౭. మహావగ్గో
౧-౨. హిరిఓత్తప్పసుత్తాదివణ్ణనా
౬౫-౬౬. సత్తమస్స పఠమం ఉత్తానమేవ. దుతియే తయో సంవట్టాతి ఆపోసంవట్టో, తేజోసంవట్టో, వాయోసంవట్టోతి తయో సంవట్టా. తిస్సో సంవట్టసీమాతి ఆభస్సరా, సుభకిణ్హా, వేహప్ఫలాతి తిస్సో సంవట్టసీమా. యదా హి కప్పో తేజేన సంవట్టతి వినస్సతి, తదా ఆభస్సరతో హేట్ఠా అగ్గినా డయ్హతి. యదా ఆపేన సంవట్టతి, తదా సుభకిణ్హతో హేట్ఠా ఉదకేన విలీయతి. యదా వాయునా సంవట్టతి, తదా వేహప్ఫలతో హేట్ఠా వాయునా విద్ధంసతి. విత్థారతో పన సదాపి ఏకం బుద్ధక్ఖేత్తం వినస్సతి. బుద్ధక్ఖేత్తం నామ తివిధం హోతి జాతిక్ఖేత్తం ఆణాక్ఖేత్తం విసయక్ఖేత్తన్తి. తత్థ జాతిక్ఖేత్తం నామ దససహస్సచక్కవాళపరియన్తం హోతి, యం తథాగతస్స పటిసన్ధిగహణాదీసు కమ్పతి. ఆణాక్ఖేత్తం కోటిసహస్సచక్కవాళపరియన్తం, యత్థ రతనసుత్తం (ఖు. పా. ౬.౧ ఆదయో; సు. ని. ౨౨౪ ఆదయో) ఖన్ధపరిత్తం (అ. ని. ౪.౬౭; చూళవ. ౨౫౧) ధజగ్గపరిత్తం (సం. ని. ౧.౨౪౯). ఆటానాటియపరిత్తం (దీ. ని. ౩.౨౭౫ ఆదయో), మోరపరిత్తన్తి (జా. ౧.౨.౧౭-౧౮) ఇమేసం పరిత్తానం ఆనుభావో వత్తతి. విసయక్ఖేత్తం అనన్తమపరిమాణం, యం ‘‘యావతా వా పన ఆకఙ్ఖేయ్యా’’తి వుత్తం. ఏవమేతేసు తీసు బుద్ధక్ఖేత్తేసు ఏకం ఆణాక్ఖేత్తం వినస్సతి. తస్మిం పన వినస్సన్తే జాతిక్ఖేత్తం వినట్ఠమేవ హోతి. వినస్సన్తఞ్చ ఏకతోవ వినస్సతి, సణ్ఠహన్తమ్పి ఏకతోవ సణ్ఠహతి.
తీణి సంవట్టమూలానీతి రాగదోసమోహసఙ్ఖాతాని తీణి సంవట్టకారణాని. రాగాదీసు హి అకుసలమూలేసు ఉస్సన్నేసు లోకో వినస్సతి. తథా హి రాగే ఉస్సన్నతరే అగ్గినా వినస్సతి, దోసే ఉస్సన్నతరే ఉదకేన, మోహే ఉస్సన్నతరే వాతేన. కేచి పన ‘‘దోసే ఉస్సన్నతరే అగ్గినా, రాగే ఉదకేనా’’తి వదన్తి.
తీణి కోలాహలానీతి కప్పకోలాహలం, బుద్ధకోలాహలం, చక్కవత్తికోలాహలన్తి తీణి కోలాహలాని. తత్థ ‘‘వస్ససతసహస్సమత్థకే కప్పుట్ఠానం నామ భవిస్సతీ’’తిఆదినా దేవతాహి ఉగ్ఘోసితసద్దో కప్పకోలాహలం నామ హోతి. ‘‘ఇతో వస్ససతసహస్సమత్థకే లోకో వినస్సిస్సతి, మేత్తం, మారిసా, భావేథ కరుణం ముదితం ఉపేక్ఖ’’న్తి మనుస్సపథే దేవతా ఘోసన్తియో చరన్తి. ‘‘వస్ససహస్సమత్థకే బుద్ధో ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి బుద్ధకోలాహలం నామ హోతి. ‘‘ఇతో వస్ససహస్సమత్థకే బుద్ధో ఉప్పజ్జిత్వా ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో సఙ్ఘరతనేన పరివారితో ధమ్మం దేసేన్తో విచరిస్సతీ’’తి దేవతా ఉగ్ఘోసన్తి. ‘‘వస్ససతమత్థకే పన చక్కవత్తీ ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి చక్కవత్తికోలాహలం నామ హోతి. ‘‘ఇతో వస్ససతమత్థకే సత్తరతనసమ్పన్నో చాతుద్దీపిస్సరో సహస్సపరివారో వేహాసఙ్గమో చక్కవత్తీ రాజా ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి దేవతా ఉగ్ఘోసన్తి.
