.నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.
అఙ్గుత్తరనికాయే
చతుక్కనిపాత-టీకా
౧. పఠమపణ్ణాసకం
౧. భణ్డగామవగ్గో
౧-౨. అనుబుద్ధసుత్తాదివణ్ణనా
౧-౨. చతుక్కనిపాతస్స పఠమే అనుబోధో పుబ్బభాగియం ఞాణం, పటివేధో అనుబోధేన అభిసమయో. తత్థ యస్మా అనుబోధపుబ్బకో పటివేధో అనుబోధేన వినా న హోతి. అనుబోధో హి ఏకచ్చో పటివేధసమ్బద్ధో, తదుభయాభావహేతుకఞ్చ వట్టే సంసరణం, తస్మా వుత్తం పాళియం ‘‘అననుబోధా…పే… తుమ్హాకఞ్చా’’తి. పటిసన్ధిగ్గహణవసేన భవతో భవన్తరూపగమనం సన్ధావనం, అపరాపరం చవనూపపజ్జనవసేన సఞ్చరణం సంసరణన్తి ఆహ ‘‘భవతో’’తిఆది. సన్ధావితసంసరితపదానం కమ్మసాధనతం సన్ధాయాహ ‘‘మయా చ తుమ్హేహి చా’’తి పఠమవికప్పే. దుతియవికప్పే పన భావసాధనతం హదయే కత్వా ‘‘మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చా’’తి యథారుతవసేనేవ వుత్తం. దీఘరజ్జునా బద్ధసకుణం వియ రజ్జుహత్థో పురిసో దేసన్తరం తణ్హారజ్జునా బద్ధం సత్తసన్తానం అభిసఙ్ఖారో భవన్తరం నేతి ఏతాయాతి భవనేత్తి. తేనాహ ‘‘భవరజ్జూ’’తిఆదీ.
వట్టదుక్ఖస్స అన్తకరోతి సకలవట్టదుక్ఖస్స సకసన్తానే పరసన్తానే చ వినాసకరో అభావకరో. బుద్ధచక్ఖుధమ్మచక్ఖుదిబ్బచక్ఖుమంసచక్ఖుసమన్తచక్ఖుసఙ్ఖాతేహి పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమా. సవాసనానం కిలేసానం సముచ్ఛిన్నత్తా సాతిసయం కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతో. దుతియం ఉత్తానమేవ.
అనుబుద్ధసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩-౪. పఠమఖతసుత్తాదివణ్ణనా
౩-౪. తతియే కలిన్తి అపరాధం. విచినాతీతి ఆచినోతి పసవతి. తేన చ కలినా సుఖం న పటిలభతీతి తేన అపరాధేన సుఖం న విన్దతి. నిన్దియప్పసంసాయ హి పసంసియనిన్దాయ చ సమకోవ విపాకో. పసంసియనిన్దాతి చ సమ్పన్నగుణపరిధంసనవసేన పవత్తియా మహాసావజ్జతాయ కటుకతరవిపాకా. నిన్దియప్పసంసా పన కథం తాయ సమవిపాకాతి చే? తస్మిం అవిజ్జమానగుణసమారోపనేన అత్తనో పరేసఞ్చ మిచ్ఛాపటిపత్తిహేతుభావతో పసంసియేన తస్స సబ్భావకరణతో చ. లోకేపి హి అసూరం సూరేన సమం కరోన్తో గారయ్హో హోతి, పగేవ దుప్పటిపన్నం సుప్పటిపన్నేన సమం కరోన్తోతి. సకేన ధనేనాతి అత్తనో సాపతేయ్యేన. అప్పమత్తకోవ కలీతి దిట్ఠధమ్మికత్తా సప్పటికారత్తా చ అప్పమత్తకో అపరాధో. అయం…పే… మహన్తతరో కలి కతూపచితత్తా సమ్పరాయికత్తా అప్పటికారత్తా చ.
నిరబ్బుదోతి గణనావిసేసో ఏసోతి ఆహ ‘‘నిరబ్బుదగణనాయా’’తి, సతసహస్సం నిరబ్బుదాతి అత్థో. నిరబ్బుదపరిమాణం పన వస్సగణనాయ ఏవం వేదితబ్బం. యథేవ హి సతం సతసహస్సానం కోటి హోతి, ఏవం సతం సతసహస్సానం కోటియో పకోటి నామ హోతి, సతం సతసహస్సానం పకోటియో కోటిపకోటి, సతం సతసహస్సకోటిపకోటియో నహుతం, సతం సతసహస్సనహుతాని నిన్నహుతం, సతం సతసహస్సనిన్నహుతాని ఏకం అబ్బుదం, తతో వీసతిగుణితం నిరబ్బుదం. యం అరియే గరహన్తో నిరయం ఉపపజ్జతీతి అరియే గరహన్తో యం నిరబ్బుదసఙ్ఖాతం నిరయం ఉపపజ్జతి, నిరబ్బుదోతి చ పాటియేక్కో నిరయో నత్థి, అవీచిమ్హియేవ పన నిరబ్బుదగణనాయ పచ్చితబ్బట్ఠానస్సేతం నామం. చతుత్థం ఉత్తానమేవ.
పఠమఖతసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. అనుసోతసుత్తవణ్ణనా
౫. పఞ్చమే అనుసోతం గచ్ఛతీతి సంసారసోతస్స అనుకూలభావేన గచ్ఛతి. పచ్చనీకపటిపత్తియాతి సంసారసోతస్స పటికూలవసేన పవత్తనిబ్బిదానుపస్సనాదిపటిపత్తియా. ఠితసభావోతి అచలప్పసాదాదిసమన్నాగమేన ఠితసభావో. అనాగామీ హి అస్సద్ధియేహి కామరాగబ్యాపాదేహి అకమ్పనియచిత్తతాయ తమ్హా లోకా అనావత్తిధమ్మతాయ చ ఠితసభావో నామ. ఓఘం తరిత్వాతి కామోఘాదిచతుబ్బిధం ఓఘం అతిక్కమిత్వా. పరతీరం గతోతి నిబ్బానపారం గతో. బ్రాహ్మణోతి బాహితపాపతాయ బ్రాహ్మణోతి సఙ్ఖం గతో ఖీణాసవో. తేనాహ ‘‘సేట్ఠో నిద్దోసో’’తి. పఞ్చవేరకమ్మన్తి పాణాతిపాతాదిపఞ్చదుచ్చరితం. సహాపి దుక్ఖేన సహాపి దోమనస్సేనాతి కిలేసపరియుట్ఠానే సతి ఉప్పన్నేన దుక్ఖదోమనస్సేన సద్ధిమ్పి. పరిపుణ్ణన్తి తిస్సన్నం సిక్ఖానం ఏకాయపి అనూనం. పరిసుద్ధన్తి నిరుపక్కిలేసం. బ్రహ్మచరియన్తి సేట్ఠచరియం. ఇమినా వారేన సోతాపన్నసకదాగామినో కథితా. కిం పన తే రుదన్తా బ్రహ్మచరియం చరన్తీతి? ఆమ, కిలేసరోదనేన రోదన్తా చరన్తి నామ, సీలసమ్పన్నో పుథుజ్జనభిక్ఖు ఏత్థేవ సఙ్గహితో.
