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.
ఏవం కిలేసప్పహానఞ్చ నిబ్బానాధిగమఞ్చ మేత్తాభావనాయ సిఖాప్పత్తమానిసంసం దస్సేత్వా ఇదాని అఞ్ఞేపి ఆనిసంసే దస్సేతుం ‘‘ఏకమ్పి చే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అదుట్ఠచిత్తోతి మేత్తాబలేన సుట్ఠు విక్ఖమ్భితబ్యాపాదతాయ బ్యాపాదేన అదూసితచిత్తో. మేత్తాయతీతి హితఫరణవసేన మేత్తం కరోతి. కుసలీతి అతిసయేన కుసలవా మహాపుఞ్ఞో, పటిఘాదిఅనత్థవిగమేన ఖేమీ. సబ్బే చ పాణేతి చ-సద్దో బ్యతిరేకో. మనసానుకమ్పీతి చిత్తేన అనుకమ్పన్తో. ఇదం వుత్తం హోతి – ఏకసత్తవిసయాపి తావ మేత్తా మహాకుసలరాసి, సబ్బే పన పాణే అత్తనో పుత్తం వియ హితఫరణేన మనసా అనుకమ్పన్తో పహుకం పహుం అనప్పకం అపరియన్తం చతుసట్ఠిమహాకప్పేపి అత్తనో విపాకప్పబన్ధం పవత్తేతుం సమత్థం ఉళారం పుఞ్ఞం అరియో పరిసుద్ధచిత్తో పుగ్గలోవ కరోతి నిప్ఫాదేతీతి. సత్తభరితన్తి సత్తేహి అవిరళం, ఆకిణ్ణమనుస్సన్తి అత్థో.
సఙ్గహవత్థూనీతి (సం. ని. టీ. ౧.౧.౧౨౦) లోకస్స సఙ్గణ్హనకారణాని. నిప్ఫన్నసస్సతో నవ భాగే కస్సకస్స దత్వా రఞ్ఞం ఏకభాగగ్గహణం దసమభాగగ్గహణం. ఏవం కస్సకా హట్ఠతుట్ఠా సస్సాని సమ్పాదేన్తీతి ఆహ ‘‘సస్ససమ్పాదనే మేధావితాతి అత్థో’’తి. తతో ఓరభాగే కిర ఛభాగగ్గహణం జాతం. ఛమాసికన్తి ఛన్నం ఛన్నం మాసానం పహోనకం. పాసేతీతి పాసగతే వియ కరోతి. వాచాయ పియం వాచాపియం, తస్స కమ్మం వాచాపేయ్యం. సబ్బసో రట్ఠస్స ఇద్ధాదిభావతో ఖేమం. నిరబ్బుదం చోరియాభావతో. ఇద్ధఞ్హి రట్ఠం అచోరియం. ‘‘నిరగ్గళ’’న్తి వుచ్చతి అపారుతఘరభావతో.
ఉద్ధంమూలకం కత్వాతి ఉమ్మూలం కత్వా. ద్వీహి పరియఞ్ఞేహీతి మహాయఞ్ఞస్స పుబ్బభాగే పచ్ఛా చ పవత్తేతబ్బేహి ద్వీహి పరివారయఞ్ఞేహి. సత్త…పే… భీసనస్సాతి సత్తనవుతాధికానం పఞ్చన్నం పసుసతానం మారణేన భేరవస్స పాపభీరుకానం భయావహస్స. తథా హి వదన్తి –
‘‘ఛసతాని నియుజ్జన్తి, పసూనం మజ్ఝిమే హని;
అస్సమేధస్స యఞ్ఞస్స, ఊనాని పసూహి తీహీ’’తి. (సం. ని. టీ. ౧.౧.౧౨౦; అ. ని. టీ. ౨.౪.౩౯);
సమ్మన్తి యుగచ్ఛిద్దే పక్ఖిపితబ్బదణ్డకం. పాసన్తీతి ఖిపన్తి. సంహారిమేహీతి సకటేహి వహితబ్బేహి. పుబ్బే కిర ఏకో రాజా సమ్మాపాసం యజన్తో సరస్సతినదితీరే పథవియా వివరే దిన్నే నిముగ్గోయేవ అహోసి. అన్ధబాలబ్రాహ్మణా గతానుగతిగతా ‘‘అయం తస్స సగ్గగమనమగ్గో’’తి సఞ్ఞాయ తత్థ సమ్మాపాసం యఞ్ఞం పట్ఠపేన్తి. తేన వుత్తం ‘‘నిముగ్గోకాసతో పభుతీ’’తి. అయూపో అప్పకదివసో యాగో, సయూపో బహుదివసం సాధేయ్యో సత్రయాగో. మన్తపదాభిసఙ్ఖతానం సప్పిమధూనం ‘‘వాజ’’మితి సమఞ్ఞా. హిరఞ్ఞసువణ్ణగోమహింసాది సత్తరసకదక్ఖిణస్స. సారగబ్భకోట్ఠాగారాదీసు నత్థి ఏత్థ అగ్గళాతి నిరగ్గళో. తత్థ కిర యఞ్ఞే అత్తనో సాపతేయ్యం అనవసేసతో అనిగూహిత్వా నియ్యాతీయతి.
చన్దప్పభాతి (ఇతివు. అట్ఠ. ౨౭) చన్దిమస్సేవ పభాయ. తారాగణావ సబ్బేతి యథా సబ్బేపి తారాగణా చన్దిమసోభాయ సోళసిమ్పి కలం నాగ్ఘన్తి, ఏవం తే అస్సమేధాదయో యఞ్ఞా మేత్తస్స చిత్తస్స వుత్తలక్ఖణేన సుభావితస్స సోళసిమ్పి కలం నానుభవన్తి, న పాపుణన్తి, నాగ్ఘన్తీతి అత్థో.
ఇదాని అపరేపి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికే మేత్తాభావనాయ ఆనిసంసే దస్సేతుం ‘‘యో న హన్తీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యోతి మేత్తాబ్రహ్మవిహారభావనానుయుత్తో పుగ్గలో. న హన్తీతి తేనేవ మేత్తాభావనానుభావేన దూరవిక్ఖమ్భితబ్యాపాదతాయ న కఞ్చి సత్తం హింసతి, లేడ్డుదణ్డాదీహి న విబాధతి వా. న ఘాతేతీతి పరం సమాదపేత్వా న సత్తే మారాపేతి న విబాధాపేతి చ. న జినాతీతి సారమ్భవిగ్గాహికకథాదివసేన న కఞ్చి జినాతి సారమ్భస్సేవ అభావతో, జానికరణవసేన వా అట్టకరణాదినా న కఞ్చి జినాతి. తేనాహ ‘‘న అత్తనా పరస్స జానిం కరోతీ’’తి. న జాపయేతి పరేహి పయోజేత్వా పరేసమ్పి ధనజానిం న కారాపేయ్య. తేనాహ ‘‘న పరేన పరస్స జానిం కారేతీ’’తి. మేత్తాయ వా అంసో అవిహేఠనట్ఠేన అవయవభూతోతి మేత్తంసో.
మేత్తాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨-౪. పఞ్ఞాసుత్తాదివణ్ణనా
౨-౪. దుతియే ఆదిబ్రహ్మచరియికాయాతి ఆదిబ్రహ్మచరియమేవ ఆదిబ్రహ్మచరియికా. తేనాహ ‘‘మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఆదిభూతాయా’’తి. అరియోతి నిద్దోసో పరిసుద్ధో. తుణ్హీభావో న తిత్థియానం మూగబ్బతగహణం వియ అపరిసుద్ధోతి అరియో తుణ్హీభావో. చతుత్థజ్ఝానన్తి ఉక్కట్ఠనిద్దేసేనేతం వుత్తం, పఠమజ్ఝానాదీనిపి అరియో తుణ్హీభావోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. జానన్తి ఇదం కమ్మసాధనన్తి ఆహ ‘‘జానితబ్బకం జానాతీ’’తి. యథా వా ఏకచ్చో విపరీతం గణ్హన్తో జానన్తోపి న జానాతి, పస్సన్తోపి న పస్సతి, న ఏవమయం. అయం పన జానన్తో జానాతి, పస్సన్తో పస్సతీతి ఏవమేత్థ దట్ఠబ్బో. తతియాదీని సువిఞ్ఞేయ్యాని.
పఞ్ఞాసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. పఠమలోకధమ్మసుత్తవణ్ణనా
౫. పఞ్చమే లోకస్స ధమ్మాతి సత్తలోకస్స అవస్సంభావిధమ్మా. తేనాహ ‘‘ఏతేహి ముత్తా నామ నత్థి’’తిఆది. ఘాసచ్ఛాదనాదీనం లద్ధి లాభో, తాని ఏవ వా లద్ధబ్బతో లాభో, తదభావో అలాభో, లాభగ్గహణేన చేత్థ తబ్బిసయో అనురోధో గహితో, అలాభగ్గహణేన విరోధో. యస్మా లోహితే సతి తదుపఘాతవసేన పుబ్బో వియ అనురోధో లద్ధావసరో ఏవ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘లాభే ఆగతే అలాభో ఆగతోయేవా’’తి. ఏస నయో యసాదీసుపి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
పఠమలోకధమ్మసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬-౮. దుతియలోకధమ్మసుత్తాదివణ్ణనా
౬-౮. ఛట్ఠే అధికం పయసతి పయుజ్జతి ఏతేనాతి అధిప్పయాసో, సవిసేసం ఇతికత్తబ్బకిరియా. తేనాహ ‘‘అధికప్పయోగో’’తి. సత్తమట్ఠమేసు నత్థి వత్తబ్బం.
దుతియలోకధమ్మసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. నన్దసుత్తవణ్ణనా
౯. నవమే దువిధా కులపుత్తా జాతికులపుత్తా ఆచారకులపుత్తా చ. తత్థ ‘‘తేన ఖో పన సమయేన రట్ఠపాలో కులపుత్తో తస్మింయేవ థుల్లకోట్ఠికే అగ్గకులికస్స పుత్తో’’తి (మ. ని. ౨.౨౯౪) ఏవం ఆగతా ఉచ్చాకులపుత్తా జాతికులపుత్తా. ‘‘సద్ధాయేతే కులపుత్తా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా’’తి (మ. ని. ౩.౭౮) ఏవం ఆగతా పన యత్థ కత్థచి కులే పసుతాపి ఆచారకులపుత్తా నామ. ఇధ పన ఉచ్చాకులప్పసుతతం సన్ధాయ ‘‘కులపుత్తోతి, భిక్ఖవే, నన్దం సమ్మా వదమానో వదేయ్యా’’తి భగవతా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘జాతికులపుత్తో’’తి. ఉభోహిపి పన కారణేహి తస్స కులపుత్తభావోయేవ. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
నన్దసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. కారణ్డవసుత్తవణ్ణనా
౧౦. దసమే పటిచరతీతి పటిచ్ఛాదనవసేన చరతి పవత్తతి. పటిచ్ఛాదనట్ఠో ఏవ వా చరతి-సద్దో అనేకత్థత్తా ధాతూనన్తి ఆహ ‘‘పటిచ్ఛాదేతీ’’తి. అఞ్ఞేనాఞ్ఞన్తి పన పటిచ్ఛాదనాకారదస్సనన్తి ఆహ ‘‘అఞ్ఞేన కారణేనా’’తిఆది. తత్థ అఞ్ఞం కారణం వచనం వాతి యం చోదకేన చుదితకస్స దోసవిభావనం కారణం, వచనం వా వుత్తం, తం తతో అఞ్ఞేనేవ కారణేన, వచనేన వా పటిచ్ఛాదేతి. కారణేనాతి చోదనాయ అమూలాయ అమూలికభావదీపనియా యుత్తియా వా. వచనేనాతి తదత్థబోధకేన వచనేన. ‘‘కో ఆపన్నో’’తిఆదినా చోదనం విస్సజ్జేత్వావ విక్ఖేపాపజ్జనం అఞ్ఞేనాఞ్ఞం పటిచరణం. బహిద్ధా కథాపనామనా నామ ‘‘ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి వుత్తే – ‘‘పాటలిపుత్తం గతోమ్హీ’’తిఆదినా చోదనం విస్సజ్జేత్వాతి అయమేవ విసేసో. యో హి ‘‘ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి వుత్తో ‘‘కో ఆపన్నో, కిం ఆపన్నో, కిస్మిం ఆపన్నా, కం భణథ, కిం భణథా’’తి వా వదతి, ‘‘ఏవరూపం కిఞ్చి తయా దిట్ఠ’’న్తి వుత్తే ‘‘న సుణామీ’’తి సోతం వా ఉపనేతి, అయం అఞ్ఞేనాఞ్ఞం పటిచరతి నామ. యో పన ‘‘ఇత్థన్నామం నామ ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి పుట్ఠో ‘‘పాటలిపుత్తం గతోమ్హీ’’తి వత్వా పున ‘‘న తవ పాటలిపుత్తగమనం పుచ్ఛామ, ఆపత్తిం పుచ్ఛామా’’తి వుత్తే తతో ‘‘రాజగహం గతోమ్హి. రాజగహం వా యాహి బ్రాహ్మణగహం వా, ఆపత్తిం ఆపన్నోసీతి. తం తత్థ మే సూకరమంసం లద్ధ’’న్తిఆదీని వదతి, అయం బహిద్ధా కథం అపనామేతి నామ. సమణకచవరోతి సమణవేసధారణేన సమణప్పతిరూపకతాయ సమణానం కచవరభూతం.
కారణ్డవం (సు. ని. అట్ఠ. ౨.౨౮౩-౨౮౪) నిద్ధమథాతి విపన్నసీలతాయ కచవరభూతం పుగ్గలం కచవరమివ అనపేక్ఖా అపనేథ. కసమ్బుం అపకస్సథాతి కసమ్బుభూతఞ్చ నం ఖత్తియాదీనం మజ్ఝగతం పభిన్నపగ్ఘరితకుట్ఠం చణ్డాలం వియ అపకడ్ఢథ. కిం కారణం? సఙ్ఘారామో నామ సీలవన్తానం కతో, న దుస్సీలానం. యతో ఏతదేవ సన్ధాయాహ ‘‘తతో పలాపే వాహేథ, అస్సమణే సమణమానినే’’తి. యథా పలాపా అన్తోసారరహితా అతణ్డులా బహి థుసేన వీహీ వియ దిస్సన్తి, ఏవం పాపభిక్ఖూ అన్తో సీలరహితాపి బహి కాసావాదిపరిక్ఖారేన భిక్ఖూ వియ దిస్సన్తి, తస్మా ‘‘పలాపా’’తి వుచ్చన్తి. తే పలాపే వాహేథ ఓపునథ విధమథ, పరమత్థతో అస్సమణే సమణవేసమత్తేన సమణమానినే. కప్పయవ్హోతి కప్పేథ, కరోథాతి వుత్తం హోతి. పతిస్సతాతి సప్పతిస్సా. వట్టదుక్ఖస్స అన్తం కరిస్సథ, పరినిబ్బానం పాపుణిస్సథాతి అత్థో.