అచిరట్ఠేన న ధువాతి ఉదకబుబ్బుళాదయో వియ న చిరట్ఠాయితాయ ధువభావరహితా. అస్సాసరహితాతి సుపినకే పీతపానీయం వియ అనులిత్తచన్దనం వియ చ అస్సాసవిరహితా.
ఉపకప్పనమేఘోతి కప్పవినాసకమేఘం సన్ధాయ వదతి. యస్మిఞ్హి సమయే కప్పో అగ్గినా నస్సతి, ఆదితోవ కప్పవినాసకమహామేఘో ఉట్ఠహిత్వా కోటిసతసహస్సచక్కవాళే ఏకమహావస్సం వస్సతి. మనుస్సా తుట్ఠహట్ఠా సబ్బబీజాని నీహరిత్వా వపన్తి. సస్సేసు పన గోఖాయితకమత్తేసు జాతేసు గద్రభరవం రవన్తో ఏకబిన్దుమ్పి న వస్సతి, తదా పచ్ఛిన్నం పచ్ఛిన్నమేవ వస్సం హోతి. తేనాహ ‘‘తదా నిక్ఖన్తబీజం..పే… ఏకబిన్దుమ్పి దేవో న వస్సతీ’’తి. ‘‘వస్ససతసహస్స అచ్చయేన కప్పవుట్ఠానం భవిస్సతీ’’తిఆదినా దేవతాహి వుత్తవచనం సుత్వా యేభుయ్యేన మనుస్సా చ భుమ్మదేవతా చ సంవేగజాతా అఞ్ఞమఞ్ఞం ముదుచిత్తా హుత్వా మేత్తాదీని పుఞ్ఞానీ కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తన్తి, అవీచితో పట్ఠాయ తుచ్ఛో హోతీతి.
పఞ్చ బీజజాతానీతి మూలబీజం ఖన్ధబీజం ఫళుబీజం అగ్గబీజం బీజబీజన్తి పఞ్చ బీజాని జాతాని. తత్థ మూలబీజన్తి వచా, వచత్తం, హలిద్దం, సిఙ్గివేరన్తి ఏవమాది. ఖన్ధబీజన్తి అస్సత్థో, నిగ్రోధోతి ఏవమాది. ఫళుబీజన్తి ఉచ్ఛు, వేళు, నళోతి ఏవమాది. అగ్గబీజన్తి అజ్జుకం, ఫణిజ్జకన్తి ఏవమాది. బీజబీజన్తి వీహిఆది పుబ్బణ్ణఞ్చేవ ముగ్గమాసాదిఅపరణ్ణఞ్చ. పచ్చయన్తరసమవాయే విసదిసుప్పత్తియా విసేసకారణభావతో రుహనసమత్థే సారఫలే నిరుళ్హో బీజ-సద్దో తదత్థసిద్ధియా మూలాదీసుపి కేసుచి పవత్తతీతి మూలాదితో నివత్తనత్థం ఏకేన బీజ-సద్దేన విసేసేత్వా వుత్తం ‘‘బీజబీజ’’న్తి ‘‘రూపరూపం (విసుద్ధి. ౨.౪౪౯) దుక్ఖదుక్ఖ’’న్తి (సం. ని. ౪.౩౨౭) యథా. యథా ఫలపాకపరియన్తా ఓసధిరుక్ఖా వేళుకదలిఆదయో.
యం కదాచీతిఆదీసు యన్తి నిపాతమత్తం. కదాచీతి కిస్మిఞ్చి కాలే. కరహచీతి తస్సేవ వేవచనం. దీఘస్స అద్ధునోతి దీఘస్స కాలస్స. అచ్చయేనాతి అతిక్కమేన. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
హిరిఓత్తప్పసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. నగరోపమసుత్తవణ్ణనా
౬౭. తతియే పచ్చన్తే భవం పచ్చన్తిమం. ‘‘రథో సీలపరిక్ఖారో, ఝానక్ఖో చక్కవీరియో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౫.౪) వియ అలఙ్కారవచనో పరిక్ఖారసద్దోతి ఆహ ‘‘నగరాలఙ్కారేహి అలఙ్కత’’న్తి. పరివారవచనోపి వట్టతియేవ ‘‘సత్త సమాధిపరిక్ఖారా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౩౦) వియ. నేమం వుచ్చతి థమ్భాదీహి అనుపతభూమిప్పదేసోతి ఆహ ‘‘గమ్భీరఆవాటా’’తి, గమ్భీరం భూమిం అనుప్పవిట్ఠాతి అత్థో. సుట్ఠు సన్నిసీదాపితాతి భూమిం నిఖనిత్వా సమ్మదేవ ఠపితా.
అనుపరియాయేతి ఏతేనాతి అనుపరియాయో, సోయేవ పథోతి అనుపరియాయపథో, పరితో పాకారస్స అనుయాయమగ్గో.