చేతోవిముత్తిన్తి ఫలసమాధిం. పఞ్ఞావిముత్తిన్తి ఫలఞాణం. ఛహాకారేహి పారగతోతి అభిఞ్ఞాపారగూ, పరిఞ్ఞాపారగూ, భావనాపారగూ, పహానపారగూ, సచ్ఛికిరియాపారగూ, సమాపత్తిపారగూతి ఏవం ఛహి ఆకారేహి సబ్బధమ్మానం పారం పరియోసానం గతో. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
అనుసోతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. అప్పస్సుతసుత్తవణ్ణనా
౬. ఛట్ఠే అప్పకం సుతం హోతీతి నవఙ్గసత్థుసాసనే కిఞ్చిదేవ సుతం హోతి. తదేవ నవఙ్గసత్థుసాసనం దస్సేతుం ‘‘సుత్తం గేయ్య’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ సుత్తాదీని విభజిత్వా దస్సేన్తో ‘‘ఉభతోవిభఙ్గనిద్దేసక్ఖన్ధకపరివారా’’తిఆదిమాహ. కథం పనాయం విభాగో యుజ్జేయ్య. సగాథకఞ్హి సుత్తం గేయ్యం, నిగ్గాథకం సుత్తం వేయ్యాకరణం. తదుభయవినిముత్తఞ్చ సుత్తం ఉదానాదివిసేససఞ్ఞారహితం నత్థి, యం సుత్తఙ్గం సియా. మఙ్గలసుత్తాదీనఞ్చ (ఖు. పా. ౫.౧ ఆదయో; సు. ని. ౨౬౧ ఆదయో) సుత్తఙ్గసఙ్గహో న సియా గాథాభావతో ధమ్మపదాదీనం వియ. గేయ్యఙ్గసఙ్గహో వా సియా సగాథకత్తా సగాథావగ్గస్స వియ. తథా ఉభతోవిభఙ్గాదీసు సగాథకప్పదేసానన్తి? వుచ్చతే –
‘‘సుత్తన్తి సామఞ్ఞవిధి, విసేసవిధయో పరే;
సనిమిత్తా నిరుళ్హత్తా, సహతాఞ్ఞేన నాఞ్ఞతో’’. (నేత్తి. అట్ఠ. సఙ్గహవారవణ్ణనా; దీ. ని. టీ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథావణ్ణనా; సారత్థ. టీ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథావణ్ణనా)
సబ్బస్సపి హి బుద్ధవచనస్స సుత్తన్తి అయం సామఞ్ఞవిధి. తేనేవాహ ఆయస్మా మహాకచ్చానో నేత్తియం (నేత్తి. సఙ్గహవారో) ‘‘నవవిధసుత్తన్తపరియేట్ఠీ’’తి. ఏత్తకం తస్స భగవతో సుత్తాగతం సుత్తపరియాపన్నం (పాచి. ౬౫౫, ౧౨౪౨) సకవాదే పఞ్చ సుత్తసతానీతి (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; కథా. అట్ఠ. నిదానకథా) ఏవమాది చ ఏతస్స అత్థస్స సాధకం. విసేసవిధయో పరే సనిమిత్తా తదేకదేసేసు గేయ్యాదయో విసేసవిధయో తేన తేన నిమిత్తేన పతిట్ఠితా. తథా హి గేయ్యస్స సగాథకత్తం తబ్భావనిమిత్తం. లోకేపి హి ససిలోకం సగాథకం వా చుణ్ణియగన్థం ‘‘గేయ్య’’న్తి వదన్తి. గాథావిరహే పన సతి పుచ్ఛం కత్వా విస్సజ్జనభావో వేయ్యాకరణస్స తబ్భావనిమిత్తం. పుచ్ఛావిస్సజ్జనఞ్హి ‘‘బ్యాకరణ’’న్తి వుచ్చతి. బ్యాకరణమేవ వేయ్యాకరణం. ఏవం సన్తే సగాథకాదీనమ్పి పుచ్ఛం కత్వా విస్సజ్జనవసేన పవత్తానం వేయ్యాకరణభావో ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి గేయ్యాదిసఞ్ఞానం అనోకాసభావతో, ‘‘గాథావిరహే సతీ’’తి విసేసితత్తా చ. తథా హి ధమ్మపదాదీసు కేవలం గాథాబన్ధేసు సగాథకత్తేపి సోమనస్సఞాణమయికగాథాయుత్తేసు ‘‘వుత్తం హేత’’న్తిఆదీవచనసమ్బన్ధేసు అబ్భుతధమ్మప్పటిసంయుత్తేసు చ సుత్తవిసేసేసు యథాక్కమం గాథాఉదానఇతివుత్తకఅబ్భుతధమ్మసఞ్ఞా పతిట్ఠితా, తథా సతిపి గాథాబన్ధభావే భగవతో అతీతాసు జాతీసు చరియానుభావప్పకాసకేసు జాతకసఞ్ఞా, సతిపి పఞ్హవిస్సజ్జనభావే సగాథకత్తే చ కేసుచి సుత్తన్తేసు వేదస్స లభాపనతో వేదల్లసఞ్ఞా పతిట్ఠితాతి ఏవం తేన తేన సగాథకత్తాదినా నిమిత్తేన తేసు తేసు సుత్తవిసేసేసు గేయ్యాదిసఞ్ఞా పతిట్ఠితాతి విసేసవిధయో సుత్తఙ్గతో పరే గేయ్యాదయో. యం పనేత్థ గేయ్యఙ్గాదినిమిత్తరహితం, తం సుత్తఙ్గం విసేససఞ్ఞాపరిహారేన సామఞ్ఞసఞ్ఞాయ పవత్తనతో. నను చ సగాథకం సుత్తం గేయ్యం, నిగ్గాథకం సుత్తం వేయ్యాకరణన్తి సుత్తఙ్గం న సమ్భవతీతి చోదనా తదవత్థావాతి? న తదవత్థా సోధితత్తా. సోధితఞ్హి పుబ్బే ‘‘గాథావిరహే సతి పుచ్ఛావిస్సజ్జనభావో వేయ్యాకరణస్స తబ్భావనిమిత్త’’న్తి.