కారణ్డవసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
మేత్తావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. మహావగ్గో
౧. వేరఞ్జసుత్తవణ్ణనా
౧౧. దుతియస్స పఠమే వేరఞ్జాయం విహరతీతి (పారా. అట్ఠ. ౧.౧) ఏత్థ వేరఞ్జాతి తస్స నగరస్సేతం అధివచనం, తస్సం వేరఞ్జాయం. సమీపత్థే భుమ్మవచనం. నళేరుపుచిమన్దమూలేతి ఏత్థ నళేరు నామ యక్ఖో. పుచిమన్దోతి నిమ్బరుక్ఖో. మూలన్తి సమీపం. అయఞ్హి మూల-సద్దో ‘‘మూలాని ఉద్ధరేయ్య అన్తమసో ఉసీరనాళిమత్తానిపీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౧౯౫) మూలమూలే దిస్సతి. ‘‘లోభో అకుసలమూల’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౦౫; పరి. ౩౨౩) అసాధారణహేతుమ్హి. ‘‘యావ మజ్ఝన్హికే కాలే ఛాయా ఫరతి, నివాతే పణ్ణాని పతన్తి, ఏత్తావతా రుక్ఖమూల’’న్తిఆదీసు (పారా. ౪౯౪) సమీపే. ఇధ పన సమీపే అధిప్పేతో, తస్మా నళేరుయక్ఖేన అధిగ్గహితస్స పుచిమన్దస్స సమీపేతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. సో కిర పుచిమన్దో రమణీయో పాసాదికో అనేకేసం రుక్ఖానం ఆధిపచ్చం వియ కురుమానో తస్స నగరస్స అవిదూరే గమనాగమనసమ్పన్నే ఠానే అహోసి. అథ భగవా వేరఞ్జం గన్త్వా పతిరూపే ఠానే విహరన్తో తస్స రుక్ఖస్స సమీపే హేట్ఠాభాగే విహాసి. తేన వుత్తం ‘‘వేరఞ్జాయం విహరతి నళేరుపుచిమన్దమూలే’’తి.
పచ్చుట్ఠానం (సారత్థ. టీ. ౧.౨) నామ ఆసనా వుట్ఠానన్తి ఆహ ‘‘నాసనా వుట్ఠాతీ’’తి. నిసిన్నాసనతో న వుట్ఠహతీతి అత్థో. ఏత్థ చ జిణ్ణే…పే… వయోఅనుప్పత్తేతి ఉపయోగవచనం ఆసనా వుట్ఠానకిరియాపేక్ఖం న హోతి. తస్మా ‘‘జిణ్ణే…పే… వయోఅనుప్పత్తే దిస్వా’’తి అజ్ఝాహారం కత్వా అత్థో వేదితబ్బో. అథ వా పచ్చుగ్గమనకిరియాపేక్ఖం ఉపయోగవచనం, తస్మా న పచ్చుట్ఠాతీతి ఉట్ఠాయ పచ్చుగ్గమనం న కరోతీతి అత్థో వేదితబ్బో. పచ్చుగ్గమనమ్పి హి పచ్చుట్ఠానన్తి వుచ్చతి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ఆచరియం పన దూరతోవ దిస్వా పచ్చుట్ఠాయ పచ్చుగ్గమనకరణం పచ్చుట్ఠానం నామా’’తి. నాసనా వుట్ఠాతీతి ఇమినా పన పచ్చుగ్గమనాభావస్స ఉపలక్ఖణమత్తం దస్సితన్తి దట్ఠబ్బం. విభావనే నామ అత్థేతి పకతివిభావనసఙ్ఖాతే అత్థే. న అభివాదేతి వాతి న అభివాదేతబ్బన్తి వా సల్లక్ఖేతీతి వుత్తం హోతి.
తం అఞ్ఞాణన్తి ‘‘అయం మమ అభివాదనాదీని కాతుం అరహరూపో న హోతీ’’తి అజాననవసేన పవత్తం అఞ్ఞాణం. ఓలోకేన్తోతి ‘‘దుక్ఖం ఖో అగారవో విహరతి అప్పతిస్సో, కిం ను ఖో అహం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా సక్కరేయ్యం గరుం కరేయ్య’’న్తిఆదిసుత్తవసేనేవ (అ. ని. ౪.౨౧) ఞాణచక్ఖునా ఓలోకేన్తో. నిపచ్చకారారహన్తి పణిపాతారహం. సమ్పతిజాతోతి ముహుత్తజాతో, జాతసమనన్తరమేవాతి వుత్తం హోతి. ఉత్తరేన ముఖోతి ఉత్తరదిసాభిముఖో. ‘‘సత్తపదవీతిహారేన గన్త్వా సకలం దససహస్సిలోకధాతుం ఓలోకేసి’’న్తి ఇదం –
‘‘ధమ్మతా ఏసా, భిక్ఖవే, సమ్పతిజాతో బోధిసత్తో సమేహి పాదేహి పతిట్ఠహిత్వా ఉత్తరాభిముఖో సత్తపదవీతిహారేన గచ్ఛతి, సేతమ్హి ఛత్తే అనుధారియమానే సబ్బా దిసా విలోకేతి, ఆసభిఞ్చ వాచం భాసతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౩౧) –
ఏవం పాళియం సత్తపదవీతిహారుపరి ఠితస్స వియ సబ్బాదిసానులోకనస్స కథితత్తా వుత్తం, న పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం సత్తపదవీతిహారతో పగేవ దిసావిలోకనస్స కతత్తా. మహాసత్తో హి మనుస్సానం హత్థతో ముచ్చిత్వా పురత్థిమం దిసం ఓలోకేసి, అనేకాని చక్కవాళసహస్సాని ఏకఙ్గణాని అహేసుం. తత్థ దేవమనుస్సా గన్ధమాలాదీహి పూజయమానా, ‘‘మహాపురిస, ఇధ తుమ్హేహి సదిసోపి నత్థి, కుతో ఉత్తరితరో’’తి ఆహంసు. ఏవం చతస్సో దిసా, చతస్సో అనుదిసా, హేట్ఠా, ఉపరీతి దసపి దిసా అనువిలోకేత్వా అత్తనో సదిసం అదిస్వా ‘‘అయం ఉత్తరదిసా’’తి సత్తపదవీతిహారేన అగమాసీతి వేదితబ్బా. ఓలోకేసిన్తి మమ పుఞ్ఞానుభావేన లోకవివరణపాటిహారియే జాతే పఞ్ఞాయమానం దససహస్సిలోకధాతుం మంసచక్ఖునావ ఓలోకేసిన్తి అత్థో.
మహాపురిసోతి జాతిగోత్తకులప్పదేసాదివసేన మహన్తపురిసో. అగ్గోతి గుణేహి సబ్బప్పధానో. జేట్ఠోతి గుణవసేనేవ సబ్బేసం వుద్ధతమో, గుణేహి మహల్లకతమోతి వుత్తం హోతి. సేట్ఠోతి గుణవసేనేవ సబ్బేసం పసత్థతమో. అత్థతో పన పచ్ఛిమాని ద్వే పురిమస్సేవ వేవచనానీతి వేదితబ్బం. తయాతి నిస్సక్కే కరణవచనం. ఉత్తరితరోతి అధికతరో. పతిమానేసీతి పూజేసి. ఆసభిన్తి ఉత్తమం. మయ్హం అభివాదనాదిరహో పుగ్గలోతి మయ్హం అభివాదనాదికిరియాయ అరహో అనుచ్ఛవికో పుగ్గలో. నిచ్చసాపేక్ఖతాయ పనేత్థ సమాసో దట్ఠబ్బో. తథాగతాతి తథాగతతో, తథాగతస్స సన్తికాతి వుత్తం హోతి. ఏవరూపన్తి అభివాదనాదిసభావం. పరిపాకసిథిలబన్ధనన్తి పరిపాకేన సిథిలబన్ధనం.
తం వచనన్తి ‘‘నాహం తం బ్రాహ్మణా’’తిఆదివచనం. ‘‘నాహం అరసరూపో, మాదిసా వా అరసరూపా’’తి వుత్తే బ్రాహ్మణో థద్ధో భవేయ్య. తేన వుత్తం ‘‘చిత్తముదుభావజననత్థ’’న్తి.
కతమో పన సోతి పరియాయాపేక్ఖో పుల్లిఙ్గనిద్దేసో, కతమో సో పరియాయోతి అత్థో? జాతివసేనాతి ఖత్తియాదిజాతివసేన. ఉపపత్తివసేనాతి దేవేసు ఉపపత్తివసేన. సేట్ఠసమ్మతానమ్పీతి అపి-సద్దేన పగేవ అసేట్ఠసమ్మతానన్తి దస్సేతి. అభినన్దన్తానన్తి సప్పీతికతణ్హావసేన పమోదమానానం. రజ్జన్తానన్తి బలవరాగవసేన రజ్జన్తానం. రూపపరిభోగేన ఉప్పన్నతణ్హాసమ్పయుత్తసోమనస్సవేదనా రూపతో నిబ్బత్తిత్వా హదయతప్పనతో అమ్బరసాదయో వియ రూపరసాతి వుచ్చన్తి. ఆవిఞ్చన్తీతి ఆకడ్ఢన్తి. వత్థారమ్మణాదిసామగ్గియన్తి వత్థుఆరమ్మణాదికారణసామగ్గియం. అనుక్ఖిపన్తోతి అత్తుక్కంసనవసేన కథితే బ్రాహ్మణస్స అసప్పాయభావతో అత్తానం అనుక్ఖిపన్తో అనుక్కంసేన్తో.
ఏతస్మిం పనత్థే కరణే సామివచనన్తి ‘‘జహితా’’తి ఏతస్మిం అత్థే తథాగతస్సాతి కరణే సామివచనం, తథాగతేన జహితాతి అత్థో. మూలన్తి భవమూలం. ‘‘తాలవత్థుకతా’’తి వత్తబ్బే ‘‘ఓట్ఠముఖో’’తిఆదీసు వియ మజ్ఝేపదలోపం కత్వా అ-కారఞ్చ దీఘం కత్వా ‘‘తాలావత్థుకతా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘తాలవత్థు వియ నేసం వత్థు కతన్తి తాలావత్థుకతా’’తి. తత్థ తాలస్స వత్థు తాలవత్థు. యథా ఆరామస్స వత్థుభూతపుబ్బో పదేసో ఆరామస్స అభావే ‘‘ఆరామవత్థూ’’తి వుచ్చతి, ఏవం తాలస్స పతిట్ఠితోకాసో సమూలం ఉద్ధరితే తాలే పదేసమత్తే ఠితే తాలస్స వత్థుభూతపుబ్బత్తా ‘‘తాలవత్థూ’’తి వుచ్చతి. నేసన్తి రూపరసాదీనం. కథం పన తాలవత్థు వియ నేసం వత్థు కతన్తి ఆహ ‘‘యథా హీ’’తిఆది. రూపాదిపరిభోగేన ఉప్పన్నతణ్హాయుత్తసోమనస్సవేదనాసఙ్ఖాతరూపరసాదీనం చిత్తసన్తానస్స అధిట్ఠానభావతో వుత్తం ‘‘తేసం పుబ్బే ఉప్పన్నపుబ్బభావేన వత్థుమత్తే చిత్తసన్తానే కతే’’తి. తత్థ పుబ్బేతి పురే, సరాగకాలేతి వుత్తం హోతి. తాలావత్థుకతాతి వుచ్చన్తీతి తాలవత్థు వియ అత్తనో వత్థుస్స కతత్తా రూపరసాదయో ‘‘తాలావత్థుకతా’’తి వుచ్చన్తి. ఏతేన పహీనకిలేసానం పున ఉప్పత్తియా అభావో దస్సితో.
అవిరుళ్హిధమ్మత్తాతి అవిరుళ్హిసభావతాయ. మత్థకచ్ఛిన్నో తాలో పత్తఫలాదీనం అవత్థుభూతో తాలావత్థూతి ఆహ ‘‘మత్థకచ్ఛిన్నతాలో వియ కతా’’తి. ఏతేన ‘‘తాలావత్థు వియ కతాతి తాలావత్థుకతా’’తి అయం విగ్గహో దస్సితో. ఏత్థ పన ‘‘అవత్థుభూతో తాలో వియ కతాతి అవత్థుతాలకతా’’తి వత్తబ్బే విసేసనస్స పరనిపాతం కత్వా ‘‘తాలావత్థుకతా’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఇమినా పనత్థేన ఇదం దస్సేతి – రూపరసాదివచనేన విపాకధమ్మధమ్మా హుత్వా పుబ్బే ఉప్పన్నకుసలాకుసలా ధమ్మా గహితా, తే ఉప్పన్నాపి మత్థకసదిసానం తణ్హావిజ్జానం మగ్గసత్థేన ఛిన్నత్తా ఆయతిం తాలపత్తసదిసే విపాకక్ఖన్ధే నిబ్బత్తేతుం అసమత్థా జాతా, తస్మా తాలావత్థు వియ కతాతి తాలావత్థుకతా రూపరసాదయోతి. ఇమస్మిం అత్థే ‘‘అభినన్దన్తాన’’న్తి ఇమినా పదేన కుసలసోమనస్సమ్పి సఙ్గహితన్తి వదన్తి. అనభావం కతాతి ఏత్థ అను-సద్దో పచ్ఛాసద్దేన సమానత్థోతి ఆహ ‘‘యథా నేసం పచ్ఛాభావో న హోతీ’’తిఆది.
యఞ్చ ఖో త్వం సన్ధాయ వదేసి, సో పరియాయో న హోతీతి యం వన్దనాదిసామగ్గిరసాభావసఙ్ఖాతం కారణం అరసరూపతాయ వదేసి, తం కారణం న హోతి, న విజ్జతీతి అత్థో. నను చాయం బ్రాహ్మణో యం వన్దనాదిసామగ్గిరసాభావసఙ్ఖాతపరియాయం సన్ధాయ ‘‘అరసరూపో భవం గోతమో’’తి ఆహ, ‘‘సో పరియాయో నత్థీ’’తి వుత్తే వన్దనాదీని భగవా కరోతీతి ఆపజ్జతీతి ఇమం అనిట్ఠప్పసఙ్గం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నను చా’’తిఆది.
సబ్బపరియాయేసూతి సబ్బవారేసు. సన్ధాయభాసితమత్తన్తి యం సన్ధాయ బ్రాహ్మణో ‘‘నిబ్భోగో భవం గోతమో’’తిఆదిమాహ. భగవా చ యం సన్ధాయ నిబ్భోగతాదిం అత్తని అనుజానాతి, తం సన్ధాయభాసితమత్తం. ఛన్దరాగపరిభోగోతి ఛన్దరాగవసేన పరిభోగో. అపరం పరియాయన్తి అఞ్ఞం కారణం.
కులసముదాచారకమ్మన్తి కులాచారసఙ్ఖాతం కమ్మం, కులచారిత్తన్తి అత్థో. అకిరియన్తి అకరణభావం. ‘‘అనేకవిహితానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మాన’’న్తి సామఞ్ఞవచనేపి పారిసేసఞాయతో వుత్తావసేసా అకుసలధమ్మా గహేతబ్బాతి ఆహ ‘‘ఠపేత్వా తే ధమ్మే’’తిఆది, తే యథావుత్తకాయదుచ్చరితాదికే అకుసలధమ్మే ఠపేత్వాతి అత్థో. అనేకవిహితాతి అనేకప్పకారా.