హత్థిం ఆరోహన్తి ఆరోహాపయన్తి చాతి హత్థారోహా (దీ. ని. టీ. ౧.౧౬౩). యేన హి పయోగేన పురిసో హత్థినో ఆరోహనయోగ్గో హోతి, హత్థిస్స తం పయోగం విధాయన్తానం సబ్బేసమ్పేతేసం గహణం. తేనాహ ‘‘సబ్బేపీ’’తిఆది. తత్థ హత్థాచరియా నామ యే హత్థినో హత్థారోహకానఞ్చ సిక్ఖాపకా. హత్థివేజ్జా నామ హత్థిభిసక్కా. హత్థిబన్ధా నామ హత్థీనం పాదరక్ఖకా. ఆది-సద్దేన హత్థీనం యవపదాయకాదికే సఙ్గణ్హాతి. అస్సారోహా రథికాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. రథే నియుత్తా రథికా. రథరక్ఖా నామ రథస్స ఆణిరక్ఖకా. ధనుం గణ్హన్తి గణ్హాపేన్తి చాతి ధనుగ్గహా, ఇస్సాసా ధనుసిప్పస్స సిక్ఖాపకా చ. తేనాహ ‘‘ధనుఆచరియా ఇస్సాసా’’తి. చేలేన చేలపటాకాయ యుద్ధే అకన్తి గచ్ఛన్తీతి చేలకాతి ఆహ – ‘‘యే యుద్ధే జయద్ధజం గహేత్వా పురతో గచ్ఛన్తీ’’తి. యథా తథా ఠితే సేనికే బ్రూహకరణవసేన తతో తతో చలయన్తి ఉచ్చాలేన్తీతి చలకా. సకుణగ్ఘిఆదయో వియ మంసపిణ్డం పరసేనాసమూహం సాహసికమహాయోధతాయ ఛేత్వా ఛేత్వా దయన్తి ఉప్పతిత్వా గచ్ఛన్తీతి పిణ్డదాయకా. దుతియవికప్పే పిణ్డే దయన్తి జనసమ్మద్దే ఉప్పతన్తా వియ గచ్ఛన్తీతి పిణ్డదాయకాతి అత్థో వేదితబ్బో. ఉగ్గతుగ్గతాతి థామజవపరక్కమాదివసేన అతివియ ఉగ్గతా, ఉదగ్గాతి అత్థో. పక్ఖన్దన్తీతి అత్తనో వీరసూరభావేన అసజ్జమానా పరసేనం అనుపవిసన్తీతి అత్థో. థామజవబలపరక్కమాదిసమ్పత్తియా మహానాగా వియ మహానాగా. ఏకసూరాతి ఏకాకిసూరా అత్తనో సూరభావేనేవ ఏకాకినో హుత్వా యుజ్ఝనకా. సజాలికాతి సవమ్మికా. సరపరిత్తాణన్తి చమ్మపరిసిబ్బితం ఖేటకం, చమ్మమయం వా ఫలకం. ఘరదాసయోధాతి అత్తనో దాసయోధా.
సమ్పక్ఖన్దనలక్ఖణాతి సద్ధేయ్యవత్థునో ఏవమేతన్తి సమ్పక్ఖన్దనలక్ఖణా. సమ్పసాదనలక్ఖణాతి పసీదితబ్బే వత్థుస్మిం పసీదనలక్ఖణా. ఓకప్పనసద్ధాతి ఓక్కన్తిత్వా పక్ఖన్దిత్వా అధిముచ్చనం. పసాదనీయే వత్థుస్మిం పసీదనం పసాదసద్ధా. అయం అనుధమ్మోతి అయం నవన్నం లోకుత్తరధమ్మానం అనులోమధమ్మో. నిబ్బిదాబహులోతి ఉక్కణ్ఠనాబహులో. సద్ధా బన్ధతి పాథేయ్యన్తి సద్ధా నామాయం సత్తస్స మరణవసేన మహాపథం సంవజతో మహాకన్తారం పటిపజ్జతో మహావిదుగ్గం పక్ఖన్దతో పాథేయ్యపుటం బన్ధతి, సమ్బలం విస్సజ్జేతీతి అత్థో. సద్ధఞ్హి ఉప్పాదేత్వా దానం దేతి, సీలం రక్ఖతి, ఉపోసథకమ్మం కరోతి. తేనేతం వుత్తం ‘‘సద్ధా బన్ధతి పాథేయ్య’’న్తి. సిరీతి ఇస్సరియం. ఇస్సరియే హి అభిముఖీభూతే థలతోపి జలతోపి భోగా ఆగచ్ఛన్తియేవ. తేనేతం వుత్తం ‘‘సిరీ భోగానమాసయో’’తి. సద్ధా దుతియా పురిసస్స హోతీతి పురిసస్స దేవలోకే, మనుస్సలోకే చేవ నిబ్బానఞ్చ గచ్ఛన్తస్స సద్ధా దుతియా హోతి, సహాయకిచ్చం సాధేతి. భత్తపుటాదీతి ఆది-సద్దేన దుతియికాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. అనేకసరసతాతి అనేకసభావతా, అనేకకిచ్చతా వా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
నగరోపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. ధమ్మఞ్ఞూసుత్తవణ్ణనా