యఞ్చ వుత్తం – ‘‘గాథాభావతో మఙ్గలసుత్తాదీనం సుత్తఙ్గసఙ్గహో న సియా’’తి, తం న, నిరుళ్హత్తా. నిరుళ్హో హి మఙ్గలసుత్తాదీనం సుత్తభావో. న హి తాని ధమ్మపదబుద్ధవంసాదయో వియ గాథాభావేన పఞ్ఞాతాని, అథ ఖో సుత్తభావేనేవ, తేనేవ హి అట్ఠకథాయం ‘‘సుత్తనామక’’న్తి నామగ్గహణం కతం. యం పన వుత్తం ‘‘సగాథకత్తా గేయ్యఙ్గసఙ్గహో సియా’’తి, తదపి నత్థి, యస్మా సహతాఞ్ఞేన. సహ గాథాహీతి హి సగాథకం. సహభావో నామ అత్థతో అఞ్ఞేన హోతి, న చ మఙ్గలసుత్తాదీసు గాథావినిముత్తో కోచి సుత్తప్పదేసో అత్థి, యో ‘‘సహ గాథాహీ’’తి వుచ్చేయ్య, న చ సముదాయో నామ కోచి అత్థి. యదపి వుత్తం – ‘‘ఉభతోవిభఙ్గాదీసు సగాథకప్పదేసానం గేయ్యఙ్గసఙ్గహో సియా’’తి, తదపి న, అఞ్ఞతో. అఞ్ఞా ఏవ హి తా గాథా జాతకాదిపరియాపన్నత్తా. అతో న తాహి ఉభతోవిభఙ్గాదీనం గేయ్యఙ్గభావోతి. ఏవం సుత్తాదీనం అఙ్గానం అఞ్ఞమఞ్ఞం సఙ్కరాభావో వేదితబ్బో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన సమన్తపాసాదికాయ వినయసంవణ్ణనాయ సారత్థదీపనియా (సారత్థ. టీ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథావణ్ణనా) అమ్హేహి పకాసితో, ఇచ్ఛన్తేహి తతోయేవ గహేతబ్బో.
న అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయ ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో హోతీతి అట్ఠకథాఞ్చ పాళిఞ్చ జానిత్వా లోకుత్తరధమ్మస్స అనురూపధమ్మం పుబ్బభాగప్పటిపదం పటిపన్నో న హోతీతి ఏవమేత్థ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. తేనేవాహ ‘‘న అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయాతి అట్ఠకథఞ్చ పాళిఞ్చ జానిత్వా…పే… న పటిపన్నో హోతీ’’తి.
అప్పస్సుతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. సోభనసుత్తవణ్ణనా
౭. సత్తమే పఞ్ఞావేయ్యత్తియేనాతి సచ్చసమ్పటివేధాదిపఞ్ఞావేయ్యత్తియేన. వినయం ఉపేతాతి తదఙ్గాదివసేన కిలేసానం వినయం ఉపేతా. వేసారజ్జేనాతి సారజ్జకరానం దిట్ఠివిచికిచ్ఛాదిపాపధమ్మానం విగమనతో వేసారజ్జేన, సారజ్జరహితేనాతి అత్థో. తేపిటకవసేన బహు సుతం ఏతేసన్తి బహుస్సుతా. తమేవ పరియత్తిధమ్మం ధారేన్తి సువణ్ణభాజనే పక్ఖిత్తసీహవసం వియ వినస్సన్తం అకత్వా సుప్పగుణసుప్పవత్తిభావేన హదయే ఠపేన్తీతి ధమ్మధరా. ఏదిసా చ అత్తనా సుతస్స ధమ్మస్స ఆధారభూతా నామ హోన్తీతి ఆహ ‘‘సుతధమ్మానం ఆధారభూతా’’తి.
సోభనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. వేసారజ్జసుత్తవణ్ణనా
౮. అట్ఠమే బ్యామోహవసేన సరణపరియేసనం సారజ్జనం సారదో, బ్యామోహభయం. విగతో సారదో ఏతస్సాతి విసారదో, తస్స భావో వేసారజ్జం. తం పన ఞాణసమ్పదం, పహానసమ్పదం, దేసనావిసేససమ్పదం ఖేమఞ్చ నిస్సాయ పవత్తం చతుబ్బిధపచ్చవేక్ఖణఞాణం. తేనాహ ‘‘చతూసు ఠానేసూ’’తిఆది. ఉసభస్స ఇదన్తి ఆసభం, సేట్ఠట్ఠానం. సబ్బఞ్ఞుతపటిజాననవసేన అభిముఖం గచ్ఛన్తి, అట్ఠ వా పరిసా ఉపసఙ్కమన్తీతి ఆసభా, పుబ్బబుద్ధా. ఇదం పనాతి బుద్ధానం ఠానం సబ్బఞ్ఞుతమేవ వదతి. తిట్ఠమానోవాతి అవదన్తోపి తిట్ఠమానోవ పటిజానాతి నామాతి అత్థో. ఉపగచ్ఛతీతి అనుజానాతి.
అట్ఠసు పరిసాసూతి ‘‘అభిజానామి ఖో పనాహం, సారిపుత్త, అనేకసతం ఖత్తియపరిసం ఉపసఙ్కమితా…పే… బ్రాహ్మణపరిసం గహపతిపరిసం, సమణపరిసం, చాతుమహారాజికపరిసం, తావతింసపరిసం, మారపరిసం, బ్రహ్మపరిసం ఉపసఙ్కమితా, తత్రపి మయా సన్నిసిన్నపుబ్బఞ్చేవ సల్లపితపుబ్బఞ్చ సాకచ్ఛా చ సమాపజ్జితపుబ్బా. తత్ర వత మం ‘భయం వా సారజ్జం వా ఓక్కమిస్సతీ’తి నిమిత్తమేతం, సారిపుత్త, న సమనుపస్సామీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౫౧) ఏవం వుత్తపరిసాసు. అభీతనాదం నదతీతి పరతో దస్సితఞాణయోగేన విసారదో అహన్తి అభీతనాదం నదతి. సీహనాదసుత్తేనాతి ఖన్ధవగ్గే ఆగతేన సీహనాదసుత్తేన.