అయం లోకతన్తీతి అయం వుడ్ఢానం అభివాదనాదికిరియలక్ఖణా లోకప్పవేణీ. అనాగామిబ్రహ్మానం అలఙ్కారాదీసు అనాగామిభిక్ఖూనఞ్చ చీవరాదీసు నికన్తివసేన రాగుప్పత్తి హోతీతి అనాగామిమగ్గేన పఞ్చకామగుణికరాగస్సేవ పహానం వేదితబ్బన్తి ఆహ ‘‘పఞ్చకామగుణికరాగస్సా’’తి. రూపాదీసు పఞ్చసు కామగుణేసు వత్థుకామకోట్ఠాసేసు ఉప్పజ్జమానో రాగో ‘‘పఞ్చకామగుణికరాగో’’తి వేదితబ్బో. కోట్ఠాసవచనో హేత్థ గుణ-సద్దో ‘‘వయోగుణా అనుపుబ్బం జహన్తీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౪) వియ. అకుసలచిత్తద్వయసమ్పయుత్తస్సాతి దోమనస్ససహగతచిత్తద్వయసమ్పయుత్తస్స. మోహస్స సబ్బాకుసలసాధారణత్తా ఆహ ‘‘సబ్బాకుసలసమ్భవస్సా’’తి. అవసేసానన్తి సక్కాయదిట్ఠిఆదీనం.
జిగుచ్ఛతి మఞ్ఞేతి అహమభిజాతో రూపవా పఞ్ఞవా కథం నామ అఞ్ఞేసం అభివాదనాదిం కరేయ్యన్తి జిగుచ్ఛతి వియ, జిగుచ్ఛతీతి వా సల్లక్ఖేమి. అకుసలధమ్మే జిగుచ్ఛమానో తేసం సమఙ్గిభావమ్పి జిగుచ్ఛతీతి వుత్తం ‘‘అకుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా జిగుచ్ఛతీ’’తి. సమాపత్తీతి ఏతస్సేవ వేవచనం సమాపజ్జనా సమఙ్గిభావోతి. మణ్డనజాతికోతి మణ్డనకసభావో, మణ్డనకసీలోతి అత్థో. జేగుచ్ఛితన్తి జిగుచ్ఛనసీలతం.
లోకజేట్ఠకకమ్మన్తి లోకజేట్ఠకానం కత్తబ్బకమ్మం, లోకే వా సేట్ఠసమ్మతం కమ్మం. తత్రాతి తేసు ద్వీసుపి అత్థవికప్పేసు. పదాభిహితో అత్థో పదత్థో, బ్యఞ్జనత్థోతి వుత్తం హోతి. వినయం వా అరహతీతి ఏత్థ వినయనం వినయో, నిగ్గణ్హనన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘నిగ్గహం అరహతీతి వుత్తం హోతీ’’తి. నను చ పఠమం వుత్తేసు ద్వీసుపి అత్థవికప్పేసు సకత్థే అరహత్థే చ తద్ధితపచ్చయో సద్దలక్ఖణతో దిస్సతి, న పన ‘‘వినయాయ ధమ్మం దేసేతీ’’తి ఇమస్మిం అత్థే. తస్మా కథమేత్థ తద్ధితపచ్చయోతి ఆహ ‘‘విచిత్రా హి తద్ధితవుత్తీ’’తి. విచిత్రతా చేత్థ లోకప్పమాణతో వేదితబ్బా. తథా హి యస్మిం యస్మిం అత్థే తద్ధితప్పయోగో లోకస్స, తత్థ తత్థ తద్ధితవుత్తి లోకతో సిద్ధాతి విచిత్రా తద్ధితవుత్తి, తస్మా యథా ‘‘మా సద్దమకాసీ’’తి వదన్తో ‘‘మాసద్దికో’’తి వుచ్చతి, ఏవం వినయాయ ధమ్మం దేసేతీతి వేనయికోతి వుచ్చతీతి అధిప్పాయో.
కపణపురిసోతి గుణవిరహితతాయ దీనమనుస్సో. బ్యఞ్జనాని అవిచారేత్వాతి తిస్సదత్తాదిసద్దేసు వియ ‘‘ఇమస్మిం అత్థే అయం నామ పచ్చయో’’తి ఏవం బ్యఞ్జనవిచారం అకత్వా, అనిప్ఫన్నపాటిపదికవసేనాతి వుత్తం హోతి.
‘‘దేవలోకగబ్భసమ్పత్తియా’’తి వత్వాపి ఠపేత్వా భుమ్మదేవే సేసదేవేసు గబ్భగ్గహణస్స అభావతో పటిసన్ధియేవేత్థ గబ్భసమ్పత్తీతి వేదితబ్బాతి వుత్తమేవత్థం వివరిత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దేవలోకపటిసన్ధిపటిలాభాయ సంవత్తతీ’’తి. అస్సాతి అభివాదనాదిసామీచికమ్మస్స. మాతుకుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిగ్గహణే దోసం దస్సేన్తోతి మాతితో అపరిసుద్ధభావం దస్సేన్తో, అక్కోసితుకామస్స దాసియా పుత్తోతి దాసికుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తభావే దోసం దస్సేత్వా అక్కోసనం వియ భగవతో మాతుకుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిగ్గహణే దోసం దస్సేత్వా అక్కోసన్తోపి ఏవమాహాతి అధిప్పాయో. గబ్భతోతి దేవలోకప్పటిసన్ధితో. తేనేవాహ ‘‘అభబ్బో దేవలోకూపపత్తిం పాపుణితున్తి అధిప్పాయో’’తి. ‘‘హీనో వా గబ్భో అస్సాతి అపగబ్భో’’తి ఇమస్స విగ్గహస్స ఏకేన పరియాయేన అధిప్పాయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దేవలోకగబ్భపరిబాహిరత్తా ఆయతిం హీనగబ్భపటిలాభభాగీ’’తి. ఇతి-సద్దో హేతుఅత్థో. యస్మా ఆయతిమ్పి హీనగబ్భపటిలాభభాగీ, తస్మా హీనో వా గబ్భో అస్సాతి అపగబ్భోతి అధిప్పాయో. పున తస్సేవ విగ్గహస్స ‘‘కోధవసేన…పే… దస్సేన్తో’’తి హేట్ఠా వుత్తనయస్స అనురూపం కత్వా అధిప్పాయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘హీనో వాస్స మాతుకుచ్ఛిస్మిం గబ్భవాసో అహోసీతి అధిప్పాయో’’తి. గబ్భ-సద్దో అత్థి మాతుకుచ్ఛిపరియాయో ‘‘గబ్భే వసతి మాణవో’’తిఆదీసు (జా. ౧.౧౫.౩౬౩) వియ. అత్థి మాతుకుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తసత్తపరియాయో ‘‘అన్తమసో గబ్భపాతనం ఉపాదాయా’’తిఆదీసు (మహావ. ౧౨౯) వియ. తత్థ మాతుకుచ్ఛిపరియాయం గహేత్వా అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అనాగతే గబ్భసేయ్యా’’తి. గబ్భే సేయ్యా గబ్భసేయ్యా. అనుత్తరేన మగ్గేనాతి అగ్గమగ్గేన. కమ్మకిలేసానం మగ్గేన విహతత్తా ఆహ ‘‘విహతకారణత్తా’’తి. ఇతరా తిస్సోపీతి అణ్డజసంసేదజఓపపాతికా. ఏత్థ చ యదిపి ‘‘అపగబ్భో’’తి ఇమస్స అనురూపతో గబ్భసేయ్యా ఏవ వత్తబ్బా, పసఙ్గతో పన లబ్భమానం సబ్బమ్పి వత్తుం వట్టతీతి పునబ్భవాభినిబ్బత్తిపి వుత్తాతి వేదితబ్బా.
ఇదాని సత్తపరియాయస్స గబ్భ-సద్దస్స వసేన విగ్గహనానత్తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అపిచా’’తిఆది. ఇమస్మిం పన వికప్పే గబ్భసేయ్యా పునబ్భవాభినిబ్బత్తీతి ఉభయమ్పి గబ్భసేయ్యవసేనేవ వుత్తన్తిపి వదన్తి. నను చ ‘‘ఆయతిం గబ్భసేయ్యా పహీనా’’తి వుత్తత్తా గబ్భస్స సేయ్యా ఏవ పహీనా, న పన గబ్భోతి ఆపజ్జతీతి ఆహ ‘‘యథా చా’’తిఆది. అథ ‘‘అభినిబ్బత్తీ’’తి ఏత్తకమేవ అవత్వా పునబ్భవగ్గహణం కిమత్థన్తి ఆహ ‘‘అభినిబ్బత్తి చ నామా’’తిఆది. అపునబ్భవభూతాతి ఖణే ఖణే ఉప్పజ్జమానానం ధమ్మానం అభినిబ్బత్తి.
ధమ్మధాతున్తి ఏత్థ ధమ్మే అనవసేసే ధారేతి యాథావతో ఉపధారేతీతి ధమ్మధాతు, ధమ్మానం యథాసభావతో అవబుజ్ఝనసభావో, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్సేతం అధివచనం. పటివిజ్ఝిత్వాతి సచ్ఛికత్వా, పటిలభిత్వాతి అత్థో, పటిలాభహేతూతి వుత్తం హోతి. దేసనావిలాసప్పత్తో హోతీతి రుచివసేన పరివత్తేత్వా దస్సేతుం సమత్థతా దేసనావిలాసో, తం పత్తో అధిగతోతి అత్థో. కరుణావిప్ఫారన్తి సబ్బసత్తేసు మహాకరుణాయ ఫరణం. తాదిలక్ఖణమేవ పున ఉపమాయ విభావేత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పథవీసమచిత్తత’’న్తి. యథా పథవీ సుచిఅసుచినిక్ఖేపచ్ఛేదనభేదనాదీసు న వికమ్పతి, అనురోధవిరోధం న పాపుణాతి, ఏవం ఇట్ఠానిట్ఠేసు లాభాలాభాదీసు అనురోధవిరోధప్పహానతో అవికమ్పితచిత్తతాయ పథవీసమచిత్తతన్తి అత్థో. అకుప్పధమ్మతన్తి ఏత్థ అకుప్పధమ్మో నామ ఫలసమాపత్తీతి కేచి వదన్తి. ‘‘పరేసు పన అక్కోసన్తేసుపి అత్తనో పథవీసమచిత్తతాయ అకుప్పనసభావతన్తి ఏవమేత్థ అత్థో గహేతబ్బో’’తి అమ్హాకం ఖన్తి. జరాయ అనుసటన్తి జరాయ పలివేఠితం. బ్రాహ్మణస్స వుద్ధతాయ ఆసన్నవుత్తిమరణన్తి సమ్భావనవసేన ‘‘అజ్జ మరిత్వా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘మహన్తేన ఖో పన ఉస్సాహేనా’’తి సాధు ఖో పన తథారూపానం అరహతం దస్సనం హోతీ’’తి ఏవం సఞ్జాతమహుస్సాహేన. అప్పటిసమం పురేజాతభావన్తి అనఞ్ఞసాధారణం పురేజాతభావం. నత్థి ఏతస్స పటిసమోతి అప్పటిసమో, పురేజాతభావో.
పక్ఖే విధునన్తాతి పత్తే చాలేన్తా. నిక్ఖమన్తానన్తి నిద్ధారణే సామివచనం, నిక్ఖన్తేసూతి అత్థో.
సో జేట్ఠో ఇతి అస్స వచనీయోతి యో పఠమతరం అణ్డకోసతో నిక్ఖన్తో కుక్కుటపోతకో, సో జేట్ఠోతి వచనీయో అస్స, భవేయ్యాతి అత్థో. సమ్పటిపాదేన్తోతి సంసన్దేన్తో. తిభూమపరియాపన్నాపి సత్తా అవిజ్జాకోసస్స అన్తో పవిట్ఠా తత్థ తత్థ అప్పహీనాయ అవిజ్జాయ వేఠితత్తాతి ఆహ ‘‘అవిజ్జాకోసస్స అన్తో పవిట్ఠేసు సత్తేసూ’’తి అణ్డకోసన్తి బీజకపాలం. లోకసన్నివాసేతి లోకోయేవ సఙ్గమ్మ సమాగమ్మ నివాసనట్ఠేన లోకసన్నివాసో, సత్తనికాయో. సమ్మాసమ్బోధిన్తి ఏత్థ సమ్మాతి అవిపరీతత్థో, సం-సద్దో సామన్తి ఇమమత్థం దీపేతి. తస్మా సమ్మా అవిపరీతేనాకారేన సయమేవ చత్తారి సచ్చాని బుజ్ఝతి పటివిజ్ఝతీతి సమ్మాసమ్బోధీతి మగ్గో వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘సమ్మా సామఞ్చ బోధి’’న్తి, సమ్మా సయమేవ చ బుజ్ఝనకన్తి అత్థో. సమ్మాతి వా పసత్థవచనో, సం-సద్దో సున్దరవచనోతి ఆహ ‘‘అథ వా పసత్థం సున్దరఞ్చ బోధి’’న్తి.
అసబ్బగుణదాయకత్తాతి సబ్బగుణానం అదాయకత్తా. సబ్బగుణే న దదాతీతి హి అసబ్బగుణదాయకో, అసమత్థసమాసోయం గమకత్తా యథా ‘‘అసూరియపస్సాని ముఖానీ’’తి. తిస్సో విజ్జాతి ఉపనిస్సయవతో సహేవ అరహత్తఫలేన తిస్సో విజ్జా దేతి. నను చేత్థ తీసు విజ్జాసు ఆసవక్ఖయఞాణస్స మగ్గపరియాపన్నత్తా కథమేతం యుజ్జతి ‘‘మగ్గో తిస్సో విజ్జా దేతీ’’తి? నాయం దోసో. సతిపి ఆసవక్ఖయఞాణస్స మగ్గపరియాపన్నభావే అట్ఠఙ్గికే మగ్గే సతి మగ్గఞాణేన సద్ధిం తిస్సో విజ్జా పరిపుణ్ణా హోన్తీతి ‘‘మగ్గో తిస్సో విజ్జా దేతీ’’తి వుచ్చతి. ఛ అభిఞ్ఞాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సావకపారమిఞాణన్తి అగ్గసావకేహి పటిలభితబ్బమేవ లోకియలోకుత్తరఞాణం. పచ్చేకబోధిఞాణన్తి ఏత్థాపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. అబ్భఞ్ఞాసిన్తి జానిం. జాననఞ్చ న అనుస్సవాదివసేనాతి ఆహ ‘‘పటివిజ్ఝి’’న్తి, పచ్చక్ఖమకాసిన్తి అత్థో. పటివేధోపి న దూరే ఠితస్స లక్ఖణప్పటివేధో వియాతి ఆహ ‘‘పత్తోమ్హీ’’తి, పాపుణిన్తి అత్థో. పాపుణనఞ్చ న సయం గన్త్వాతి ఆహ ‘‘అధిగతోమ్హీ’’తి, సన్తానే ఉప్పాదనవసేన పటిలభిన్తి అత్థో.