౬౮. చతుత్థే సుత్తగేయ్యాదిధమ్మం జానాతీతి ధమ్మఞ్ఞూ. తస్స తస్సేవ సుత్తగేయ్యాదినా భాసితస్స తదఞ్ఞస్స సుత్తపదత్థస్స బోధకస్స సద్దస్స అత్థకుసలతావసేన అత్థం జానాతీతి అత్థఞ్ఞూ. ‘‘ఏత్తకోమ్హి సీలేన సమాధినా పఞ్ఞాయా’’తి ఏవం యథా అత్తనో పమాణజాననవసేన అత్తానం జానాతీతి అత్తఞ్ఞూ. పటిగ్గహణపరిభోగపరియేసనవిస్సజ్జనేసు మత్తం జానాతీతి మత్తఞ్ఞూ. నిద్దేసే పన పటిగ్గహణమత్తఞ్ఞుతాయ ఏవ పరిభోగాదిమత్తఞ్ఞుతా పబోధితా హోతీతి పటిగ్గహణమత్తఞ్ఞుతావ దస్సితా. ‘‘అయం కాలో ఉద్దేసస్స, అయం కాలో పరిపుచ్ఛాయ, అయం కాలో యోగస్స అధిగమాయా’’తి ఏవం కాలం జానాతీతి కాలఞ్ఞూ. తత్థ పఞ్చ వస్సాని ఉద్దేసస్స కాలో, దస పరిపుచ్ఛాయ, ఇదం అతిసమ్బాధం, అతిక్ఖపఞ్ఞస్స తావతా కాలేన తీరేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా దస వస్సాని ఉద్దేసస్స కాలో, వీసతి పరిపుచ్ఛాయ, తతో పరం యోగే కమ్మం కాతబ్బం. ఖత్తియపరిసాదికం అట్ఠవిధం పరిసం జానాతీతి పరిసఞ్ఞూ. భిక్ఖుపరిసాదికం చతుబ్బిధం, ఖత్తియపరిసాదికం మనుస్సపరిసంయేవ పున చతుబ్బిధం గహేత్వా అట్ఠవిధం వదన్తి అపరే. నిద్దేసే పనస్స ఖత్తియపరిసాదిచతుబ్బిధపరిసగ్గహణం నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. ‘‘ఇమం మే సేవన్తస్స అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, తస్మా అయం పుగ్గలో సేవితబ్బో, విపరియాయతో అఞ్ఞో అసేవితబ్బో’’తి సేవితబ్బాసేవితబ్బపుగ్గలం జానాతీతి పుగ్గలపరోపరఞ్ఞూ. ఏవఞ్హి తేసం పుగ్గలానం పరోపరం ఉక్కట్ఠనిహీనతం జానాతి నామ. నిద్దేసేపిస్స సేవితబ్బాసేవితబ్బపుగ్గలే విభావనమేవ సమణకథాకతన్తి దట్ఠబ్బం.
ధమ్మఞ్ఞూసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫-౬. పారిచ్ఛత్తకసుత్తాదివణ్ణనా
౬౯-౭౦. పఞ్చమే పతితపలాసోతి పతితపత్తో. ఏత్థ పఠమం పణ్డుపలాసతం, దుతియం పన్నపలాసతఞ్చ వత్వా తతియం జాలకజాతతా, చతుత్థం ఖారకజాతతా చ పాళియం వుత్తా. దీఘనికాయట్ఠకథాయం పన మహాగోవిన్దసుత్తవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౯౪) ఇమమేవ పాళిం ఆహరిత్వా దస్సేన్తేన పఠమం పణ్డుపలాసతం, దుతియం పన్నపలాసతఞ్చ వత్వా తతియం ఖారకజాతతా, చతుత్థం జాలకజాతతా చ దస్సితా. ఏవఞ్హి తత్థ వుత్తం – ‘‘పారిచ్ఛత్తకే పుప్ఫమానే ఏకం వస్సం ఉపట్ఠానం గచ్ఛన్తి, తే తస్స పణ్డుపలాసభావతో పట్ఠాయ అత్తమనా హోన్తి. యథాహ –
యస్మిం, భిక్ఖవే, సమయే దేవానం తావతింసానం పారిచ్ఛత్తకో కోవిళారో, పణ్డుపలాసో హోతి, అత్తమనా, భిక్ఖవే, దేవా తావతింసా తస్మిం సమయే హోన్తి ‘పణ్డుపలాసో దాని పారిచ్ఛత్తకో, కోవిళారో, న చిరస్సేవ పన్నపలాసో భవిస్సతీ’తి. యస్మిం సమయే దేవానం తావతింసానం పారిచ్ఛత్తకో, కోవిళారో, పన్నపలాసో హోతి, జాలకజాతో హోతి, ఖారకజాతో హోతి, కుటుమలకజాతో హోతి, కోరకజాతో హోతి, అత్తమనా, భిక్ఖవే, దేవా తావతింసా తస్మిం సమయే హోన్తి ‘కోరకజాతో దాని పారిచ్ఛత్తకో కోవిళారో, న చిరస్సేవ సబ్బపాలిఫుల్లో భవిస్సతీ’తి.