‘‘దేవమనుస్సానం చతుచక్కం వత్తతీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౧) సుత్తసేసేన సప్పురిసూపనిస్సయాదిఫలసమ్పత్తిపవత్తి వుత్తా, పురిమసప్పురిసూపనిస్సయాదిఉపనిస్సయా పచ్ఛిమసప్పురిసూపనిస్సయాదిసమ్పత్తిపవత్తి వా వుత్తా. ఆది-సద్దేన తత్థ చ చక్కసద్దస్స గహణం వేదితబ్బం. విచక్కసణ్ఠానా అసని ఏవ అసనివిచక్కం. ఉరచక్కాదీసూతి ఆది-సద్దేన ఆణాసమూహాదీసుపి చక్కసద్దస్స పవత్తి వేదితబ్బా. ‘‘సఙ్ఘభేదం కరిస్సామ చక్కభేద’’న్తిఆదీసు (పారా. ౪౦౯; చూళవ. ౩౪౩) హి ఆణా ‘‘చక్క’’న్తి వుత్తా. ‘‘దేవచక్కం అసురచక్క’’న్తిఆదీసు సమూహోతి.
పటివేధనిట్ఠత్తా అరహత్తమగ్గఞాణం పటివేధోతి ‘‘ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామా’’తి వుత్తం. తేన పటిలద్ధస్సపి దేసనాఞాణస్స కిచ్చనిప్ఫత్తి పరస్స బుజ్ఝనమత్తేన హోతీతి ‘‘అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞస్స సోతాపత్తి…పే… ఫలక్ఖణే పవత్తం నామా’’తి వుత్తం. తతో పరం పన యావ పరినిబ్బానా దేసనాఞాణప్పవత్తి తస్సేవ పవత్తితస్స ధమ్మచక్కస్స ఠానన్తి వేదితబ్బం.
దస్సితధమ్మేసూతి వుత్తధమ్మేసు. వచనమత్తమేవ హి తేసం, న పన దస్సనం తాదిసస్సేవ ధమ్మస్స అభావతో. భగవతో ఏవ వా ‘‘ఇమే ధమ్మా అనభిసమ్బుద్ధో’’తి పరస్స వచనవసేన దస్సితధమ్మేసు. ‘‘ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తిఆదీసు (విభ. ౭౧౮-౭౨౧) వియ ధమ్మ-సద్దో హేతుపరియాయోతి ఆహ ‘‘సహధమ్మేనాతి సహేతునా’’తి. హేతూతి చ ఉపపత్తిసాధనహేతు వేదితబ్బో, న కారకో, సమ్పాపకో వా. నిమిత్తన్తి చోదనాయ కారణం. తత్థ చోదకో చోదనం కరోతీతి కారణం, ధమ్మో చోదనం కరోతి ఏతేనాతి కారణం. తేనాహ ‘‘పుగ్గలోపీ’’తిఆది. ఖేమన్తి కేనచి అప్పటిబాహియభావేన అనుపద్దుతం.
అన్తరాయో ఏతేసం అత్థి, అన్తరాయే వా నియుత్తాతి అన్తరాయికా. ఏవంభూతా పన తే యస్మా అన్తరాయకరా నామ హోన్తి, తస్మా ఆహ ‘‘అన్తరాయం కరోన్తీతి అన్తరాయికా’’తి. అసఞ్చిచ్చ వీతిక్కమే నాతిసావజ్జాతి కత్వా వుత్తం ‘‘సఞ్చిచ్చ వీతిక్కన్తా’’తి. సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధాతిఆది నిదస్సనమత్తం ఇతరేసమ్పి చతున్నం ‘‘అన్తరాయికా’’తి వుత్తధమ్మానం తబ్భావే బ్యభిచారాభావతో. ఇధ పన మేథునధమ్మో అధిప్పేతోతి ఇదం అట్ఠుప్పత్తివసేన వుత్తం అరిట్ఠసిక్ఖాపదం (పాచి. ౪౧౭) వియ. యస్మా తంఖణమ్పి కామానం ఆదీనవం దిస్వా విరతో హోతి చే, విసేసం అధిగచ్ఛతి, న కామేసు ఆసత్తో, తస్మా వుత్తం ‘‘మేథున…పే…అన్తరాయో హోతీ’’తి. తత్థ యస్స కస్సచీతి న కేవలం పబ్బజితస్సేవ, అథ ఖో యస్స కస్సచి. తథా హి వుత్తం ‘‘మేథునమనుయుత్తస్స, ముస్సతేవాపి సాసన’’న్తి (సు. ని. ౮౨౦).
తస్మిం అనియ్యానికధమ్మేతి తస్మిం పరేహి పరికప్పితఅనియ్యానికధమ్మనిమిత్తం. నిమిత్తత్థే హి ఇదం కమ్మసంయోగే భుమ్మం.
ఉపనిబద్ధాతి విరచితా. తేనాహ ‘‘అభిసఙ్ఖతా’’తి. పుథుభావన్తి బహుభావం. పుథూహి వా సితాతి బహూహి సమణబ్రాహ్మణేహి సితా ఉపనిబద్ధా.
వేసారజ్జసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. తణ్హుప్పాదసుత్తవణ్ణనా
౯. నవమే భవతి ఏతేన ఆరోగ్యన్తి భవో, గిలానపచ్చయో. పరివుద్ధో భవో అభవో. వుద్ధిఅత్థో హి అయమకారో యథా ‘‘సంవరాసంవరో, ఫలాఫల’’న్తి చ. సప్పినవనీతాదీనీతి ఆది-సద్దేన తేలమధుఫాణితాదీనం గహణం. సప్పినవనీతాదిగ్గహణఞ్చేత్థ నిదస్సనమత్తం, సబ్బస్సపి గిలానపచ్చయస్స సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. భవాభవోతి వా ఖుద్దకో చేవ మహన్తో చ ఉపపత్తిభవో వేదితబ్బో. తేనేవాహ ‘‘సమ్పత్తిభవేసూ’’తిఆది. భవోతి వా సమ్పత్తి, అభవోతి విపత్తి. భవోతి వుద్ధి, అభవోతి హాని. తంనిమిత్తఞ్చ తణ్హా ఉప్పజ్జతీతి వుత్తం ‘‘భవాభవహేతు వా’’తి.