ఓపమ్మసమ్పటిపాదనన్తి ఓపమ్మత్థస్స ఉపమేయ్యేన సమ్మదేవ పటిపాదనం. అత్థేనాతి ఉపమేయ్యత్థేన. యథా కుక్కుటియా అణ్డేసు తివిధకిరియాకరణం కుక్కుటచ్ఛాపకానం అణ్డకోసతో నిక్ఖమనస్స మూలకారణం, ఏవం బోధిసత్తభూతస్స భగవతో తివిధానుపస్సనాకరణం అవిజ్జణ్డకోసతో నిక్ఖమనస్స మూలకారణన్తి ఆహ ‘‘యథా హి తస్సా కుక్కుటియా…పే… తివిధానుపస్సనాకరణ’’న్తి. ‘‘సన్తానే’’తి వుత్తత్తా అణ్డసదిసతా సన్తానస్స, బహి నిక్ఖన్తకుక్కుటచ్ఛాపకసదిసతా బుద్ధగుణానం, బుద్ధగుణాతి చ అత్థతో బుద్ధోయేవ ‘‘తథాగతస్స ఖో ఏతం, వాసేట్ఠ, అధివచనం ధమ్మకాయో ఇతిపీ’’తి వచనతో. అవిజ్జణ్డకోసస్స తనుభావోతి బలవవిపస్సనావసేన అవిజ్జణ్డకోసస్స తనుభావో, పటిచ్ఛాదనసామఞ్ఞేన చ అవిజ్జాయ అణ్డకోససదిసతా. ముదుభూతస్సపి ఖరభావాపత్తి హోతీతి తన్నివత్తనత్థం ‘‘థద్ధఖరభావో’’తి వుత్తం. తిక్ఖఖరవిప్పసన్నసూరభావోతి ఏత్థ పరిగ్గయ్హమానేసు సఙ్ఖారేసు విపస్సనాఞాణస్స సమాధిన్ద్రియవసేన సుఖానుప్పవేసో తిక్ఖతా, అనుపవిసిత్వాపి సతిన్ద్రియవసేన అనతిక్కమనతో అకుణ్ఠతా ఖరభావో. తిక్ఖోపి హి ఏకచ్చో సరో లక్ఖం పత్వా కుణ్ఠో హోతి, న తథా ఇదం. సతిపి ఖరభావే సుఖుమప్పవత్తివసేన కిలేససముదాచారసఙ్ఖోభరహితతాయ సద్ధిన్ద్రియవసేన పసన్నభావో, సతిపి పసన్నభావే అన్తరా అనోసక్కిత్వా కిలేసపచ్చత్థికానం సుట్ఠు అభిభవనతో వీరియిన్ద్రియవసేన సూరభావో వేదితబ్బో. ఏవమిమేహి పకారేహి సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణమేవ గహితన్తి దట్ఠబ్బం. విపస్సనాఞాణస్స పరిణామకాలోతి విపస్సనాయ వుట్ఠానగామినిభావాపత్తి. తదా చ సా మగ్గఞాణగబ్భం ధారేన్తీ వియ హోతీతి ఆహ ‘‘గబ్భగ్గహణకాలో’’తి. గబ్భం గణ్హాపేత్వాతి సఙ్ఖారుపేక్ఖాయ అనన్తరం సిఖాప్పత్తఅనులోమవిపస్సనావసేన మగ్గవిజాయనత్థం గబ్భం గణ్హాపేత్వా. అభిఞ్ఞాపక్ఖేతి లోకియాభిఞ్ఞాపక్ఖే. లోకుత్తరాభిఞ్ఞా హి అవిజ్జణ్డకోసం పదాలితా. పోత్థకేసు పన కత్థచి ‘‘ఛాభిఞ్ఞాపక్ఖే’’తి లిఖన్తి, సో అపాఠోతి వేదితబ్బో.
జేట్ఠో సేట్ఠోతి వుద్ధతమత్తా జేట్ఠో, సబ్బగుణేహి ఉత్తమత్తా పసత్థతమోతి సేట్ఠో.
ఇదాని ‘‘ఆరద్ధం ఖో పన మే, బ్రాహ్మణ, వీరియ’’న్తిఆదికాయ దేసనాయ అనుసన్ధిం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏవం భగవా’’తిఆది. తత్థ పుబ్బభాగతో పభుతీతి భావనాయ పుబ్బభాగీయవీరియారమ్భాదితో పట్ఠాయ. ముట్ఠస్సతినాతి వినట్ఠస్సతినా, సతివిరహితేనాతి అత్థో. సారద్ధకాయేనాతి సదరథకాయేన. బోధిమణ్డేతి బోధిసఙ్ఖాతస్స ఞాణస్స మణ్డభావప్పత్తే ఠానే. బోధీతి హి పఞ్ఞా వుచ్చతి. సా ఏత్థ మణ్డా పసన్నా జాతాతి సో పదేసో ‘‘బోధిమణ్డో’’తి పఞ్ఞాతో. పగ్గహితన్తి ఆరమ్భం సిథిలం అకత్వా దళ్హపరక్కమసఙ్ఖాతుస్సహనభావేన గహితం. తేనాహ ‘‘అసిథిలప్పవత్తిత’’న్తి. అసల్లీనన్తి అసఙ్కుచితం కోసజ్జవసేన సఙ్కోచం అనాపన్నం. ఉపట్ఠితాతి ఓగాహనసఙ్ఖాతేన అపిలాపనభావేన ఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా ఠితా. తేనాహ ‘‘ఆరమ్మణాభిముఖీభావేనా’’తి. సమ్మోసస్స విద్ధంసనవసేన పవత్తియా న సమ్ముట్ఠాతి అసమ్ముట్ఠా. కిఞ్చాపి చిత్తప్పస్సద్ధివసేన చిత్తమేవ పస్సద్ధం, కాయప్పస్సద్ధివసేనేవ చ కాయో పస్సద్ధో హోతి, తథాపి యస్మా కాయప్పస్సద్ధి ఉప్పజ్జమానా చిత్తప్పస్సద్ధియా సహేవ ఉప్పజ్జతి, న వినా, తస్మా వుత్తం ‘‘కాయచిత్తప్పస్సద్ధివసేనా’’తి. కాయప్పస్సద్ధియా ఉభయేసమ్పి కాయానం పస్సమ్భనావహత్తా వుత్తం ‘‘రూపకాయోపి పస్సద్ధోయేవ హోతీ’’తి.
సో చ ఖోతి సో చ ఖో కాయో. విగతదరథోతి విగతకిలేసదరథో. నామకాయే హి విగతదరథే రూపకాయోపి వూపసన్తదరథపరిళాహో హోతి. సమ్మా ఆహితన్తి నానారమ్మణేసు విధావనసఙ్ఖాతం విక్ఖేపం విచ్ఛిన్దిత్వా ఏకస్మింయేవ ఆరమ్మణే అవిక్ఖిత్తభావాపాదనేన సమ్మదేవ ఆహితం ఠపితం. తేనాహ ‘‘సుట్ఠు ఠపిత’’న్తిఆది. చిత్తస్స అనేకగ్గభావో విక్ఖేపవసేన చఞ్చలతా, సా సతి ఏకగ్గతాయ న హోతీతి ఆహ ‘‘ఏకగ్గం అచలం నిప్ఫన్దన’’న్తి. ఏత్తావతాతి ‘‘ఆరద్ధం ఖో పనా’’తిఆదినా వీరియసతిపస్సద్ధిసమాధీనం కిచ్చసిద్ధిదస్సనేన. నను చ సద్ధాపఞ్ఞానమ్పి కిచ్చసిద్ధి ఝానస్స పుబ్బభాగప్పటిపదాయ ఇచ్ఛితబ్బాతి? సచ్చం, సా పన నానన్తరికభావేన అవుత్తసిద్ధాతి న గహితా. అసతి హి సద్ధాయ వీరియారమ్భాదీనం అసమ్భవోయేవ, పఞ్ఞాపరిగ్గహే చ నేసం అసతి ఞాయారమ్భాదిభావో న సియా, తథా అసల్లీనాసమ్మోసతాదయో వీరియాదీనన్తి అసల్లీనతాదిగ్గహణేనేవేత్థ పఞ్ఞాకిచ్చసిద్ధి గహితాతి దట్ఠబ్బం. ఝానభావనాయం వా సమాధికిచ్చం అధికం ఇచ్ఛితబ్బన్తి దస్సేతుం సమాధిపరియోసానావ ఝానస్స పుబ్బభాగప్పటిపదా కథితాతి దట్ఠబ్బం.
అతీతభవే ఖన్ధా తప్పటిబద్ధాని నామగోత్తాని చ సబ్బం పుబ్బేనివాసంత్వేవ గహితన్తి ఆహ ‘‘కిం విదితం కరోతి? పుబ్బేనివాస’’న్తి. మోహో పటిచ్ఛాదకట్ఠేన తమో వియ తమోతి ఆహ ‘‘స్వేవ మోహో’’తి. ఓభాసకరణట్ఠేనాతి కాతబ్బతో కరణం. ఓభాసోవ కరణం ఓభాసకరణం. అత్తనో పచ్చయేహి ఓభాసభావేన నిబ్బత్తేతబ్బట్ఠేనాతి అత్థో. సేసం పసంసావచనన్తి పటిపక్ఖవిధమనపవత్తివిసేసానం బోధనతో వుత్తం. అవిజ్జా విహతాతి ఏతేన విజాననట్ఠేన విజ్జాతి అయమ్పి అత్థో దీపితోతి దట్ఠబ్బం. ‘‘కస్మా? యస్మా విజ్జా ఉప్పన్నా’’తి ఏతేన విజ్జాపటిపక్ఖా అవిజ్జా. పటిపక్ఖతా చస్సా పహాతబ్బభావేన విజ్జాయ చ పహాయకభావేనాతి దస్సేతి. ఏస నయో ఇతరస్మిమ్పి పదద్వయేతి ఇమినా ‘‘తమో విహతో వినట్ఠో. కస్మా? యస్మా ఆలోకో ఉప్పన్నో’’తి ఇమమత్థం అతిదిసతి. కిలేసానం ఆతాపనపరితాపనట్ఠేన వీరియం ఆతాపోతి ఆహ ‘‘వీరియాతాపేన ఆతాపినో’’తి, వీరియవతోతి అత్థో. పేసితత్తస్సాతి యథాధిప్పేతత్థసిద్ధిం పతి విస్సట్ఠచిత్తస్స. యథా అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతోతి అఞ్ఞస్సపి కస్సచి మాదిసస్సాతి అధిప్పాయో. పధానానుయోగస్సాతి సమ్మప్పధానమనుయుత్తస్స.
పచ్చవేక్ఖణఞాణపరిగ్గహితన్తి న పఠమదుతియఞాణద్వయాధిగమం వియ కేవలన్తి అధిప్పాయో. దస్సేన్తోతి నిగమనవసేన దస్సేన్తో. సరూపతో హి పుబ్బే దస్సితమేవాతి.
తిక్ఖత్తుం జాతోతి ఇమినా పన ఇదం దస్సేతి – ‘‘అహం, బ్రాహ్మణ, పఠమవిజ్జాయ జాతోయేవ పురేజాతస్స సహజాతస్స వా అభావతో సబ్బేసం వుద్ధో మహల్లకో, కిమఙ్గం పన తీహి విజ్జాహి తిక్ఖత్తుం జాతో’’తి. పుబ్బేనివాసఞాణేన అతీతంసఞాణన్తి అతీతారమ్మణసభాగతాయ తబ్భావిభావతో చ పుబ్బేనివాసఞాణేన అతీతంసఞాణం పకాసేత్వాతి యోజేతబ్బం. తత్థ అతీతంసఞాణన్తి అతీతక్ఖన్ధాయతనధాతుసఙ్ఖాతే అతీతే కోట్ఠాసే అప్పటిహతఞాణం. దిబ్బచక్ఖుఞాణస్స పచ్చుప్పన్నారమ్మణత్తా యథాకమ్మూపగఞాణస్స అనాగతంసఞాణస్స చ దిబ్బచక్ఖువసేనేవ ఇజ్ఝనతో దిబ్బచక్ఖునో పరిభణ్డఞాణత్తా దిబ్బచక్ఖుమ్హియేవ చ ఠితస్స చేతోపరియఞాణసిద్ధితో వుత్తం ‘‘దిబ్బచక్ఖునా పచ్చుప్పన్నానాగతంసఞాణ’’న్తి. తత్థ దిబ్బచక్ఖునాతి సపరిభణ్డేన దిబ్బచక్ఖుఞాణేన. పచ్చుప్పన్నంసో చ అనాగతంసో చ పచ్చుప్పన్నానాగతంసం, తత్థ ఞాణం పచ్చుప్పన్నానాగతంసఞాణం. ఆసవక్ఖయఞాణాధిగమేనేవ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స వియ సేసాసాధారణఛఞాణదసబలఞాణఆవేణికబుద్ధధమ్మాదీనమ్పి అనఞ్ఞసాధారణానం బుద్ధగుణానం ఇజ్ఝనతో వుత్తం ‘‘ఆసవక్ఖయేన సకలలోకియలోకుత్తరగుణ’’న్తి. తేనాహ ‘‘సబ్బేపి సబ్బఞ్ఞుగుణే పకాసేత్వా’’తి.
పీతివిప్ఫారపరిపుణ్ణగత్తచిత్తోతి పీతిఫరణేన పరిపుణ్ణకాయచిత్తో. అఞ్ఞాణన్తి అఞ్ఞాణస్సాతి అత్థో. ధి-సద్దయోగతో హి సామిఅత్థే ఏతం ఉపయోగవచనం. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
వేరఞ్జసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. సీహసుత్తవణ్ణనా
౧౨. దుతియే సన్థాగారం (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౨; సం. ని. అట్ఠ. ౩.౪.౨౪౩) నామ ఏకా మహాసాలావ. ఉయ్యోగకాలాదీసు హి రాజానో తత్థ ఠత్వా ‘‘ఏత్తకా పురతో గచ్ఛన్తు, ఏత్తకా పచ్ఛా’’తిఆదినా తత్థ నిసీదిత్వా సన్థం కరోన్తి, మరియాదం బన్ధన్తి, తస్మా తం ఠానం ‘‘సన్థాగార’’న్తి వుచ్చతి. ఉయ్యోగట్ఠానతో చ ఆగన్త్వా యావ గేహే గోమయపరిభణ్డాదివసేన పటిజగ్గనం కరోన్తి, తావ ఏకం ద్వే దివసే తే రాజానో తత్థ సన్థమ్భన్తీతిపి సన్థాగారం. తేసం రాజూనం సహ అత్థానుసాసనం అగారన్తిపి సన్థాగారం. గణరాజానో హి తే, తస్మా ఉప్పన్నం కిచ్చం ఏకస్స వసేన న సిజ్ఝతి, సబ్బేసం ఛన్దో లద్ధుం వట్టతి, తస్మా సబ్బే తత్థ సన్నిపతిత్వా అనుసాసన్తి. తేన వుత్తం ‘‘సహ అత్థానుసాసనం అగార’’న్తి. యస్మా వా తత్థ సన్నిపతిత్వా ‘‘ఇమస్మిం కాలే కసితుం వట్టతి, ఇమస్మిం కాలే వపితు’’న్తిఆదినా నయేన ఘరావాసకిచ్చాని సమ్మన్తయన్తి, తస్మా ఛిద్దావఛిద్దం ఘరావాసం సన్థరన్తీతిపి సన్థాగారం.