లీనత్థప్పకాసినియమ్పి (దీ. ని. టీ. ౨.౨౯౪) ఏత్థ ఏవమత్థో దస్సితో – పన్నపలాసోతి పతితపత్తో. ఖారకజాతోతి జాతఖుద్దకమకుళో. యే హి నీలపత్తకా అతివియ ఖుద్దకా మకుళా, తే ‘‘ఖారకా’’తి వుచ్చన్తి. జాలకజాతోతి తేహియేవ ఖుద్దకమకుళేహి జాతజాలకో సబ్బసో జాలో వియ జాతో. కేచి పన ‘‘జాలకజాతోతి ఏకజాలో వియ జాతో’’తి అత్థం వదన్తి. పారిచ్ఛత్తకో కిర ఖారకగ్గహణకాలే సబ్బత్థకమేవ పల్లవికో హోతి, తే చస్స పల్లవా పభస్సరపవాళవణ్ణసముజ్జలా హోన్తి. తేన సో సబ్బసో సముజ్జలన్తో తిట్ఠతి. కుటుమలజాతోతి సఞ్జాతమహామకుళో. కోరకజాతోతి సఞ్జాతసూచిభేదో సమ్పతివికసమానావత్థో. సబ్బపాలిఫుల్లోతి సబ్బసో ఫుల్లితవికసితోతి. అయఞ్చ అనుక్కమో దీఘభాణకానం వళఞ్జనానుక్కమేన దస్సితో, న ఏత్థ ఆచరియస్స విరోధో ఆసఙ్కితబ్బో.
కన్తనకవాతోతి దేవానం పుఞ్ఞకమ్మపచ్చయా పుప్ఫానం ఛిన్దనకవాతో. కన్తతీతి ఛిన్దతి. సమ్పటిచ్ఛనకవాతోతి ఛిన్నానం ఛిన్నానం పుప్ఫానం సమ్పటిగ్గణ్హకవాతో. చినన్తోతి నానావిధభత్తిసన్నివేసవసేన నిచినం కరోన్తో. అఞ్ఞతరదేవతానన్తి నామగోత్తవసేన అపఞ్ఞాతదేవతానం. రేణువట్టీతి రేణుసఙ్ఘాతో. కణ్ణికం ఆహచ్చాతి సుధమ్మాయ కూటం ఆహన్త్వా.
అనుఫరణానుభావోతి ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో కిత్తిసద్దస్స యావ బ్రహ్మలోకా అనుఫరణసఙ్ఖాతో ఆనుభావో. పబ్బజ్జానిస్సితం హోతీతి పబ్బజ్జాయ చతుపారిసుద్ధిసీలమ్పి దస్సితమేవాతి అధిప్పాయో. పఠమజ్ఝానసన్నిస్సితన్తిఆదీసుపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఇధ పన ఉభయతో పరిచ్ఛేదో హేట్ఠా సీలతో ఉపరి అరహత్తతో చ పరిచ్ఛేదస్స దస్సితత్తా. తేనేతం వుత్తన్తి తేన కారణేన ఏతం ‘‘చతుపారిసుద్ధిసీలం పబ్బజ్జానిస్సితం హోతీ’’తిఆదివచనం వుత్తం. ఛట్ఠం ఉత్తానమేవ.
పారిచ్ఛత్తకసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. భావనాసుత్తవణ్ణనా
౭౧. సత్తమే అత్థస్స అసాధికా ‘‘భావనం అననుయుత్తస్సా’’తి వుత్తత్తా. సమ్భావనత్థేతి ‘‘అపి నామ ఏవం సియా’’తి వికప్పనత్థో సమ్భావనత్థో. ఏవఞ్హి లోకే సిలిట్ఠవచనం హోతీతి ఏకమేవ సఙ్ఖం అవత్వా అపరాయ సఙ్ఖాయ సద్ధిం వచనం లోకే సిలిట్ఠవచనం హోతి యథా ‘‘ద్వే వా తీణి వా ఉదకఫుసితానీ’’తి. సమ్మా అధిసయితానీతి పాదాదీహి అత్తనా నేసం కిఞ్చి ఉపఘాతం అకరోన్తియా బహివాతాదిపరిస్సయపరిహరణత్థం సమ్మదేవ ఉపరి సయితాని. ఉపరిఅత్థో హేత్థ అధి-సద్దో. ఉతుం గణ్హాపేన్తియాతి తేసం అల్లసినేహపరియాదానత్థం అత్తనో కాయుస్మావసేన ఉతుం గణ్హాపేన్తియా. తేనాహ ‘‘ఉస్మీకతానీ’’తి. సమ్మా పరిభావితానీతి సమ్మదేవ సబ్బసో కుక్కుటవాసనాయ వాసితాని. తేనాహ ‘‘కుక్కుటగన్ధం గాహాపితానీ’’తి. ఏత్థ చ సమ్మాపరిసేదనం కుక్కుటగన్ధపరిభావనఞ్చ సమ్మాఅధిసయనసమ్మాపరిసేదననిప్ఫత్తియా ఆనుభావనిప్ఫాదితన్తి దట్ఠబ్బం. సమ్మాఅధిసయనేనేవ హి ఇతరద్వయం ఇజ్ఝతి. న హి సమ్మాఅధిసయనతో విసుం సమ్మాపరిసేదనస్స సమ్మాపరిభావనస్స చ కారణం అత్థి. తేన పన సద్ధింయేవ ఇతరేసం ద్విన్నమ్పి ఇజ్ఝనతో వుత్తం.