తణ్హాదుతియోతి తణ్హాసహాయో. తణ్హా హి నిరుదకకన్తారే మరీచికాయ ఉదకసఞ్ఞా వియ పిపాసాభిభూతం తసితం సత్తం అస్సాసదస్సనవసేన సహాయకిచ్చం కరోన్తీ భవాదీసు అనిబ్బిన్నం కత్వా పరిబ్భమాపేతి. తథా హి తం పపాతకం అచిన్తేత్వా మధుగ్గణ్హనకలుద్దకా వియ అనేకాదీనవాకులేసు భవేసు ఆనిసంసమేవ దస్సేన్తీ అనత్థజాలే సా పరిబ్భమాపేతి, తస్మా తణ్హా ‘‘పురిసస్స దుతియా’’తి వుత్తా. నను చ అఞ్ఞేపి కిలేసాదయో భవనిబ్బత్తిపచ్చయాతి? సచ్చమేతం, న పన తథా విసేసపచ్చయో, యథా తణ్హా. తథా హి సా కుసలేహి వినా అకుసలేహి, కామావచరాదికుసలేహి చ వినా రూపావచరాదికుసలేహి భవనిబ్బత్తియా విసేసపచ్చయో. యతో సముదయసచ్చన్తి వుచ్చతీతి. ఇత్థభావఞ్ఞథాభావన్తి ఇత్థభావో చ అఞ్ఞథాభావో చ ఇత్థభావఞ్ఞథాభావో, సో ఏతస్స అత్థీతి ఇత్థభావఞ్ఞథాభావో, సంసారో, తం ఇత్థభావఞ్ఞథాభావం. తత్థ ఇత్థభావో మనుస్సత్తం, అఞ్ఞథాభావో తతో అవసిట్ఠసత్తావాసా. ఇత్థభావో వా తేసం తేసం సత్తానం పచ్చుప్పన్నో అత్తభావో, అఞ్ఞథాభావో అనాగతత్తభావో. ఏవరూపో వా అఞ్ఞోపి అత్తభావో ఇత్థభావో, న ఏవరూపో అఞ్ఞథాభావో. తేనేవాహ ‘‘ఇత్థభావఞ్ఞథాభావన్తి ఏత్థ ఇత్థభావో నామ అయం అత్తభావో’’తిఆది. సంసరణం సంసారో.
‘‘ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటి, ధాతుఆయతనాన చ;
అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానా, సంసారోతి పవుచ్చతి’’. (విసుద్ధి. ౨.౬౧౯; దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౯౫ అపసాదనావణ్ణనా; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౬౦; అ. ని. అట్ఠ. ౨.౪.౧౯౯; ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; విభ. అట్ఠ. ౨౨౬ సఙ్ఖారపదనిద్దేసో; సు. ని. అట్ఠ. ౨.౫౨౩; ఉదా. అట్ఠ. ౩౯; ఇతివు. అట్ఠ. ౧౪);
తేనాహ ‘‘ఖన్ధధాతుఆయతనానం పటిపాటి’’న్తి, ఖన్ధధాతుఆయతనానం హేతుఫలభావేన అపరాపరప్పవత్తిన్తి అత్థో.
ఏవమాదీనవం ఞత్వాతి ఏత్థ ఏతమాదీనవం ఞత్వాతిపి పఠన్తి, ఏతం సకలవట్టదుక్ఖస్స సమ్భవం సముదయం తణ్హం ఆదీనవం ఞత్వాతి అత్థో. అథ వా ఏవమాదీనవం ఞత్వాతి ఏతం యథావుత్తం సంసారానతివత్తనఆదీనవం దోసం ఞత్వా. నిగ్గహణోతి చతురూపాదానసఙ్ఖాతస్స సబ్బస్స గహణస్స పటినిస్సజ్జనేన నిగ్గహణో, ఖన్ధపరినిబ్బానేన సఙ్ఖారప్పవత్తితో అపగచ్ఛేయ్యాతి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.
తణ్హుప్పాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. యోగసుత్తవణ్ణనా
౧౦. దసమే యోజేన్తీతి కమ్మం విపాకేన భవాదిం, భవన్తరాదీహి దుక్ఖేన సత్తం యోజేన్తి ఘటేన్తీతి యోగా. కామనట్ఠేన కామో చ సో యథావుత్తేనత్థేన యోగో చాతి కామయోగో. భవయోగో నామ భవరాగోతి దస్సేతుం ‘‘రూపారూపభవేసూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పఠమో ఉపపత్తిభవేసు రాగో, దుతియో కమ్మభవేసు, తతియో భవదిట్ఠిసహగతో యథా రజ్జనట్ఠేన రాగో, ఏవం యుజ్జనట్ఠేన యోగోతి వుత్తో. చతూసు సచ్చేసు అఞ్ఞాణన్తి ఇదం సుత్తన్తనయం నిస్సాయ వుత్తం. సుత్తన్తసంవణ్ణనా హేసాతి, తదన్తోగధత్తా వా పుబ్బన్తాదీనం.
సముదయన్తి ద్వే సముదయా ఖణికసముదయో పచ్చయసముదయో చ. ఉప్పాదక్ఖణో ఖణికసముదయో, పచ్చయోవ పచ్చయసముదయో. సముదయతే సముదయనం సముదయో, సముదేతి ఏతస్మాతి సముదయోతి ఏవం ఉభిన్నం సముదయానం సద్దత్థతోపి భేదో వేదితబ్బో. పచ్చయసముదయం పజానన్తోపి భిక్ఖు ఖణికసముదయం పజానాతి, ఖణికసముదయం పజానన్తోపి పచ్చయసముదయం పజానాతి. పచ్చయతో హి సఙ్ఖారానం ఉదయం పస్సతో ఖణతో చ నేసం ఉదయదస్సనం సుఖం హోతి, ఖణతో చ నేసం ఉదయం పస్సతో పగేవ పచ్చయానం సుగ్గహితత్తా పచ్చయతో దస్సనం సుఖేన ఇజ్ఝతి. ఇధ పన ఖణికసముదయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సముదయన్తి ఉప్పత్తి’’న్తి.
అత్థఙ్గమోపి దువిధో అచ్చన్తత్థఙ్గమో, భేదత్థఙ్గమోతి. అచ్చన్తత్థఙ్గమో అప్పవత్తినిరోధో, నిబ్బానన్తి కేచి. భేదత్థఙ్గమో ఖణికనిరోధో. తదుభయం పుబ్బభాగే ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాదివసేన పస్సతో అఞ్ఞతరదస్సనేన ఇతరదస్సనమ్పి సిద్ధమేవ హోతి. పుబ్బభాగేయేవ ఆరమ్మణవసేన ఖయతో వయతో సమ్మసనాదికాలే భేదత్థఙ్గమం పస్సన్తో బ్యతిరేకవసేన అనుస్సవాదితో అచ్చన్తత్థఙ్గమం పస్సతి, మగ్గక్ఖణే పన ఆరమ్మణతో అచ్చన్తత్థఙ్గమం పస్సన్తో అసమ్మోహతో ఇతరమ్పి పస్సతి. ఇధ పన భేదత్థఙ్గమం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అత్థఙ్గమన్తి భేద’’న్తి. కామానం ఉప్పత్తిభేదగ్గహణేనేవ చేత్థ యథా కామానం పటిచ్చసముప్పన్నతా విభావితా, ఏవం కామవత్థునోపీతి ఉభయేసమ్పి అనిచ్చతా దుక్ఖతా అనత్తతా చ విభావితాతి దట్ఠబ్బం. మధురభావన్తి ఇమినా కామసన్నిస్సితం సుఖం సోమనస్సం దస్సేతి. ‘‘యం ఖో, భిక్ఖవే, ఇమే పఞ్చ కామగుణే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం కామానం అస్సాదో’’తి (మ. ని. ౧.౧౬౬) హి వుత్తం. అమధురభావన్తి ఇమినా పన కామహేతుకం దుక్ఖం దోమనస్సం దస్సేతి.