పుత్తదారధనాదిఉపకరణపరిచ్చాగో పారమియో. అత్తనో అఙ్గపరిచ్చాగో ఉపపారమియో. అత్తనోవ జీవితపరిచ్చాగో పరమత్థపారమియో. ఞాతీనం అత్థచరియా ఞాతత్థచరియా. లోకస్స అత్థచరియా లోకత్థచరియా. కమ్మస్సకతఞాణవసేన అనవజ్జకమ్మాయతనసిప్పాయతనవిజ్జాట్ఠానపరిచయవసేన ఖన్ధాయతనాదిపరిచయవసేన లక్ఖణత్తయతీరణవసేన చ ఞాణచారో బుద్ధచరియా. అఙ్గనయనధనరజ్జపుత్తదారపరిజ్జాగవసేన పఞ్చ మహాపరిచ్చాగే పరిచ్చజన్తేన. సతిపి మహాపరిచ్చాగానం దానపారమిభావే పరిచ్చాగవిసేససభావదస్సనత్థఞ్చేవ సుదుక్కరభావదస్సనత్థఞ్చ పఞ్చమహాపరిచ్చాగానం విసుం గహణం, తతోయేవ చ అఙ్గపరిచ్చాగతో విసుం నయనపరిచ్చాగగ్గహణం. పరిచ్చాగభావసామఞ్ఞేపి ధనరజ్జపరిచ్చాగతో పుత్తదారపరిచ్చాగగ్గహణఞ్చ విసుం కతం. పబ్బజ్జావ సఙ్ఖేపో.
సత్తసు అనుపస్సనాసూతి అనిచ్చానుపస్సనా, దుక్ఖానుపస్సనా, అనత్తానుపస్సనా, నిబ్బిదానుపస్సనా, విరాగానుపస్సనా, నిరోధానుపస్సనా, పటినిస్సగ్గానుపస్సనాతి ఇమాసు సత్తసు అనుపస్సనాసు.
అనువిచ్చకారన్తి అవేచ్చకరణం. ద్వీహి కారణేహి అనియ్యానికసాసనే ఠితా అత్తనో సావకత్తం ఉపగతే పగ్గణ్హన్తి, తాని దస్సేతుం ‘‘కస్మా’’తిఆది వుత్తం.
అనుపుబ్బిం కథన్తి (దీ. ని. టీ. ౨.౭౫-౭౬) అనుపుబ్బం కథేతబ్బకథం. కా పన సాతి? దానాదికథా. తత్థ దానకథా తావ పచురజనేసుపి పవత్తియా సబ్బసత్తసాధారణత్తా సుకరత్తా సీలే పతిట్ఠానస్స ఉపాయభావతో చ ఆదితో కథితా. పరిచ్చాగసీలో హి పుగ్గలో పరిగ్గహవత్థూసు నిస్సఙ్గభావతో సుఖేనేవ సీలాని సమాదియతి, తత్థ చ సుప్పతిట్ఠితో హోతి. సీలేన దాయకప్పటిగ్గాహకవిసుద్ధితో పరానుగ్గహం వత్వా పరపీళానివత్తివచనతో కిరియాధమ్మం వత్వా అకిరియాధమ్మవచనతో, భోగసమ్పత్తిహేతుం వత్వా భవసమ్పత్తిహేతువచనతో చ దానకథానన్తరం సీలకథా కథితా. ‘‘తఞ్చ సీలం వట్టనిస్సితం, అయం భవసమ్పత్తి తస్స ఫల’’న్తి దస్సనత్థం. ‘‘ఇమేహి చ దానసీలమయేహి పణీతపణీతతరాదిభేదభిన్నేహి పుఞ్ఞకిరియవత్థూహి ఏతా చాతుమహారాజికాదీసు పణీతపణీతతరాదిభేదభిన్నా అపరిమేయ్యా దిబ్బభోగసమ్పత్తియో లద్ధబ్బా’’తి దస్సనత్థం తదనన్తరం సగ్గకథా. ‘‘స్వాయం సగ్గో రాగాదీహి ఉపక్కిలిట్ఠో, సబ్బథానుపక్కిలిట్ఠో అరియమగ్గో’’తి దస్సనత్థం సగ్గానన్తరం మగ్గో, మగ్గఞ్చ కథేన్తేన తదధిగమూపాయసన్దస్సనత్థం సగ్గపరియాపన్నాపి పగేవ ఇతరే సబ్బేపి కామా నామ బహ్వాదీనవా అనిచ్చా అద్ధువా విపరిణామధమ్మాతి కామానం ఆదీనవో. ‘‘హీనా గమ్మా పోథుజ్జనికా అనరియా అనత్థసంహితా’’తి తేసం ఓకారో లామకభావో. సబ్బేపి భవా కిలేసానం వత్థుభూతాతి తత్థ సంకిలేసో. సబ్బసో సంకిలేసవిప్పముత్తం నిబ్బానన్తి నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసో చ కథేతబ్బోతి అయమత్థో మగ్గన్తీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దేన ఆది-అత్థేన దీపితోతి వేదితబ్బం.
సుఖానం నిదానన్తి దిట్ఠధమ్మికానం సమ్పరాయికానం నిబ్బానుపసంహితానఞ్చాతి సబ్బేసమ్పి సుఖానం కారణం. యఞ్హి కిఞ్చి లోకే భోగసుఖం నామ, తం సబ్బం దానాధీనన్తి పాకటోయమత్థో. యం పన ఝానవిపస్సనామగ్గఫలనిబ్బానప్పటిసంయుత్తం సుఖం, తస్సపి దానం ఉపనిస్సయపచ్చయో హోతియేవ. సమ్పత్తీనం మూలన్తి యా ఇమా లోకే పదేసరజ్జసిరిస్సరియసత్తరతనసముజ్జలచక్కవత్తిసమ్పదాతి ఏవంపభేదా మానుసికా సమ్పత్తియో, యా చ చాతుమహారాజికాదిగతా దిబ్బసమ్పత్తియో, యా వా పనఞ్ఞాపి సమ్పత్తియో, తాసం సబ్బాసం ఇదం మూలకారణం. భోగానన్తి భుఞ్జితబ్బట్ఠేన ‘‘భోగో’’తి లద్ధనామానం పియమనాపియరూపాదీనం తన్నిస్సయానం వా ఉపభోగసుఖానం పతిట్ఠా నిచ్చలాధిట్ఠానతాయ. విసమగతస్సాతి బ్యసనప్పత్తస్స. తాణన్తి రక్ఖా, తతో పరిపాలనతో. లేణన్తి బ్యసనేహి పరిపాతియమానస్స ఓలీయనప్పదేసో. గతీతి గన్తబ్బట్ఠానం. పరాయణన్తి పటిసరణం. అవస్సయోతి వినిపతితుం అదేన్తో నిస్సయో. ఆరమ్మణన్తి ఓలుబ్భారమ్మణం.
రతనమయసీహాసనసదిసన్తి సబ్బరతనమయసత్తఙ్గమహాసీహాసనసదిసం. ఏవం హిస్స మహగ్ఘం హుత్వా సబ్బసో వినిపతితుం అప్పదానట్ఠో దీపితో హోతి. మహాపథవీసదిసం గతగతట్ఠానే పతిట్ఠానస్స లభాపనతో. యథా దుబ్బలస్స పురిసస్స ఆలమ్బనరజ్జు ఉత్తిట్ఠతో తిట్ఠతో చ ఉపత్థమ్భో, ఏవం దానం సత్తానం సమ్పత్తిభవే ఉపపత్తియా ఠితియా చ పచ్చయోతి ఆహ ‘‘ఆలమ్బనట్ఠేన ఆలమ్బనరజ్జుసదిస’’న్తి. దుక్ఖనిత్థరణట్ఠేనాతి దుగ్గతిదుక్ఖట్ఠాననిత్థరణట్ఠేన. సమస్సాసనట్ఠేనాతి లోభమచ్ఛరియాదిపటిసత్తుపద్దవతో సమస్సాసనట్ఠేన. భయపరిత్తాణట్ఠేనాతి దాలిద్దియభయతో పరిపాలనట్ఠేన. మచ్ఛేరమలాదీహీతి మచ్ఛేరలోభదోసమదఇస్సామిచ్ఛాదిట్ఠివిచికిచ్ఛాదిచిత్తమలేహి. అనుపలిత్తట్ఠేనాతి అనుపక్కిలిట్ఠతాయ. తేసన్తి మచ్ఛేరమలాదీనం. తేసం ఏవ దురాసదట్ఠేన. అసన్తాసనట్ఠేనాతి సన్తాసహేతుఅభావేన. యో హి దాయకో దానపతి, సో సమ్పతిపి న కుతోచి సన్తసతి, పగేవ ఆయతిం. బలవన్తట్ఠేనాతి మహాబలవతాయ. దాయకో హి దానపతి సమ్పతి పక్ఖబలేన బలవా హోతి, ఆయతిం పన కాయబలాదీహిపి. అభిమఙ్గలసమ్మతట్ఠేనాతి ‘‘వడ్ఢికారణ’’న్తి అభిసమ్మతభావేన. విపత్తిభవతో సమ్పత్తిభవూపనయనం ఖేమన్తభూమిసమ్పాపనం.
ఇదాని మహాబోధిచరియభావేనపి దానగుణం దస్సేతుం ‘‘దానం నామేత’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ అత్తానం నియ్యాతేన్తేనాతి ఏతేన ‘‘దానఫలం సమ్మదేవ పస్సన్తా మహాపురిసా అత్తనో జీవితమ్పి పరిచ్చజన్తి, తస్మా కో నామ విఞ్ఞుజాతికో బాహిరే వత్థుస్మిం పగేవ సఙ్గం కరేయ్యా’’తి ఓవాదం దేతి. ఇదాని యా లోకియా లోకుత్తరా చ ఉక్కంసగతా సమ్పత్తియో, తా సబ్బా దానతోయేవ పవత్తన్తీతి దస్సేన్తో ‘‘దానఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ సక్కమారబ్రహ్మసమ్పత్తియో అత్తహితాయ ఏవ, చక్కవత్తిసమ్పత్తి పన అత్తహితాయ పరహితాయ చాతి దస్సేతుం సా తాసం పరతో చక్కవత్తిసమ్పత్తి వుత్తా. ఏతా లోకియా, ఇమా పన లోకుత్తరాతి దస్సేతుం ‘‘సావకపారమిఞాణ’’న్తిఆది వుత్తం. తాసుపి ఉక్కట్ఠుక్కట్ఠతరుక్కట్ఠతమతం దస్సేతుం కమేన ఞాణత్తయం వుత్తం. తేసం పన దానస్స పచ్చయభావో హేట్ఠా వుత్తోయేవ. ఏతేనేవ తస్స బ్రహ్మసమ్పత్తియాపి పచ్చయభావో దీపితోతి వేదితబ్బో.
దానఞ్చ నామ దక్ఖిణేయ్యేసు హితజ్ఝాసయేన పూజనజ్ఝాసయేన వా అత్తనో సన్తకస్స పరేసం పరిచ్చజనం, తస్మా దాయకో పురిసపుగ్గలో పరే హన్తి, పరేసం వా సన్తకం హరతీతి అట్ఠానమేతన్తి ఆహ ‘‘దానం దేన్తో సీలం సమాదాతుం సక్కోతీ’’తి. సీలాలఙ్కారసదిసో అలఙ్కారో నత్థి సోభావిసేసావహత్తా సీలస్స. సీలపుప్ఫసదిసం పుప్ఫం నత్థీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సీలగన్ధసదిసో గన్ధో నత్థీతి ఏత్థ ‘‘చన్దనం తగరం వాపీ’’తిఆదికా (ధ. ప. ౫౫) గాథా – ‘‘గన్ధో ఇసీనం చిరదిక్ఖితానం, కాయా చుతో గచ్ఛతి మాలుతేనా’’తిఆదికా (జా. ౨.౧౭.౫౫) జాతకగాథాయో చ ఆహరిత్వా వత్తబ్బా. సీలఞ్హి సత్తానం ఆభరణఞ్చేవ అలఙ్కారో చ గన్ధవిలేపనఞ్చ పరస్స దస్సనీయభావావహఞ్చ. తేనాహ ‘‘సీలాలఙ్కారేన హీ’’తిఆది.
అయం సగ్గో లబ్భతీతి ఇదం మజ్ఝిమేహి ఆరద్ధం సీలం సన్ధాయాహ. తేనేవాహ సక్కో దేవరాజా –
‘‘హీనేన బ్రహ్మచరియేన, ఖత్తియే ఉపపజ్జతి;
మజ్ఝిమేన చ దేవత్తం, ఉత్తమేన విసుజ్ఝతీ’’తి. (జా. ౧.౮.౭౫);
ఇట్ఠోతి సుఖో. కన్తోతి కమనీయో. మనాపోతి మనవడ్ఢనకో. తం పన తస్స ఇట్ఠాదిభావం దస్సేతుం ‘‘నిచ్చమేత్థ కీళా’’తిఆది వుత్తం.
దోసోతి అనిచ్చతాదినా అప్పస్సాదాదినా చ దూసితభావో, యతో తే విఞ్ఞూనం చిత్తం నారాధేన్తి. అథ వా ఆదీనం వాతి పవత్తతీతి ఆదీనవో, పరమకపణతా. తథా చ కామా యథాతథం పచ్చవేక్ఖన్తానం పచ్చుపతిట్ఠన్తి. లామకభావోతి అసేట్ఠేహి సేవితబ్బో, సేట్ఠేహి న సేవితబ్బో నిహీనభావో. సంకిలిస్సనన్తి విబాధకతా ఉపతాపకతా చ.
నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసన్తి ఏత్థ ‘‘యత్తకా కామేసు ఆదీనవా, తప్పటిపక్ఖతో తత్తకా నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసా. అపిచ నేక్ఖమ్మం నామేతం అసమ్బాధం అసంకిలిట్ఠం, నిక్ఖన్తం కామేహి, నిక్ఖన్తం కామసఞ్ఞాయ, నిక్ఖన్తం కామవితక్కేహి, నిక్ఖన్తం కామపరిళాహేహి, నిక్ఖన్తం బ్యాపాదసఞ్ఞాయా’’తిఆదినా నయేన నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసే పకాసేసి. పబ్బజ్జాయం ఝానాదీసు చ గుణే విభావేసి వణ్ణేసి. కల్లచిత్తన్తి కమ్మనియచిత్తం హేట్ఠా పవత్తితదేసనాయ అస్సద్ధియాదీనం చిత్తదోసానం విగతత్తా ఉపరి దేసనాయ భాజనభావూపగమేన కమ్మక్ఖమచిత్తం. అట్ఠకథాయం పన యస్మా అస్సద్ధియాదయో చిత్తస్స రోగభూతా, తదా తే విగతా, తస్మా ఆహ ‘‘అరోగచిత్త’’న్తి. దిట్ఠిమానాదికిలేసవిగమేన ముదుచిత్తం. కామచ్ఛన్దాదివిగమేన వినీవరణచిత్తం. సమ్మాపటిపత్తియం ఉళారపీతిపామోజ్జయోగేన ఉదగ్గచిత్తం. తత్థ సద్ధాసమ్పత్తియా పసన్నచిత్తం. యదా భగవా అఞ్ఞాసీతి సమ్బన్ధో. అథ వా కల్లచిత్తన్తి కామచ్ఛన్దవిగమేన అరోగచిత్తం. ముదుచిత్తన్తి బ్యాపాదవిగమేన మేత్తావసేన అకఠినచిత్తం. వినీవరణచిత్తన్తి ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చవిగమేన అవిక్ఖేపతో తేన అపిహితచిత్తం. ఉదగ్గచిత్తన్తి థినమిద్ధవిగమేన సమ్పగ్గహితవసేన అలీనచిత్తం. పసన్నచిత్తన్తి విచికిచ్ఛావిగమేన సమ్మాపటిపత్తియం అధిముత్తచిత్తన్తి ఏవమేత్థ సేసపదానం అత్థో వేదితబ్బో.