తివిధకిరియాకరణేనాతి సమ్మాఅధిసయనాదితివిధకిరియాకరణేనాతి అత్థో. కిఞ్చాపి ‘‘ఏవం అహో వత మే’’తిఆదినా న ఇచ్ఛా ఉప్పజ్జేయ్య కారణస్స పన సమ్పాదితత్తా, అథ ఖో భబ్బావ తే అభినిబ్భిజ్జితున్తి యోజనా. కస్మా భబ్బాతి ఆహ ‘‘తే హి యస్మా తాయా’’తిఆది. సయమ్పీతి అణ్డాని. పరిణామన్తి పరిపాకం బహినిక్ఖమనయోగ్యతం. యథా కపాలస్స తనుతా ఆలోకస్స అన్తో పఞ్ఞాయమానస్స కారణం, తథా కపాలస్స తనుతాయ నఖసిఖాముఖతుణ్డకానం ఖరతాయ చ అల్లసినేహపరియాదానం కారణవచనన్తి దట్ఠబ్బం. తస్మాతి ఆలోకస్స అన్తో పఞ్ఞాయమానతో సయఞ్చ పరిపాకగతత్తా.
ఓపమ్మసమ్పటిపాదనన్తి ఓపమ్మత్థస్స ఉపమేయ్యేన సమ్మదేవ పటిపాదనం. తన్తి ఓపమ్మసమ్పటిపాదనం. ఏవన్తి ఇదాని వుచ్చమానాకారేన. అత్థేనాతి ఉపమేయ్యత్థేన సంసన్దేత్వా సహ యోజేత్వా. సమ్పాదనేన సమ్పయుత్తధమ్మవసేన ఞాణస్స తిక్ఖభావో వేదితబ్బో. ఞాణస్స హి సభావతో సతినేపక్కతో చ తిక్ఖభావో, సమాధివసేన ఖరభావో, సద్ధావసేన విప్పసన్నభావో. పరిణామకాలోతి బలవవిపస్సనాకాలో. వడ్ఢికాలోతి వుట్ఠానగామినివిపస్సనాకాలో. అనులోమట్ఠానియా హి విపస్సనా గహితగబ్భా నామ తదా మగ్గగబ్భస్స గహితత్తా. తజ్జాతికన్తి తస్స విపస్సనానుయోగస్స అనురూపం. సత్థాపి అవిజ్జణ్డకోసం పహరతి, దేసనాపి వినేయ్యసన్తానగతం అవిజ్జణ్డకోసం పహరతి, యథాఠానే ఠాతుం న దేతి.
ఓలమ్బకసఙ్ఖాతన్తి ఓలమ్బకసుత్తసఙ్ఖాతం. ‘‘పల’’న్తి హి తస్స సుత్తస్స నామం. చారేత్వా దారునో హేట్ఠా దోసజాననత్థం ఉస్సాపేత్వా. గణ్డం హరతీతి పలగణ్డోతి ఏతేన ‘‘పలేన గణ్డహారో పలగణ్డోతి పచ్ఛిమపదే ఉత్తరపదలోపేన నిద్దేసో’’తి దస్సేతి. గహణట్ఠానేతి హత్థేన గహేతబ్బట్ఠానే. సమ్మదేవ ఖిపీయన్తి ఏతేన కాయదుచ్చరితాదీనీతి సఙ్ఖేపో, పబ్బజ్జావ సఙ్ఖేపో పబ్బజ్జాసఙ్ఖేపో. తేన విపస్సనం అనుయుఞ్జన్తస్స పుగ్గలస్స అజానన్తస్సేవ ఆసవానం పరిక్ఖయో ఇధ విపస్సనానిసంసోతి అధిప్పేతో.