ఫస్సాయతనానన్తి ఛద్వారికస్స ఫస్సస్స కారణభూతానం చక్ఖాదిఆయతనానం. తేనాహ ‘‘చక్ఖాదీనం చక్ఖుసమ్ఫస్సాదికారణాన’’న్తి. పునబ్భవకరణం పునోభవో ఉత్తరపదలోపేన, మనో-సద్దస్స వియ చ పురిమపదస్స ఓకారన్తతా దట్ఠబ్బా. పునోభవో సీలమేతేసన్తి పోనోభవికా. అథ వా సీలత్థేన ఇకసద్దేన గమితత్థత్తా కిరియావాచకసద్దస్స అదస్సనం దట్ఠబ్బం యథా అపూపభక్ఖనసీలో ఆపూపికో. అథ వా పునబ్భవం దేన్తి, పునబ్భవాయ సంవత్తన్తి, పునప్పునబ్భవే నిబ్బత్తేన్తీతి పోనోభవికా. ‘‘తద్ధితా’’తి హి బహువచననిద్దేసా విచిత్తత్తా వా తద్ధితానం అభిధానలక్ఖణత్తా వా ‘‘పునబ్భవం దేన్తీ’’తిఆదీసుపి అత్థేసు పోనోభవికసద్దసిద్ధి దట్ఠబ్బా.
విసంయోజేన్తి పటిపన్నం పుగ్గలం కామయోగాదితో వియోజేన్తీతి విసంయోగా, అసుభజ్ఝానాదీని విసంయోజనకారణాని. తేనాహ ‘‘విసంయోగాతి విసంయోజనకారణానీ’’తిఆది.
యోగసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
భణ్డగామవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. చరవగ్గో
౧. చరసుత్తవణ్ణనా
౧౧. దుతియస్స పఠమే చరతోతి గచ్ఛన్తస్స, చఙ్కమన్తస్స వా. ఉప్పజ్జతి కామవితక్కో వాతి వత్థుకామేసు అవీతరాగతాయ తాదిసే పచ్చయే కామపటిసంయుత్తో వా వితక్కో ఉప్పజ్జతి చే, యది ఉప్పజ్జతి. బ్యాపాదవితక్కో వా విహింసావితక్కో వాతి ఆఘాతవినయే విసేసేన చిత్తస్స అదమితత్తా ఆఘాతనిమిత్తే బ్యాపాదపటిసంయుత్తో వా వితక్కో, లేడ్డుదణ్డాదీతి పరహింసనవసేన విహింసాపటిసంయుత్తో వా వితక్కో ఉప్పజ్జతి చేతి సమ్బన్ధో. తం చే భిక్ఖు అధివాసేతీతి తం యథావుత్తం కామవితక్కాదిం యథాపచ్చయం అత్తనో చిత్తే ఉప్పన్నం ‘‘ఇతిపాయం వితక్కో పాపకో, ఇతిపి అకుసలో, ఇతిపి సావజ్జో, సో చ ఖో అత్తబ్యాబాధాయ సంవత్తతీ’’తిఆదినా నయేన పచ్చవేక్ఖణాయ అభావతో అధివాసేతి అత్తనో చిత్తం ఆరోపేత్వా వాసేతి. అధివాసేన్తోయేవ చ నప్పజహతి తదఙ్గాదిప్పహానవసేన న పటినిస్సజ్జతి. తతో ఏవ చ న వినోదేతి అత్తనో చిత్తసన్తానతో న నుదతి న నీహరతి. తథా అవినోదనతో న బ్యన్తీకరోతి న విగతన్తం కరోతి. ఆతాపీ పహితత్తో యథా తేసం అన్తోపి నావసిస్సతి అన్తమసో భఙ్గమత్తమ్పి, ఏవం కరోతి, అయం పన తథా న కరోతీతి అత్థో. తథాభూతో పన న అనభావం గమేతి అను అను అభావం న గమేతి. న పజహతి చే, న వినోదేతి చేతి ఇతిఆదినా చే-సద్దం యోజేత్వా అత్థో వేదితబ్బో.
ఏవంభూతోతి ఏవం కామవితక్కాదీహి పాపవితక్కేహి సమఙ్గిభూతో. అనాతాపీతి కిలేసానం ఆతాపయికస్స వీరియస్స అభావేన అనాతాపీ. పాపుత్రాసలక్ఖణస్స ఓత్తప్పస్స అభావేన అనోత్తాపీ. సతతం సమితం సబ్బకాలం నిరన్తరం. కుసీతో హీనవీరియోతి కుసలేహి ధమ్మేహి పరిహాపయిత్వా అకుసలపక్ఖే కుచ్ఛితం సీదనతో కోసజ్జసమన్నాగమేన చ కుసీతో, సమ్మప్పధానవీరియాభావేన హీనవీరియో వీరియవిరహితోతి వుచ్చతి కథీయతి. ఠితస్సాతి గమనం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా తిట్ఠతో. సయనఇరియాపథస్స విసేసతో కోసజ్జపక్ఖికత్తా యథా తంసమఙ్గినో భావితత్తా సమ్భవన్తి, తం దస్సేతుం ‘‘జాగరస్సా’’తి వుత్తం.