సేయ్యథాపీతిఆదినా ఉపమావసేన సీహస్స కిలేసప్పహానం అరియమగ్గుప్పాదనఞ్చ దస్సేతి. అపగతకాళకన్తి విగతకాళకం. సమ్మదేవాతి సుట్ఠుదేవ. రజనన్తి నీలపీతలోహితాదిరఙ్గజాతం. పటిగ్గణ్హేయ్యాతి గణ్హేయ్య, పభస్సరం భవేయ్య. తస్మింయేవ ఆసనేతి తస్సంయేవ నిసజ్జాయం. ఏతేనస్స లహువిపస్సకతా తిక్ఖపఞ్ఞతా సుఖప్పటిపదఖిప్పాభిఞ్ఞతా చ దస్సితా హోతి. విరజన్తి అపాయగమనీయరాగరజాదీనం విగమేన విరజం. అనవసేసదిట్ఠివిచికిచ్ఛామలాపగమేన వీతమలం. పఠమమగ్గవజ్ఝకిలేసరజాభావేన వా విరజం. పఞ్చవిధదుస్సీల్యమలవిగమేన వీతమలం. తస్స ఉప్పత్తిఆకారదస్సనత్థన్తి కస్మా వుత్తం? నను మగ్గఞాణం అసఙ్ఖతధమ్మారమ్మణన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘తఞ్హీ’’తిఆది. తత్థ పటివిజ్ఝన్తన్తి అసమ్మోహప్పటివేధవసేన పటివిజ్ఝన్తం. తేనాహ ‘‘కిచ్చవసేనా’’తి. తత్రిదం ఉపమాసంసన్దనం – వత్థం వియ చిత్తం, వత్థస్స ఆగన్తుకమలేహి కిలిట్ఠభావో వియ చిత్తస్స రాగాదిమలేహి సంకిలిట్ఠభావో, ధోవనసిలాతలం వియ అనుపుబ్బీకథా, ఉదకం వియ సద్ధా, ఉదకేన తేమేత్వా ఊసగోమయఛారికఖారేహి కాళకే సమ్మద్దిత్వా వత్థస్స ధోవనప్పయోగో వియ సద్ధాసినేహేన తేమేత్వా తేమేత్వా సతిసమాధిపఞ్ఞాహి దోసే సిథిలే కత్వా సుతాదివిధినా చిత్తస్స సోధనే వీరియారమ్భో. తేన పయోగేన వత్థే కాళకాపగమో వియ వీరియారమ్భేన కిలేసవిక్ఖమ్భనం, రఙ్గజాతం వియ అరియమగ్గో, తేన సుద్ధవత్థస్స పభస్సరభావో వియ విక్ఖమ్భితకిలేసస్స చిత్తస్స మగ్గేన పరియోదపనన్తి.
‘‘దిట్ఠధమ్మో’’తి వత్వా దస్సనం నామ ఞాణదస్సనతో అఞ్ఞమ్పి అత్థీతి తన్నివత్తనత్థం ‘‘పత్తధమ్మో’’తి వుత్తం. పత్తి నామ ఞాణసమ్పత్తితో అఞ్ఞాపి విజ్జతీతి తతో విసేసనత్థం ‘‘విదితధమ్మో’’తి వుత్తం. సా పనేసా విదితధమ్మతా ధమ్మేసు ఏకదేసేనపి హోతీతి నిప్పదేసతో విదితభావం దస్సేతుం. ‘‘పరియోగాళ్హధమ్మో’’తి వుత్తం. తేనస్స సచ్చాభిసమ్బోధంయేవ దీపేతి. మగ్గఞాణఞ్హి ఏకాభిసమయవసేన పరిఞ్ఞాదికిచ్చం సాధేన్తం నిప్పదేసేన చతుసచ్చధమ్మం సమన్తతో ఓగాళ్హం నామ హోతి. తేనాహ ‘‘దిట్ఠో అరియసచ్చధమ్మో ఏతేనాతి దిట్ఠధమ్మో’’తి. తిణ్ణా విచికిచ్ఛాతి సప్పటిభయకన్తారసదిసా సోళసవత్థుకా అట్ఠవత్థుకా చ తిణ్ణా నిత్తిణ్ణా విచికిచ్ఛా. విగతా కథంకథాతి పవత్తిఆదీసు ‘‘ఏవం ను ఖో, న ను ఖో’’తి ఏవం పవత్తికా విగతా సముచ్ఛిన్నా కథంకథా. సారజ్జకరానం పాపధమ్మానం పహీనత్తా తప్పటిపక్ఖేసు సీలాదిగుణేసు పతిట్ఠితత్తా వేసారజ్జం విసారదభావం వేయ్యత్తియం పత్తో. అత్తనా ఏవ పచ్చక్ఖతో దిట్ఠత్తా న పరం పచ్చేతి, న చస్స పరో పచ్చేతబ్బో అత్థీతి అపరప్పచ్చయో.
ఉద్దిసిత్వా కతన్తి అత్తానం ఉద్దిసిత్వా మారణవసేన కతం నిబ్బత్తితం మంసం. పటిచ్చకమ్మన్తి ఏత్థ కమ్మ-సద్దో కమ్మసాధనో అతీతకాలికో చాతి ఆహ ‘‘అత్తానం పటిచ్చకత’’న్తి. నిమిత్తకమ్మస్సేతం అధివచనం ‘‘పటిచ్చ కమ్మం ఫుసతీ’’తిఆదీసు (జా. ౧.౪.౭౫) వియ. నిమిత్తకమ్మస్సాతి నిమిత్తభావేన లద్ధబ్బకమ్మస్స. కరణవసేన పటిచ్చకమ్మం ఏత్థ అత్థీతి మంసం పటిచ్చకమ్మం యథా బుద్ధి బుద్ధం. తం ఏతస్స అత్థీతి బుద్ధో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
సీహసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩-౪. అస్సాజానీయసుత్తాదివణ్ణనా
౧౩-౧౪. తతియే సాఠేయ్యానీతి సఠత్తాని. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. తాని పనస్స సాఠేయ్యాదీని కాయచిత్తుజుకతాపటిపక్ఖభూతా లోభసహగతచిత్తుప్పాదస్స పవత్తిఆకారవిసేసా. తత్థ యస్స కిస్మిఞ్చిదేవ ఠానే ఠాతుకామస్స సతో యం ఠానం మనుస్సానం సప్పటిభయం, పురతో గన్త్వా తథేవ సప్పటిభయట్ఠానేవ ఠస్సామీతి న హోతి, వఞ్చనాధిప్పాయభావతో ఠాతుకామట్ఠానేయేవ నిఖాతత్థమ్భో వియ చత్తారో పాదే నిచ్చాలేత్వా తిట్ఠతి, అయం సఠో నామ, ఇమస్స సాఠేయ్యస్స పాకటకరణం. తథా యస్స కిస్మిఞ్చిదేవ ఠానే నివత్తిత్వా ఖన్ధగతం పాతేతుకామస్స సతో యం ఠానం మనుస్సానం సప్పటిభయం, పురతో గన్త్వా తథేవ పాతేస్సామీతి న హోతి, పాతేతుకామట్ఠానేయేవ నివత్తిత్వా పాతేతి, అయం కూటో నామ. యస్స కాలేన వామతో, కాలేన దక్ఖిణతో, కాలేన ఉజుమగ్గేనేవ చ గన్తుకామస్స సతో యం ఠానం మనుస్సానం సప్పటిభయం, పురతో గన్త్వా తథేవ ఏవం కరిస్సామీతి న హోతి, యదిచ్ఛకం గన్తుకామట్ఠానేయేవ కాలేన వామతో, కాలేన దక్ఖిణతో, కాలేన ఉజుమగ్గం గచ్ఛతి, తథా లేణ్డం వా పస్సావం వా విస్సజ్జేతుకామస్స ఇదం ఠానం సుసమ్మట్ఠం ఆకిణ్ణమనుస్సం రమణీయం. ఇమస్మిం ఠానే ఏవరూపం కాతుం న యుత్తం, పురతో గన్త్వా పటిచ్ఛన్నట్ఠానే కరిస్సామీతి న హోతి, తత్థేవ కరోతి, అయం జిమ్హో నామ. యస్స పన కిస్మిఞ్చి ఠానే మగ్గా ఉక్కమ్మ నివత్తిత్వా పటిమగ్గం ఆరోహితుకామస్స సతో యం ఠానం మనుస్సానం సప్పటిభయం, పురతో గన్త్వా తత్థేవ ఏవం కరిస్సామీతి న హోతి, పటిమగ్గం ఆరోహితుకామట్ఠానేయేవ మగ్గా ఉక్కమ్మ నివత్తిత్వా పటిమగ్గం ఆరోహతి, అయం వఙ్కో నామ. ఇతి ఇమం చతుబ్బిధమ్పి కిరియం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘యాని ఖో పనస్స తాని సాఠేయ్యాని…పే… ఆవికత్తా హోతీ’’తి. చతుత్థే నత్థి వత్తబ్బం.
అస్సాజానీయసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫-౮. మలసుత్తాదివణ్ణనా
౧౫-౧౮. పఞ్చమే (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౨౪౧) యా కాచి పరియత్తి వా సిప్పం వా యస్మా అసజ్ఝాయన్తస్స అననుయుఞ్జన్తస్స వినస్సతి, నిరన్తరం వా న ఉపట్ఠాతి, తస్మా ‘‘అసజ్ఝాయమలా మన్తా’’తి వుత్తం. యస్మా పన ఘరావాసం వసన్తస్స ఉట్ఠాయుట్ఠాయ జిణ్ణప్పటిసఙ్ఖరణాదీని అకరోన్తస్స ఘరం నామ వినస్సతి, తస్మా ‘‘అనుట్ఠానమలా ఘరా’’తి వుత్తం. యస్మా గిహిస్స వా పబ్బజితస్స వా కోసజ్జవసేన సరీరప్పజగ్గనం వా పరిక్ఖారప్పటిజగ్గనం వా అకరోన్తస్స కాయో దుబ్బణ్ణో హోతి, తస్మా ‘‘మలం వణ్ణస్స కోసజ్జ’’న్తి వుత్తం. యస్మా పన గావో రక్ఖన్తస్స పమాదవసేన నిద్దాయన్తస్స వా కీళన్తస్స వా తా గావో అతిత్థపక్ఖన్దనాదీహి వా వాళమిగచోరాదిఉపద్దవేన వా పరేసం సాలిక్ఖేత్తాదీని ఓతరిత్వా ఖాదనవసేన వా వినాసమాపజ్జన్తి, సయమ్పి దణ్డం వా పరిభాసం వా పాపుణాతి, పబ్బజితం వా పన ఛద్వారాదీని అరక్ఖన్తం పమాదవసేన కిలేసా ఓతరిత్వా సాసనా చావేన్తి, తస్మా ‘‘పమాదో రక్ఖతో మల’’న్తి వుత్తం. సో హిస్స వినాసావహేన మలట్ఠానియత్తా మలం.
దుచ్చరితన్తి అతిచారో. అతిచారినిఞ్హి ఇత్థిం సామికోపి గేహా నీహరతి, మాతాపితూనం సన్తికం గతమ్పి ‘‘త్వం కులస్స అఙ్గారభూతా, అక్ఖీహిపి న దట్ఠబ్బా’’తి తం మాతాపితరోపి నీహరన్తి, సా అనాథా విచరన్తీ మహాదుక్ఖం పాపుణాతి. తేనస్సా దుచ్చరితం ‘‘మల’’న్తి వుత్తం. దదతోతి దాయకస్స. యస్స హి ఖేత్తకసనకాలే ‘‘ఇమస్మిం ఖేత్తే సమ్పన్నే సలాకభత్తాదీని దస్సామీ’’తి చిన్తేత్వాపి నిప్ఫన్నే సస్సే మచ్ఛేరం ఉప్పజ్జిత్వా చాగచిత్తం నివారేతి, సో మచ్ఛేరవసేన చాగచిత్తే అవిరుహన్తే మనుస్ససమ్పత్తి, దిబ్బసమ్పత్తి, నిబ్బానసమ్పత్తీతి తిస్సో సమ్పత్తియో న లభతి. తేన వుత్తం ‘‘మచ్ఛేరం దదతో మల’’న్తి. అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపేసు ఏసేవ నయో. పాపకా ధమ్మాతి అకుసలా ధమ్మా. తే పన ఇధలోకే పరలోకే చ మలమేవ. తతోతి హేట్ఠా వుత్తమలతో. మలతరన్తి అతిరేకమలం. ఛట్ఠాదీని ఉత్తానత్థానేవ.
మలసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. పహారాదసుత్తవణ్ణనా
౧౯. నవమే (ఉదా. అట్ఠ. ౪౫; సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౩౮౪) అసురాతి దేవా వియ న సురన్తి న కీళన్తి న విరోచన్తీతి అసురా. సురా నామ దేవా, తేసం పటిపక్ఖాతి వా అసురా, వేపచిత్తిపహారాదాదయో. తేసం భవనం సినేరుస్స హేట్ఠాభాగే. తే తత్థ పవిసన్తా నిక్ఖమన్తా సినేరుపాదే మణ్డపాదీని నిమ్మినిత్వా కీళన్తా అభిరమన్తి. సా తత్థ తేసం అభిరతి. ఇమే గుణే దిస్వాతి ఆహ ‘‘యే దిస్వా దిస్వా అసురా మహాసముద్దే అభిరమన్తీ’’తి.
యస్మా లోకియా జమ్బుదీపో, హిమవా తత్థ పతిట్ఠితసముద్దదహపబ్బతా తప్పభవా నదియోతి ఏతేసు యం యం న మనుస్సగోచరం, తత్థ సయం సమ్మూళ్హా అఞ్ఞేపి సమ్మోహయన్తి, తస్మా తత్థ సమ్మోహవిధమనత్థం ‘‘అయం తావ జమ్బుదీపో’’తిఆది ఆరద్ధం. దససహస్సయోజనపరిమాణో ఆయామతో విత్థారతో చాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. ఉదకేన అజ్ఝోత్థటో తదుపభోగిసత్తానం పుఞ్ఞక్ఖయేన. సున్దరదస్సనం కూటన్తి సుదస్సనకూటం, యం లోకే ‘‘హేమకూట’’న్తి వుచ్చతి. మూలగన్ధో కాలానుసారియాది. సారగన్ధో చన్దనాది. ఫేగ్గుగన్ధో సలలాది. తచగన్ధో లవఙ్గాది. పపటికాగన్ధో కపిత్థాది. రసగన్ధో సజ్జులసాది. పత్తగన్ధో తమాలహిరివేరాది. పుప్ఫగన్ధో నాగకుసుమాది. ఫలగన్ధో జాతిఫలాది. గన్ధగన్ధో సబ్బేసం గన్ధానం గన్ధో. ‘‘సబ్బాని పుథులతో పఞ్ఞాస యోజనాని, ఆయామతో పన ఉబ్బేధతో వియ ద్వియోజనసతానేవా’’తి వదన్తి.