హేమన్తికేన కారణభూతేన, భుమ్మత్థే వా ఏతం కరణవచనం, హేమన్తికేతి అత్థో. పటిప్పస్సమ్భన్తీతి పటిప్పస్సద్ధఫలాని హోన్తి. తేనాహ ‘‘పూతికాని భవన్తీ’’తి. మహాసముద్దో వియ సాసనం అగాధగమ్భీరభావతో. నావా వియ యోగావచరో మహోఘుత్తరతో. పరియాయనం వియాతి పరితో అపరాపరం యాయనం వియ. ఖజ్జమానానన్తి ఖాదన్తేన వియ ఉదకేన ఖేపియమానబన్ధనానం. తనుభావోతి పరియుట్ఠానపవత్తియా అసమత్థతాయ దుబ్బలభావో. విపస్సనాఞాణపీతిపామోజ్జేహీతి విపస్సనాఞాణసముట్ఠితేహి పీతిపామోజ్జేహి. ఓక్ఖాయమానేతి విపస్సనాకమ్మట్ఠానే వీథిప్పటిపాటియా ఓక్ఖాయమానే, పటిసఙ్ఖానుపస్సనాయ వా ఓక్ఖాయమానే. సఙ్ఖారుపేక్ఖాయ పక్ఖాయమానే. దుబ్బలతా దీపితా ‘‘అప్పకసిరేనేవ సంయోజనాని పటిప్పస్సమ్భన్తి, పూతికాని భవన్తీ’’తి వుత్తత్తా.
భావనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮-౯. అగ్గిక్ఖన్ధోపమసుత్తాదివణ్ణనా
౭౨-౭౩. అట్ఠమే పస్సథ నూతి అపి పస్సథ. మహన్తన్తి విపులం. అగ్గిక్ఖన్ధన్తి అగ్గిసమూహం. ఆదిత్తన్తి పదిత్తం. సమ్పజ్జలితన్తి సమన్తతో పజ్జలితం అచ్చివిప్ఫులిఙ్గాని ముఞ్చన్తం. సజోతిభూతన్తి సమన్తతో ఉట్ఠితాహి జాలాహి ఏకప్పభాసముదయభూతం. తం కిం మఞ్ఞథాతి తం ఇదాని మయా వుచ్చమానత్థం కిం మఞ్ఞథాతి అనుమతిగ్గహణత్థం పుచ్ఛతి. యదేత్థ సత్థా అగ్గిక్ఖన్ధాలిఙ్గనం కఞ్ఞాలిఙ్గనఞ్చ ఆనేసి, తమత్థం విభావేతుం ‘‘ఆరోచయామీ’’తిఆదిమాహ.
దుస్సీలస్సాతి నిస్సీలస్స సీలవిరహితస్స. పాపధమ్మస్సాతి దుస్సీలత్తా ఏవ హీనజ్ఝాసయతాయ లామకసభావస్స. అసుచిసఙ్కస్సరసమాచారస్సాతి అపరిసుద్ధతాయ అసుచి హుత్వా సఙ్కాయ సరితబ్బసమాచారస్స. దుస్సీలో హి కిఞ్చిదేవ అసారుప్పం దిస్వా ‘‘ఇదం అసుకేన కతం భవిస్సతీ’’తి పరేసం ఆసఙ్కా హోతి. కేనచిదేవ కరణీయేన మన్తయన్తే భిక్ఖూ దిస్వా ‘‘కచ్చి ను ఖో ఇమే మయా కతకమ్మం జానిత్వా మన్తేన్తీ’’తి అత్తనోయేవ సఙ్కాయ సరితబ్బసమాచారో. పటిచ్ఛన్నకమ్మన్తస్సాతి లజ్జితబ్బతాయ పటిచ్ఛాదేతబ్బకమ్మన్తస్స. అస్సమణస్సాతి న సమణస్స. సలాకగ్గహణాదీసు ‘‘అహమ్పి సమణో’’తి మిచ్ఛాపటిఞ్ఞాయ సమణపటిఞ్ఞస్స. అసేట్ఠచారితాయ అబ్రహ్మచారిస్స. ఉపోసథాదీసు ‘‘అహమ్పి బ్రహ్మచారీ’’తి మిచ్ఛాపటిఞ్ఞాయ బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞస్స. పూతినా కమ్మేన సీలవిపత్తియా అన్తో అనుపవిట్ఠత్తా అన్తోపూతికస్స. ఛద్వారేహి రాగాదికిలేసానుస్సవనేన తిన్తత్తా అవస్సుతస్స. సఞ్జాతరాగాదికచవరత్తా సీలవన్తేహి ఛడ్డేతబ్బత్తా చ కసమ్బుజాతస్స.
వాలరజ్జుయాతి వాలేహి కతరజ్జుయా. సా హి ఖరతరా హోతి. ఘంసేయ్యాతి మథనవసేన ఘంసేయ్య. తేలధోతాయాతి తేలేన నిసితాయ. పచ్చోరస్మిన్తి పతిఉరస్మిం, అభిముఖే ఉరమజ్ఝేతి అధిప్పాయో. అయోసఙ్కునాతి సణ్డాసేన. ఫేణుద్దేహకన్తి ఫేణం ఉద్దేహేత్వా ఉద్దేహేత్వా, అనేకవారం ఫేణం ఉట్ఠాపేత్వాతి అత్థో. ఏవమేత్థ సఙ్ఖేపతో పాళివణ్ణనా వేదితబ్బా. నవమం ఉత్తానమేవ.