సుక్కపక్ఖే తఞ్చే భిక్ఖు నాధివాసేతీతి ఆరద్ధవీరియస్సపి విహరతో అనాదిమతి సంసారే చిరకాలభావితత్తా తథారూపపచ్చయసమాయోగే సతిసమ్మోసేన వా కామవితక్కాది ఉప్పజ్జతి చే, తం భిక్ఖు అత్తనో చిత్తం ఆరోపేత్వా న వాసేతి, అబ్భన్తరే న వాసేతీతి అత్థో. అనధివాసేన్తో కిం కరోతి? పజహతి ఛడ్డేతి. కిం కచవరం వియ పిటకేనాతి? న, అపిచ ఖో తం వినోదేతి నుదతి నీహరతి. కిం బలిబద్దం వియ పతోదేనాతి? న, అథ ఖో బ్యన్తీకరోతి విగతన్తం కరోతి, యథా తేసం అన్తోపి నావసిస్సతి అన్తమసో భఙ్గమత్తమ్పి, తథా తే కరోతి. కథం పన తే తథా కరోతి? అనభావం గమేతి అను అను అభావం గమేతి, విక్ఖమ్భనప్పహానేన యథా సువిక్ఖమ్భితా హోన్తి, తథా నే కరోతీతి వుత్తం హోతి.
ఏవంభూతోతిఆదీసు ఏవం కామవితక్కాదీనం అనధివాసేన సువిసుద్ధాసయో సమానో తాయ చ ఆసయసమ్పత్తియా తన్నిమిత్తాయ చ పయోగసమ్పత్తియా పరిసుద్ధసీలో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో భోజనే మత్తఞ్ఞూ సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో జాగరియం అనుయుత్తో తదఙ్గాదివసేన కిలేసానం ఆతాపనలక్ఖణేన వీరియేన సమన్నాగతత్తా ఆతాపీ. సబ్బసో పాపుత్రాసేన సమన్నాగతత్తా ఓత్తాపీ సతతం రత్తిన్దివం. సమితం నిరన్తరం సమథవిపస్సనానుయోగవసేన చతుబ్బిధసమ్మప్పధానసిద్ధియా ఆరద్ధవీరియో పహితత్తో. నిబ్బానం పతి పేసితచిత్తోతి వుచ్చతి కథీయతీతి అత్థో.
గాథాసు గేహనిస్సితన్తి ఏత్థ గేహవాసీహి అపరిచ్చత్తత్తా గేహవాసిసభావత్తా గేహధమ్మత్తా వా గేహం వుచ్చతి వత్థుకామో. అథ వా గేహప్పటిబద్ధభావతో, కిలేసకామానం నివాసట్ఠానభావతో వా గేహాతి వుచ్చన్తి, తంవత్థుకత్తా కామవితక్కాది గేహనిస్సితం నామ. కుమ్మగ్గపటిపన్నోతి యస్మా అరియమగ్గస్స ఉప్పథభావతో అభిజ్ఝాదయో తదేకట్ఠధమ్మా చ కుమ్మగ్గో, తస్మా కామవితక్కాదిబహులో కుమ్మగ్గపటిపన్నో. మోహనేయ్యేసు ముచ్ఛితోతి మోహసంవత్తనియేసు రూపాదీసు ముచ్ఛితో సమ్మత్తో అజ్ఝోపన్నో. సమ్బోధిన్తి అరియమగ్గఞాణం. ఫుట్ఠన్తి ఫుసితుం పత్తుం పాపో సో తాదిసో మిచ్ఛాసఙ్కప్పగోచరో పుగ్గలో అభబ్బో, న కదాచి తం పాపుణాతీతి అత్థో.
వితక్కం సమయిత్వానాతి యథావుత్తం మిచ్ఛావితక్కం పటిసఙ్ఖానభావనాబలేన వూపసమేత్వా. వితక్కూపసమే రతోతి నవన్నమ్పి మహావితక్కానం అచ్చన్తూపసమభూతే అరహత్తే, నిబ్బానే ఏవ వా అజ్ఝాసయేన రతో అభిరతో. భబ్బో సోతి సో యథావుత్తో సమ్మాపటిపజ్జమానో పుగ్గలో పుబ్బభాగే సమథవిపస్సనాబలేన సబ్బవితక్కే యథారహం తదఙ్గాదివసేన వూపసమేత్వా ఠితో విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా మగ్గపటిపాటియా అరహత్తమగ్గఞాణసఙ్ఖాతం నిబ్బానసఙ్ఖాతఞ్చ అనుత్తరం సమ్బోధిం ఫుట్ఠుం అధిగన్తుం భబ్బో అరహా. ఏవమేత్థ పాళివణ్ణనా వేదితబ్బా.
చరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. సీలసుత్తవణ్ణనా
౧౨. దుతియే సమ్పన్నసీలాతి ఏత్థ తివిధం సమ్పన్నం పరిపుణ్ణసమఙ్గిమధురవసేన. తత్థ –
‘‘సమ్పన్నం సాలికేదారం, సువా భుఞ్జన్తి కోసియ;
పటివేదేమి తే బ్రహ్మే, న నే వారేతుముస్సహే’’తి. (జా. ౧.౧౪.౧) –
ఇదం పరిపుణ్ణసమ్పన్నం నామ. ‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో ఉపాగతో సముపాగతో ఉపపన్నో సమ్పన్నో సమన్నాగతో’’తి (విభ. ౫౧౧) ఇదం సమఙ్గిసమ్పన్నం నామ. ‘‘ఇమిస్సా, భన్తే, మహాపథవియా హేట్ఠిమతలం సమ్పన్నం, సేయ్యథాపి ఖుద్దమధుం అనీలకం, ఏవమస్సాద’’న్తి (పారా. ౧౭) ఇదం మధురసమ్పన్నం నామ. ఇధ పరిపుణ్ణసమ్పన్నవసేన అత్థం దస్సేన్తో ‘‘సమ్పన్నసీలాతి పరిపుణ్ణసీలా’’తి ఆహ. సమఙ్గిసమ్పన్నవసేనపి అత్థో యుజ్జతియేవ, తస్మా సమ్పన్నసీలాతి పరిపుణ్ణసీలా హుత్వాతిపి సీలసమఙ్గినో హుత్వాతిపి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. తత్థ సీలస్స అనవసేససమాదానేన అఖణ్డాదిభావప్పత్తియా పరిపుణ్ణసీలా, సమాదానతో పట్ఠాయ అవిచ్ఛిన్దనతో సీలసమఙ్గినో. సమాదానవతో హి అచ్చన్తవిరోధిధమ్మానుప్పత్తియా సీలసమఙ్గితా వేదితబ్బా, చేతనాదీనం పన సీలనలక్ఖణానం ధమ్మానం పవత్తిలక్ఖణేన వత్తబ్బమేవ నత్థి.
