౧. సమాధిభావనాసుత్తవణ్ణనా

౪౧. పఞ్చమస్స పఠమే దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారాయాతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే సుఖవిహారత్థాయ, నిక్కిలేసతాయ నిరామిసేన సుఖేన విహరణత్థాయాతి అత్థో. ఇమినా చత్తారి ఫలసమాపత్తిజ్ఝానాని ఖీణాసవస్స ఆసవక్ఖయాధిగమతో అపరభాగే అధిగతరూపారూపజ్ఝానాని చ కథితాని. దిబ్బచక్ఖుఞాణదస్సనప్పటిలాభాయాతి దిబ్బచక్ఖుఞాణప్పటిలాభత్థాయ. దిబ్బచక్ఖుఞాణఞ్హి రూపగతస్స దిబ్బస్స ఇతరస్స చ దస్సనట్ఠేన ఇధ ‘‘ఞాణదస్సన’’న్తి అధిప్పేతం. ఆలోకసఞ్ఞం మనసి కరోతీతి దివా వా రత్తిం వా సూరియదీపచన్దమణిఉక్కావిజ్జులతాదీనం ఆలోకో దివా రత్తిఞ్చ ఉపలద్ధో, యథాలద్ధవసేనేవ ఆలోకం మనసి కరోతి చిత్తే ఠపేతి, తథా చ నం మనసి కరోతి, యథాస్స సుభావితాలోకకసిణస్స వియ కసిణాలోకో యథిచ్ఛకం యావదిచ్ఛకఞ్చ సో ఆలోకో రత్తియం ఉపతిట్ఠతి, యేన తత్థ దివాసఞ్ఞం ఠపేతి, దివా వియ విగతథినమిద్ధో హోతి. తేనాహ ‘‘యథా దివా తథా రత్తి’’న్తి.

యథా దివా ఆలోకసఞ్ఞా మనసి కతా, తథేవ నం రత్తిమ్పి మనసి కరోతీతి యథా దివా దిట్ఠో ఆలోకో, తథేవ తం రత్తిం మనసి కరోతి. దుతియపదేతి ‘‘యథా రత్తిం తథా దివా’’తి ఇమస్మిం వాక్యే. ఏస నయోతి ఇమినా యథా రత్తియం చన్దాలోకాది ఆలోకో దిట్ఠో, ఏవమేవ రత్తిం దిట్ఠాకారేనేవ దివా తం ఆలోకం మనసి కరోతి చిత్తే ఠపేతీతి ఇమమత్థం అతిదిసతి. ఇతి వివటేన చేతసాతి ఏవం అపిహితేన చిత్తేన, థినమిద్ధాపిధానేన అపిహితచిత్తేనాతి వుత్తం హోతి. అపరియోనద్ధేనాతి సమన్తతో అనద్ధేన అసఞ్ఛాదితేన. కిఞ్చాపీతిఆదినా అత్తనా వుత్తమేవత్థం సమత్థేతి. ఆలోకసదిసం కతం ‘‘యథా దివా తథా రత్తి’’న్తిఆదినా.

సత్తట్ఠానికస్సాతి ‘‘అభిక్కన్తే పటిక్కన్తే సమ్పజానకారీ హోతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౧౪; ౨.౩౭౬; మ. ని. ౧.౧౦౯) వుత్తస్స సత్తట్ఠానికస్స సతిసమ్పజఞ్ఞస్స అత్థాయ. పరిగ్గహితవత్థారమ్మణతాయాతి వత్థునో ఆరమ్మణస్స చ యాథావతో విదితభావేన. యథా హి సప్పం పరియేసన్తేన తస్స ఆసయే విదితే సోపి విదితో గహితో ఏవ చ హోతి మన్తాగదబలేన తస్స గహణస్స సుకరత్తా, ఏవం వేదనాయ ఆసయభూతే వత్థుమ్హి ఆరమ్మణే చ విదితే ఆదికమ్మికస్సపి వేదనా విదితా గహితా ఏవ హోతి సలక్ఖణతో సామఞ్ఞలక్ఖణతో చ తస్సా గహణస్స సుకరత్తా. పగేవ పరిఞ్ఞాతవత్థుకస్స ఖీణాసవస్స. తస్స హి ఉప్పాదక్ఖణేపి ఠితిక్ఖణేపి భఙ్గక్ఖణేపి వేదనా విదితా పాకటా హోన్తి ‘‘తా వేదనా ఏవం ఉప్పజ్జిత్వా’’తిఆదినా. న కేవలఞ్చ వేదనా ఏవ, ఇధ వుత్తా సఞ్ఞాదయోపి అవుత్తా చేతనాదయోపి విదితావ ఉప్పజ్జన్తి చేవ తిట్ఠన్తి చ నిరుజ్ఝన్తి చ. నిదస్సనమత్తఞ్హేతం, యదిదం పాళియం వేదనాసఞ్ఞావితక్కగ్గహణం. తేన అనవసేసతో సబ్బధమ్మానమ్పి ఉప్పాదాదితో విదితభావం దస్సేతి.

అపిచ వేదనాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి, ఉపట్ఠానం విదితం హోతి, అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. కథం వేదనాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి? అవిజ్జాసముదయా వేదనాసముదయో, తణ్హాసముదయా కమ్మసముదయో, ఫస్ససముదయా వేదనాసముదయోతి నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సన్తోపి వేదనాక్ఖన్ధస్స సముదయం పస్సతి. ఏవం వేదనాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి. కథం వేదనాయ ఉపట్ఠానం విదితం హోతి? అనిచ్చతో మనసికరోతో ఖయతుపట్ఠానం విదితం హోతి, దుక్ఖతో మనసికరోతో భయతుపట్ఠానం విదితం హోతి, అనత్తతో మనసికరోతో సుఞ్ఞతుపట్ఠానం విదితం హోతి. ఏవం వేదనాయ ఉపట్ఠానం విదితం హోతి. ఇతి ఖయతో భయతో సుఞ్ఞతో జానాతి. కథం వేదనాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి? అవిజ్జానిరోధా వేదనానిరోధో…పే… ఏవం వేదనాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. ఇమినాపి నయేనేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

ఇతి రూపన్తి ఏత్థ ఇతిసద్దో అనవసేసతో రూపస్స సరూపనిదస్సనత్థోతి తస్స ఇదం రూపన్తి ఏతేన సాధారణతో సరూపనిదస్సనమాహ, ఏత్తకం రూపన్తి ఏతేన అనవసేసతో, న ఇతో పరం రూపం అత్థీతి తబ్బినిముత్తస్స అఞ్ఞస్స అభావం. ఇతి వేదనాతిఆదీసుపి అయం వేదనా, ఏత్తకా వేదనా, ఇతో పరం వేదనా నత్థి. అయం సఞ్ఞా…పే… ఇమే సఙ్ఖారా…పే… ఇదం విఞ్ఞాణం, ఏత్తకం విఞ్ఞాణం, ఇతో పరం విఞ్ఞాణం నత్థీతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బోతి ఆహ ‘‘వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో’’తి.

ఞాణేన జానిత్వా పరోపరాని. పరోపరానీతి పరాని చ ఓపరాని చ. ఉత్తమాధమానీతి పరత్తభావసకత్తభావాదీని ఉత్తమాధమాని. చలితన్తి తణ్హాదిట్ఠివిప్ఫన్దితం. అనీఘోతి రాగాదిఈఘరహితో. అతారి సోతి సో ఏవరూపో అరహా జాతిజరం అతరి.

సమాధిభావనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.