అగ్గిక్ఖన్ధోపమసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. అరకసుత్తవణ్ణనా
౭౪. దసమే పరిత్తన్తి ఇత్తరం. తేనాహ ‘‘అప్పం థోక’’న్తి. పబన్ధానుపచ్ఛేదస్స పచ్చయభావో ఇధ జీవితస్స రసో కిచ్చన్తి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘సరసపరిత్తతాయపీ’’తి. తదధీనవుత్తితాయపి హి ‘‘యో, భిక్ఖవే, చిరం జీవతి, సో వస్ససతం అప్పం వా భియ్యో’’తి వచనతో పరిత్తం ఖణపరిత్తతాయపి. పరమత్థతో హి అతిపరిత్తో సత్తానం జీవితక్ఖణో ఏకచిత్తక్ఖణప్పవత్తిమత్తోయేవ. యథా నామ రథచక్కం పవత్తమానమ్పి ఏకేనేవ నేమిప్పదేసేన పవత్తతి, తిట్ఠమానమ్పి ఏకేనేవ తిట్ఠతి, ఏవమేవం ఏకచిత్తక్ఖణికం సత్తానం జీవితం తస్మిం చిత్తే నిరుద్ధమత్తే సత్తో నిరుద్ధోతి వుచ్చతి. యథాహ ‘‘అతీతే చిత్తక్ఖణే జీవిత్థ న జీవతి న జీవిస్సతి. అనాగతే చిత్తక్ఖణే న జీవిత్థ న జీవతి జీవిస్సతి. పచ్చుప్పన్నే చిత్తక్ఖణే న జీవిత్థ జీవతి న జీవిస్సతి.
‘‘జీవితం అత్తభావో చ, సుఖదుక్ఖా చ కేవలా;
ఏకచిత్తసమాయుత్తా, లహుసో వత్తతే ఖణో.
‘‘యే నిరుద్ధా మరన్తస్స, తిట్ఠమానస్స వా ఇధ;
సబ్బేపి సదిసా ఖన్ధా, గతా అప్పటిసన్ధికా.
‘‘అనిబ్బత్తేన న జాతో, పచ్చుప్పన్నేన జీవతి;
చిత్తభఙ్గా మతో లోకో, పఞ్ఞత్తి పరమత్థియా’’తి. (మహాని. ౧౦);
లహుసన్తి లహుకం. తేనాహ ‘‘లహుం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝనతో లహుస’’న్తి. పరిత్తం లహుసన్తి ఉభయం పనేతం అప్పకస్స వేవచనం. యఞ్హి అప్పకం, తం పరిత్తఞ్చేవ లహుకఞ్చ హోతి. ఇధ పన ఆయునో అధిప్పేతత్తా రస్సన్తి వుత్తం హోతి. మన్తాయన్తి కరణత్థే ఏతం భుమ్మవచనన్తి ఆహ ‘‘మన్తాయ బోద్ధబ్బం, పఞ్ఞాయ జానితబ్బన్తి అత్థో’’తి. మన్తాయన్తి వా మన్తేయ్యన్తి వుత్తం హోతి, మన్తేతబ్బం మన్తాయ ఉపపరిక్ఖితబ్బన్తి అత్థో. పఞ్ఞాయ జానితబ్బన్తి జానితబ్బం జీవితస్స పరిత్తభావో బహుదుక్ఖాదిభావో. జానిత్వా చ పన సబ్బపలిబోధే ఛిన్దిత్వా కత్తబ్బం కుసలం, చరితబ్బం బ్రహ్మచరియం. యస్మా ఇత్థి జాతస్స అమరణం, అప్పం వా భియ్యో వస్ససతతో ఉపరి అప్పం అఞ్ఞం వస్ససతం అప్పత్వా వీసం వా తింసం వా చత్తాలీసం వా పణ్ణాసం వా సట్ఠి వా వస్సాని జీవతి, ఏవందీఘాయుకో పన అతిదుల్లభో. ‘‘అసుకో హి ఏవం చిరం జీవతీ’’తి తత్థ తత్థ గన్త్వా దట్ఠబ్బో హోతి. తత్థ విసాఖా ఉపాసికా వీససతం జీవతి, తథా పోక్ఖరసాతిబ్రాహ్మణో, బ్రహ్మాయుబ్రాహ్మణో, బావరియబ్రాహ్మణో, ఆనన్దత్థేరో, మహాకస్సపత్థేరోతి. అనురుద్ధత్థేరో పన వస్ససతఞ్చేవ పణ్ణాసఞ్చ వస్సాని. బాకులత్థేరో వస్ససతఞ్చేవ సట్ఠి చ వస్సాని, అయం సబ్బదీఘాయుకో, సోపి ద్వే వస్ససతాని న జీవి.
అరకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
మహావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.