మనోహరసిలాతలానీతి రతనమయత్తా మనుఞ్ఞసోపానసిలాతలాని. సుపటియత్తానీతి తదుపభోగిసత్తానం సాధారణకమ్మునావ సుట్ఠు పటియత్తాని సుసణ్ఠితాని హోన్తి. మచ్ఛకచ్ఛపాదీని ఉదకం మలం కరోన్తి, తదభావతో ఫలికసదిసనిమ్మలోదకాని. తిరియతో దీఘం ఉగ్గతకూటన్తి ‘‘తిరచ్ఛానపబ్బత’’న్తి ఆహ. పురిమాని నామగోత్తానీతి ఏత్థ నదీ నిన్నగాతిఆదికం గోత్తం, గఙ్గా యమునాతిఆదికం నామం.
సవమానాతి సన్దమానా. పూరత్తన్తి పుణ్ణభావో. మసారగల్లం ‘‘చిత్తఫలిక’’న్తిపి వదన్తి. మహతం భూతానన్తి మహన్తానం సత్తానం. తిమీ తిమిఙ్గలా తిమితిమిఙ్గలాతి తిస్సో మచ్ఛజాతియో. తిమిం గిలనసమత్థా తిమిఙ్గలా. తిమిఞ్చ తిమిఙ్గలఞ్చ గిలనసమత్థా తిమితిమిఙ్గలాతి వదన్తి.
మమ సావకాతి సోతాపన్నాదికే అరియపుగ్గలే సన్ధాయ వదతి. న సంవసతీతి ఉపోసథకమ్మాదివసేన సంవాసం న కరోతి. ఉక్ఖిపతీతి అపనేతి. విముత్తిరసోతి కిలేసేహి విముచ్చనరసో. సబ్బా హి సాసనసమ్పత్తి యావదేవ అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తస్స విముత్తిఅత్థా.
రతనానీతి రతిజననట్ఠేన రతనాని. సతిపట్ఠానాదయో హి భావియమానా పుబ్బభాగేపి అనప్పకం పీతిపామోజ్జం నిబ్బత్తేన్తి, పగేవ అపరభాగే. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘యతో యతో సమ్మసతి, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం;
లభతీ పీతిపామోజ్జం, అమతం తం విజానత’’న్తి. (ధ. ప. ౩౭౪) –
లోకియరతననిబ్బత్తం పన పీతిపామోజ్జం న తస్స కలభాగమ్పి అగ్ఘతి. అపిచ –
‘‘చిత్తీకతం మహగ్ఘఞ్చ, అతులం దుల్లభదస్సనం;
అనోమసత్తపరిభోగం, రతనన్తి పవుచ్చతి’’. (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౩; సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౨౨౩; ఖు. పా. అట్ఠ. ౬.౩; సు. ని. అట్ఠ. ౧.౨౨౬; మహాని. అట్ఠ. ౫౦);
యది చ చిత్తీకతాదిభావేన రతనం నామ హోతి, సతిపట్ఠానాదీనంయేవ భూతతో రతనభావో. బోధిపక్ఖియధమ్మానఞ్హి సో ఆనుభావో, యం సావకా సావకపారమిఞాణం, పచ్చేకబుద్ధా పచ్చేకబోధిఞాణం, సమ్మాసమ్బుద్ధా సమ్మాసమ్బోధిం అధిగచ్ఛన్తి ఆసన్నకారణత్తా. ఆసన్నకారణఞ్హి దానాదిఉపనిస్సయోతి ఏవం రతిజననట్ఠేన చిత్తీకతాదిఅత్థేన చ రతనభావో బోధిపక్ఖియధమ్మానం సాతిసయో. తేన వుత్తం ‘‘తత్రిమాని రతనాని, సేయ్యథిదం. చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తిఆది.
తత్థ ఆరమ్మణే ఓక్కన్తిత్వా ఉపట్ఠానట్ఠేన ఉపట్ఠానం, సతియేవ ఉపట్ఠానన్తి సతిపట్ఠానం. ఆరమ్మణస్స పన కాయాదివసేన చతుబ్బిధత్తా వుత్తం ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి. తథా హి కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు సుభసుఖనిచ్చఅత్తసఞ్ఞానం పహానతో అసుభదుక్ఖానిచ్చానత్తభావగ్గహణతో చ నేసం కాయానుపస్సనాదిభావో విభత్తో.
సమ్మా పదహన్తి ఏతేన, సయం వా సమ్మా పదహతి, పసత్థం సున్దరం వా పదహన్తీతి సమ్మప్పధానం, పుగ్గలస్స వా సమ్మదేవ పధానభావకరణతో సమ్మప్పధానం వీరియస్సేతం అధివచనం. తమ్పి అనుప్పన్నుప్పన్నానం అకుసలానం అనుప్పాదనప్పహానవసేన అనుప్పన్నుప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఉప్పాదనట్ఠాపనవసేన చ చతుకిచ్చసాధకత్తా వుత్తం ‘‘చత్తారో సమ్మప్పధానా’’తి.
ఇజ్ఝతీతి ఇద్ధి, సమిజ్ఝతి నిప్ఫజ్జతీతి అత్థో. ఇజ్ఝన్తి వా తాయ సత్తా ఇద్ధా వుద్ధా ఉక్కంసగతా హోన్తీతి ఇద్ధి. ఇతి పఠమేన అత్థేన ఇద్ధి ఏవ పాదోతి ఇద్ధిపాదో, ఇద్ధికోట్ఠాసోతి అత్థో. దుతియేన అత్థేన ఇద్ధియా పాదో పతిట్ఠా అధిగముపాయోతి ఇద్ధిపాదో. తేన హి ఉపరూపరివిసేససఙ్ఖాతం ఇద్ధిం పజ్జన్తి పాపుణన్తి. స్వాయం ఇద్ధిపాదో యస్మా ఛన్దాదికే చత్తారో అధిపతిధమ్మే ధురే జేట్ఠకే కత్వా నిబ్బత్తీయతి, తస్మా వుత్తం ‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదా’’తి.
పఞ్చిన్ద్రియానీతి సద్ధాదీని పఞ్చ ఇన్ద్రియాని. తత్థ అస్సద్ధియం అభిభవిత్వా అధిమోక్ఖలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి సద్ధిన్ద్రియం. కోసజ్జం అభిభవిత్వా పగ్గహలక్ఖణే, పమాదం అభిభవిత్వా ఉపట్ఠానలక్ఖణే, విక్ఖేపం అభిభవిత్వా అవిక్ఖేపలక్ఖణే, అఞ్ఞాణం అభిభవిత్వా దస్సనలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి పఞ్ఞిన్ద్రియం.
తానియేవ అస్సద్ధియాదీహి అనభిభవనీయతో అకమ్పియట్ఠేన సమ్పయుత్తధమ్మేసు థిరభావేన చ బలాని వేదితబ్బాని.
సత్త బోజ్ఝఙ్గాతి బోధియా, బోధిస్స వా అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గా. యా హి ఏసా ధమ్మసామగ్గీ యాయ లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే ఉప్పజ్జమానాయ లీనుద్ధచ్చపతిట్ఠానాయూహనకామసుఖత్తకిలమథానుయోగఉచ్ఛేదసస్సతాభినివేసాదీనం అనేకేసం ఉపద్దవానం పటిపక్ఖభూతాయ సతిధమ్మవిచయవీరియపీతిపస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాసఙ్ఖాతాయ ధమ్మసామగ్గియా అరియసావకో బుజ్ఝతి, కిలేసనిద్దాయ వుట్ఠహతి, చత్తారి అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝతి, నిబ్బానమేవ వా సచ్ఛికరోతీతి ‘‘బోధీ’’తి వుచ్చతి. తస్సా ధమ్మసామగ్గిసఙ్ఖాతాయ బోధియా అఙ్గాతిపి బోజ్ఝఙ్గా ఝానఙ్గమగ్గఙ్గాదయో వియ. యోపేస వుత్తప్పకారాయ ధమ్మసామగ్గియా బుజ్ఝతీతి కత్వా అరియసావకో ‘‘బోధీ’’తి వుచ్చతి. తస్స బోధిస్స అఙ్గాతిపి బోజ్ఝఙ్గా సేనఙ్గరథఙ్గాదయో వియ. తేనాహు పోరాణా ‘‘బుజ్ఝనకస్స పుగ్గలస్స అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గా’’తి (విభ. అట్ఠ. ౪౬౬; సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౧౮౨; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౨.౧౭). ‘‘బోధాయ సంవత్తన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా’’తిఆదినా (పటి. మ. ౨.౧౭) నయేనపి బోజ్ఝఙ్గత్థో వేదితబ్బో.
అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గోతి తంతంమగ్గవజ్ఝేహి కిలేసేహి ఆరకత్తా, అరియభావకరత్తా, అరియఫలప్పటిలాభకరత్తా చ అరియో. సమ్మాదిట్ఠిఆదీని అట్ఠఙ్గాని అస్స అత్థి, అట్ఠ అఙ్గానియేవ వా అట్ఠఙ్గికో. మారేన్తో కిలేసే గచ్ఛతి నిబ్బానత్థికేహి వా మగ్గీయతి, సయం వా నిబ్బానం మగ్గతీతి మగ్గోతి ఏవమేతేసం సతిపట్ఠానాదీనం అత్థవిభాగో వేదితబ్బో.
సోతాపన్నోతి మగ్గసఙ్ఖాతం సోతం ఆపజ్జిత్వా పాపుణిత్వా ఠితో, సోతాపత్తిఫలట్ఠోతి అత్థో. సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నోతి సోతాపత్తిఫలస్స అత్తపచ్చక్ఖకరణాయ పటిపజ్జమానో పఠమమగ్గట్ఠో, యో అట్ఠమకోతిపి వుచ్చతి. సకదాగామీతి సకిదేవ ఇమం లోకం పటిసన్ధిగ్గహణవసేన ఆగమనసీలో దుతియఫలట్ఠో. అనాగామీతి పటిసన్ధిగ్గహణవసేన కామలోకం అనాగమనసీలో తతియఫలట్ఠో. యో పన సద్ధానుసారీ ధమ్మానుసారీ ఏకబీజీతిఏవమాదికో అరియపుగ్గలవిభాగో, సో ఏతేసంయేవ పభేదోతి. సేసం వుత్తనయసదిసమేవ.
పహారాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. ఉపోసథసుత్తవణ్ణనా
౨౦. దసమే తదహుపోసథేతి (ఉదా. అట్ఠ. ౪౫; సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౩౮౩) తస్మిం ఉపోసథదివసభూతే అహని. ఉపోసథకరణత్థాయాతి ఓవాదపాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితుం. ఉద్ధస్తం అరుణన్తి అరుణుగ్గమనం. ఉద్దిసతు, భన్తే, భగవా భిక్ఖూనం పాతిమోక్ఖన్తి థేరో భగవన్తం పాతిమోక్ఖుద్దేసం యాచి. తస్మిం కాలే ‘‘న, భిక్ఖవే, అనుపోసథే ఉపోసథో కాతబ్బో’’తి (మహావ. ౧౩౬) సిక్ఖాపదస్స అపఞ్ఞత్తత్తా. కస్మా పన భగవా తియామరత్తిం వీతినామేసి? తతో పట్ఠాయ ఓవాదపాతిమోక్ఖం అనుద్దిసితుకామో తస్స వత్థుం పాకటం కాతుం. అద్దసాతి కథం అద్దస? అత్తనో చేతోపరియఞాణేన తస్సం పరిసతి భిక్ఖూనం చిత్తాని పరిజానన్తో తస్స దుస్సీలస్స చిత్తం పస్సి. యస్మా పన చిత్తే దిట్ఠే తంసమఙ్గీపుగ్గలో దిట్ఠో నామ హోతి, తస్మా ‘‘అద్దసా ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో తం పుగ్గలం దుస్సీల’’న్తిఆది వుత్తం. యథేవ హి అనాగతే సత్తసు దివసేసు పవత్తం పరేసం చిత్తం చేతోపరియఞాణలాభీ జానాతి, ఏవం అతీతేపీతి. మజ్ఝే భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నిసిన్నన్తి సఙ్ఘపరియాపన్నో వియ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అన్తో నిసిన్నం. దిట్ఠోసీతి అయం న పకతత్తోతి భగవతా దిట్ఠో అసి. యస్మా చ ఏవం దిట్ఠో, తస్మా నత్థి తే తవ భిక్ఖూహి సద్ధిం ఏకకమ్మాదిసంవాసో. యస్మా పన సో సంవాసో తవ నత్థి, తస్మా ఉట్ఠేహి, ఆవుసోతి ఏవమేత్థ పదయోజనా వేదితబ్బా.
తతియమ్పి ఖో సో పుగ్గలో తుణ్హీ అహోసీతి అనేకవారం వత్వాపి ‘‘థేరో సయమేవ నిబ్బిన్నో ఓరమిస్సతీ’’తి వా, ‘‘ఇదాని ఇమేసం పటిపత్తిం జానిస్సామీ’’తి వా అధిప్పాయేన తుణ్హీ అహోసి. బాహాయం గహేత్వాతి ‘‘భగవతా మయా చ యాథావతో దిట్ఠో, యావతతియం ‘ఉట్ఠేహి, ఆవుసో’తి చ వుత్తో న వుట్ఠాతి, ఇదానిస్స నిక్కడ్ఢనకాలో, మా సఙ్ఘస్స ఉపోసథన్తరాయో అహోసీ’’తి తం బాహాయం అగ్గహేసి, తథా గహేత్వా. బహి ద్వారకోట్ఠకా నిక్ఖామేత్వాతి ద్వారకోట్ఠకా ద్వారసాలాతో నిక్ఖామేత్వా. బహీతి పన నిక్ఖామితట్ఠానదస్సనం. అథ వా బహిద్వారకోట్ఠకాతి బహిద్వారకోట్ఠకతోపి నిక్ఖామేత్వా, న అన్తోద్వారకోట్ఠకతో ఏవ. ఉభయత్థాపి విహారతో బహికత్వాతి అత్థో. సూచిఘటికం దత్వాతి అగ్గళసూచిఞ్చ ఉపరిఘటికఞ్చ ఆదహిత్వా, సుట్ఠుతరం కవాటం థకేత్వాతి అత్థో. యావ బాహాగహణాపి నామాతి ఇమినా ‘‘అపరిసుద్ధా, ఆనన్ద, పరిసా’’తి వచనం సుత్వా ఏవ హి తేన పక్కమితబ్బం సియా, ఏవం అపక్కమిత్వా యావ బాహాగహణాపి నామ సో మోఘపురిసో ఆగమేస్సతి, అచ్ఛరియమిదన్తి దస్సేతి. ఇదఞ్చ గరహనచ్ఛరియమేవాతి వేదితబ్బం.
అథ భగవా చిన్తేసి – ‘‘ఇదాని భిక్ఖుసఙ్ఘే అబ్బుదో జాతో, అపరిసుద్ధా పుగ్గలా ఉపోసథం ఆగచ్ఛన్తి, న చ తథాగతా అపరిసుద్ధాయ పరిసాయ ఉపోసథం కరోన్తి, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసన్తి. అనుద్దిసన్తే చ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఉపోసథో పచ్ఛిజ్జతి. యంనూనాహం ఇతో పట్ఠాయ భిక్ఖూనంయేవ పాతిమోక్ఖుద్దేసం అనుజానేయ్య’’న్తి. ఏవం పన చిన్తేత్వా భిక్ఖూనంయేవ పాతిమోక్ఖుద్దేసం అనుజాని. తేన వుత్తం ‘‘అథ ఖో భగవా…పే… పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసేయ్యాథా’’తి. తత్థ న దానాహన్తి ఇదాని అహం ఉపోసథం న కరిస్సామి, పాతిమోక్ఖం న ఉద్దిసిస్సామీతి పచ్చేకం న-కారేన సమ్బన్ధో. దువిధఞ్హి పాతిమోక్ఖం – ఆణాపాతిమోక్ఖం, ఓవాదపాతిమోక్ఖన్తి. తేసు ‘‘సుణాతు మే, భన్తే’’తిఆదికం (మహావ. ౧౩౪) ఆణాపాతిమోక్ఖం. తం సావకావ ఉద్దిసన్తి, న బుద్ధా, యం అన్వద్ధమాసం ఉద్దిసీయతి. ‘‘ఖన్తీ పరమం…పే… సబ్బపాపస్స అకరణం…పే… అనుపవాదో అనుపఘాతో…పే… ఏతం బుద్ధాన సాసన’’న్తి (దీ. ని. ౨.౯౦; ధ. ప. ౧౮౩-౧౮౫; ఉదా. ౩౬; నేత్తి. ౩౦) ఇమా పన తిస్సో గాథా ఓవాదపాతిమోక్ఖం నామ. తం బుద్ధావ ఉద్దిసన్తి, న సావకా, ఛన్నమ్పి వస్సానం అచ్చయేన ఉద్దిసన్తి. దీఘాయుకబుద్ధానఞ్హి ధరమానకాలే అయమేవ పాతిమోక్ఖుద్దేసో, అప్పాయుకబుద్ధానం పన పఠమబోధియంయేవ. తతో పరం ఇతరో. తఞ్చ ఖో భిక్ఖూయేవ ఉద్దిసన్తి, న బుద్ధా, తస్మా అమ్హాకమ్పి భగవా వీసతివస్సమత్తం ఇమం ఓవాదపాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిత్వా ఇమం అన్తరాయం దిస్వా తతో పరం న ఉద్దిసి. అట్ఠానన్తి అకారణం. అనవకాసోతి తస్సేవ వేవచనం. కారణఞ్హి యథా తిట్ఠతి ఏత్థ ఫలం తదాయత్తవుత్తితాయాతి ‘‘ఠాన’’న్తి వుచ్చతి, ఏవం ‘‘అవకాసో’’తిపి వుచ్చతి. యన్తి కిరియాపరామసనం.
అట్ఠిమే, భిక్ఖవే, మహాసముద్దేతి కో అనుసన్ధి? య్వాయం అపరిసుద్ధాయ పరిసాయ పాతిమోక్ఖస్స అనుద్దేసో వుత్తో, సో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మోతి తం అపరేహిపి సత్తహి అచ్ఛరియబ్భుతధమ్మేహి సద్ధిం విభజిత్వా దస్సేతుకామో పఠమం తావ తేసం ఉపమాభావేన మహాసముద్దే అట్ఠ అచ్ఛరియబ్భుతధమ్మే దస్సేన్తో సత్థా ‘‘అట్ఠిమే, భిక్ఖవే, మహాసముద్దే’’తిఆదిమాహ.
ఉపోసథసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
మహావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. గహపతివగ్గో
౧-౭. పఠమఉగ్గసుత్తాదివణ్ణనా
౨౧-౨౭. తతియస్స పఠమదుతియేసు నత్థి వత్తబ్బం. తతియే ‘‘హత్థగో’’తి వత్తబ్బే ‘‘హత్థకో’’తి వుత్తం. సో హి రాజపురిసానం హత్థతో యక్ఖస్స హత్థం, యక్ఖస్స హత్థతో భగవతో హత్థం, భగవతో హత్థతో పున రాజపురిసానం హత్థం గతత్తా నామతో హత్థకో ఆళవకోతి జాతో. తేనాహ ‘‘ఆళవకయక్ఖస్స హత్థతో హత్థేహి సమ్పటిచ్ఛితత్తా హత్థకోతి లద్ధనామో రాజకుమారో’’తి. చతుత్థాదీని ఉత్తానత్థానేవ.
పఠమఉగ్గసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. దుతియబలసుత్తవణ్ణనా
౨౮. అట్ఠమే ఖీణాసవస్స సబ్బేసం సఙ్ఖారానం అనిచ్చతా అసమ్మోహవసేన కిచ్చతో మగ్గపఞ్ఞాయ సుప్పటివిద్ధా, విపస్సనాయ ఆరమ్మణకరణవసేనపీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సహవిపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞాయా’’తి. ఇమే కామాతి ద్వేపి కామే వదతి. కిలేసవసేన ఉప్పజ్జమానో హి పరిళాహో వత్థుకామసన్నిస్సయో వత్థుకామవిసయో వాతి ద్వేపి సపరిళాహట్ఠేన అఙ్గారకాసు వియాతి ‘‘అఙ్గారకాసూపమా’’తి వుత్తా. అన్తో వుచ్చతి లామకట్ఠేన తణ్హా, బ్యన్తం విగతన్తం భూతన్తి బ్యన్తిభూతన్తి ఆహ ‘‘విగతన్తభూత’’న్తి, నిత్తణ్హన్తి అత్థో.
దుతియబలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. అక్ఖణసుత్తవణ్ణనా
౨౯. నవమే యస్మా మహిద్ధికపేతా దేవాసురానం ఆవాహం గచ్ఛన్తి, వివాహం న గచ్ఛన్తి, తస్మా పేత్తివిసయేనేవ అసురకాయో గహితోతి వేదితబ్బో. పేతాసురా పన పేతా ఏవాతి తేసం పేతేహి సఙ్గహో అవుత్తసిద్ధోవ.
అక్ఖణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. అనురుద్ధమహావితక్కసుత్తవణ్ణనా
౩౦. దసమే అప్పిచ్ఛస్సాతి న ఇచ్ఛస్స. అభావత్థో హేత్థ అప్పసద్దో ‘‘అప్పడంసమకసవాతాతపా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౧౦.౧౧) వియ. పచ్చయేసు అప్పిచ్ఛో పచ్చయప్పిచ్ఛో, చీవరాదిపచ్చయేసు ఇచ్ఛారహితో. అధిగమప్పిచ్ఛోతి ఝానాదిఅధిగమవిభావనే ఇచ్ఛారహితో. పరియత్తిఅప్పిచ్ఛోతి పరియత్తియం బాహుసచ్చవిభావనే ఇచ్ఛారహితో. ధుతఙ్గప్పిచ్ఛోతి ధుతఙ్గేసు అప్పిచ్ఛో ధుతఙ్గభావవిభావనే ఇచ్ఛారహితో. సన్తగుణనిగుహనేనాతి అత్తని సంవిజ్జమానానం ఝానాదిగుణానఞ్చేవ బాహుసచ్చగుణస్స ధుతఙ్గగుణస్స చ నిగుహనేన ఛాదనేన. సమ్పజ్జతీతి నిప్ఫజ్జతి సిజ్ఝతి. నో మహిచ్ఛస్సాతి మహతియా ఇచ్ఛాయ సమన్నాగతస్స నో సమ్పజ్జతి అనుధమ్మస్సపి అనిప్ఫజ్జనతో. పవివిత్తస్సాతి పకారేహి వివిత్తస్స. తేనాహ ‘‘కాయచిత్తఉపధివివేకేహి వివిత్తస్సా’’తి. ఆరమ్భవత్థువసేనాతి భావనాభియోగవసేన ఏకీభావోవ కాయవివేకోతి అధిప్పేతో, న గణసఙ్గణికాభావమత్తన్తి దస్సేతి. కమ్మన్తి యోగకమ్మం.
సత్తేహి కిలేసేహి చ సఙ్గణనం సమోధానం సఙ్గణికా, సా ఆరమితబ్బట్ఠేన ఆరామో ఏతస్సాతి సఙ్గణికారామో, తస్స. తేనాహ ‘‘గణసఙ్గణికాయ చేవా’’తిఆది. ఆరద్ధవీరియస్సాతి పగ్గహితవీరియస్స. తఞ్చ ఖో ఉపధివివేకే నిన్నతావసేన ‘‘అయం ధమ్మో’’తి వచనతో. ఏస నయో ఇతరేసుపి. వివట్టనిస్సితంయేవ హి సమాధానం ఇధాధిప్పేతం, తథా పఞ్ఞాపి. కమ్మస్స-కతపఞ్ఞాయ హి ఠితో కమ్మవసేన భవేసు నానప్పకారో అనత్థోతి జానన్తో కమ్మక్ఖయకరం ఞాణం అభిపత్థేతి, తదత్థఞ్చ ఉస్సాహం కరోతి. మానాదయో సత్తసన్తానం సంసారే పపఞ్చేన్తి విత్థారేన్తీతి పపఞ్చాతి ఆహ ‘‘తణ్హామానదిట్ఠిపపఞ్చరహితత్తా’’తిఆది. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
అనురుద్ధమహావితక్కసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
గహపతివగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. దానవగ్గో
౧-౪. పఠమదానసుత్తాదివణ్ణనా
౩౧-౩౪. చతుత్థస్స పఠమే ఆసజ్జాతి యస్స దేతి, తస్స ఆగమనహేతు తేన సమాగమనిమిత్తం. భయాతి భయహేతు. నను భయం నామ లద్ధకామతారాగాదయో వియ చేతనాయ అవిసుద్ధికరం, తం కస్మా ఇధ గహితన్తి? నయిదం తాదిసం వోహారభయాదిం సన్ధాయ వుత్తన్తి దస్సేతుం ‘‘అయం అదాయకో అకారకో’’తిఆది వుత్తం. అదాసి మేతి యం పుబ్బే కతం ఉపకారం చిన్తేత్వా దీయతి, తం సన్ధాయ వుత్తం. దస్సతి మేతి పచ్చుపకారాసీసాయ యం దీయతి, తం సన్ధాయ వదతి. సాహు దానన్తి దానం నామేతం పణ్డితపఞ్ఞత్తన్తి సాధుసమాచారే ఠత్వా దేతి. అలఙ్కారత్థన్తి ఉపసోభనత్థం. దానఞ్హి దత్వా తం పచ్చవేక్ఖన్తస్స పామోజ్జపీతిసోమనస్సాదయో ఉప్పజ్జన్తి, లోభదోసఇస్సామచ్ఛేరాదయోపి విదూరీ భవన్తి. ఇదాని దానం అనుకూలధమ్మపరిబ్రూహనేన పచ్చనీకధమ్మవిదూరీకరణేన చ భావనాచిత్తస్స ఉపసోభనాయ చ పరిక్ఖారాయ చ హోతీతి ‘‘అలఙ్కారత్థఞ్చేవ పరిక్ఖారత్థఞ్చ దేతీ’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘దానఞ్హి చిత్తం ముదుం కరోతీ’’తిఆది. ముదుచిత్తో హోతి లద్ధా దాయకే ‘‘ఇమినా మయ్హం సఙ్గహో కతో’’తి, దాతాపి లద్ధరి. తేన వుత్తం ‘‘ఉభిన్నమ్పి చిత్తం ముదుం కరోతీ’’తి.
అదన్తదమనన్తి అదన్తా అనస్సవాపిస్స దానేన దన్తా అస్సవా హోన్తి, వసే వత్తన్తి. అదానం దన్తదూసకన్తి అదానం పుబ్బే దన్తానం అస్సవానమ్పి విఘాతుప్పాదనేన చిత్తం దూసేతి. ఉన్నమన్తి దాయకా పియంవదా చ పరేసం గరుచిత్తీకారట్ఠానతాయ. నమన్తిపటిగ్గాహకా దానేన పియవాచాయ చ లద్ధసఙ్గహాసఙ్గాహకానం.
చిత్తాలఙ్కారదానమేవ ఉత్తమం అనుపక్కిలిట్ఠతాయ సుపరిసుద్ధతాయ గుణవిసేసపచ్చయతాయ చ. దుతియాదీని ఉత్తానత్థానేవ.
పఠమదానసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. దానూపపత్తిసుత్తవణ్ణనా
౩౫. పఞ్చమే దానపచ్చయాతి దానకారణా, దానమయపుఞ్ఞస్స కతత్తా ఉపచితత్తాతి అత్థో. ఉపపత్తియోతి మనుస్సేసు దేవేసు చ నిబ్బత్తియో. ఠపేతీతి ఏకవారమేవ అనుప్పజ్జిత్వా యథా ఉపరి తేనేవాకారేన పవత్తతి, ఏవం ఠపేతి. తదేవ చస్స అధిట్ఠానన్తి ఆహ ‘‘తస్సేవ వేవచన’’న్తి. వడ్ఢేతీతి బ్రూహేతి న హాపేతి. విముత్తన్తి అధిముత్తం, నిన్నం పోణం పబ్భారన్తి అత్థో. విముత్తన్తి వా విస్సట్ఠం. నిప్పరియాయతో ఉత్తరి నామ పణీతం మజ్ఝేపి హీనమజ్ఝిమవిభాగస్స లబ్భనతోతి వుత్తం ‘‘ఉత్తరి అభావితన్తి తతో ఉపరిమగ్గఫలత్థాయ అభావిత’’న్తి. సంవత్తతి తథాపణిహితం దానమయం చిత్తం. యం పన పాళియం ‘‘తఞ్చ ఖో’’తిఆది వుత్తం, తం తత్రుపపత్తియా విబన్ధకరదుస్సీల్యాభావదస్సనపరం దట్ఠబ్బం, న దానమయస్స పుఞ్ఞస్స కేవలస్స తంసంవత్తనతాదస్సనపరన్తి దట్ఠబ్బం. సముచ్ఛిన్నరాగస్సాతి సముచ్ఛిన్నకామరాగస్స. తస్స హి సియా బ్రహ్మలోకే ఉపపత్తి, న సముచ్ఛిన్నభవరాగస్స. వీతరాగగ్గహణేన చేత్థ కామేసు వీతరాగతా అధిప్పేతా, యాయ బ్రహ్మలోకూపపత్తి సియా. తేనాహ ‘‘దానమత్తేనేవా’’తిఆది. యది ఏవం దానం తత్థ కిమత్థియన్తి ఆహ ‘‘దానం పనా’’తిఆది. దానేన ముదుచిత్తోతి బద్ధాఘాతే వేరిపుగ్గలేపి అత్తనో దానసమ్పటిచ్ఛనేన ముదుభూతచిత్తో.
దానూపపత్తిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.