తత్థ ‘‘పరిపుణ్ణసీలా’’తి ఇమినా అత్థేన ఖేత్తదోసవిగమేన ఖేత్తపారిపూరీ వియ సీలదోసవిగమేన సీలపారిపూరీ వుత్తా హోతి. యథా హి ఖేత్తం బీజఖణ్డం, వప్పఖణ్డం, ఉదకఖణ్డం, ఊసఖణ్డన్తి చతుదోససమన్నాగతం అపరిపూరం హోతి. తత్థ బీజఖణ్డం నామ యత్థ అన్తరన్తరా బీజాని ఖణ్డాని వా పూతీని వా హోన్తి, తాని యత్థ పతన్తి, తత్థ సస్సం న ఉట్ఠేతి, ఖేత్తం ఖణ్డం హోతి, అపరిపూరం హోతీతి అత్థో. వప్పఖణ్డం నామ యత్థ అకుసలో బీజాని వపన్తో అన్తరన్తరా నిపాతేతి. ఏవఞ్హి సబ్బత్థ సస్సం న ఉట్ఠేతి, ఖేత్తం ఖణ్డం హోతి. ఉదకఖణ్డం నామ యత్థ కత్థచి ఉదకం అతిబహుం వా హోతి, న వా హోతి. తత్రాపి హి సస్సాని న ఉట్ఠేన్తి, ఖేత్తం ఖణ్డం హోతి. ఊసఖణ్డం నామ యత్థ కస్సకో కిస్మిఞ్చి పదేసే నఙ్గలేన భూమిం చత్తారో పఞ్చ వారే కసన్తో అతిగమ్భీరం కరోతి, తతో ఊసం ఉప్పజ్జతి. తత్రాపి హి సస్సం న ఉట్ఠేతి, ఖేత్తం ఖణ్డం హోతి, తాదిసఞ్చ ఖేత్తం న మహప్ఫలం హోతి న మహానిసంసం. తత్రాపి బహుమ్పి వపిత్వా అప్పం లభతి. ఇమేసం పన చతున్నం దోసానం విగమా ఖేత్తం పరిపుణ్ణం హోతి, తాదిసఞ్చ ఖేత్తం మహప్ఫలం హోతి మహానిసంసం. ఏవమేవ ఖణ్డం, ఛిద్దం, సబలం, కమ్మాసన్తి చతుదోససమన్నాగతం సీలం అపరిపూరం హోతి, తాదిసఞ్చ సీలం న మహప్ఫలం హోతి న మహానిసంసం. ఇమేసం పన చతున్నం దోసానం విగమా సీలం పరిపుణ్ణం హోతి, తాదిసఞ్చ సీలం మహప్ఫలం హోతి మహానిసంసం.
‘‘సీలసమఙ్గినో’’తి ఇమినా పనత్థేన సీలేన సమఙ్గిభూతా సమోధానగతా సమన్నాగతా హుత్వా విహరథాతి ఇదమేవ వుత్తం హోతి. తత్థ ద్వీహి కారణేహి సమ్పన్నసీలతా హోతి సీలవిపత్తియా ఆదీనవదస్సనేన, సీలసమ్పత్తియా చ ఆనిసంసదస్సనేన. తదుభయమ్పి విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౪) విత్థారితం. తత్థ ‘‘సమ్పన్నసీలాతి ఏత్తావతా చ కిర భగవా చతుపారిసుద్ధిసీలం ఉద్దిసిత్వా ‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతా’తి ఇమినా తత్థ జేట్ఠకసీలం విత్థారేత్వా దస్సేతీ’’తి దివావిహారవాసీ సుమత్థేరో ఆహ. అన్తేవాసికో పనస్స తేపిటకచూళనాగత్థేరో ఆహ – ‘‘ఉభయత్థాపి పాతిమోక్ఖసంవరో భగవతా వుత్తో, పాతిమోక్ఖసంవరోయేవ హి సీలం, ఇతరాని పన తీణి సీలన్తి వుత్తట్ఠానం నామ అత్థీ’’తి వత్వా తం అననుజానన్తో ఆహ – ‘‘ఇన్ద్రియసంవరో నామ ఛద్వారరక్ఖామత్తకమేవ, ఆజీవపారిసుద్ధి ధమ్మేన సమేన పచ్చయుప్పత్తిమత్తకం, పచ్చయనిస్సితం పటిలద్ధపచ్చయే ఇదమత్థన్తి పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జనమత్తకం. నిప్పరియాయేన పాతిమోక్ఖసంవరోవ సీలం. యస్స సో భిన్నో, అయం ఛిన్నసీసో వియ పురిసో హత్థపాదే, సేసాని రక్ఖిస్సతీతి న వత్తబ్బో. యస్స పన సో అరోగో, అయం అచ్ఛిన్నసీసో వియ పురిసో జీవితం, సేసాని పున పాకతికాని కత్వా రక్ఖితుం సక్కోతి. తస్మా ‘సమ్పన్నసీలా’తి ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరం ఉద్దిసిత్వా ‘సమ్పన్నపాతిమోక్ఖా’తి తస్సేవ వేవచనం వత్వా తం విత్థారేత్వా దస్సేన్తో ‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతా’తిఆదిమాహా’’తి.
పాతిమోక్ఖసంవరసీలేన సంవుతాతి యో నం పాతి రక్ఖతి, తం మోక్ఖేతి మోచేతి ఆపాయికాదీహి దుక్ఖేహీతి పాతిమోక్ఖన్తి లద్ధనామేన సిక్ఖాపదసీలేన పిహితకాయవచీద్వారా. ఏవంభూతా చ తేన ఉపేతా సమన్నాగతా నామ హోన్తీతి ఆహ ‘‘ఉపేతా హుత్వా’’తి. ఆచారేన చ గోచరేన చ సమ్పన్నాతి కాయికవాచసికఅవీతిక్కమసఙ్ఖాతేన ఆచారేన, న-వేసియగోచరతాదిసఙ్ఖాతేన గోచరేన చ సమ్పన్నా, సమ్పన్నఆచారగోచరాతి అత్థో. అణుప్పమాణేసూతి అతిపరిత్తకేసు అనాపత్తిగమనీయేసు. దుక్కటదుబ్భాసితమత్తేసూతి అపరే. దోసేసూతి గారయ్హేసు అకుసలధమ్మేసు. భయతో దస్సనసీలాతి పరమాణుమత్తమ్పి వజ్జం సినేరుప్పమాణం వియ కత్వా భాయనసీలా. సబ్బసిక్ఖాకోట్ఠాసేసూతి మూలపఞ్ఞత్తిఅనుపఞ్ఞత్తిసబ్బత్థపఞ్ఞత్తిపదేసపఞ్ఞత్తిఆదిభేదేసు. తం తం సమాదాతబ్బం సమాదాయాతి యం కిఞ్చి సిక్ఖాకోట్ఠాసేసు మూలపఞ్ఞత్తిఆదిభేదేసు సిక్ఖితబ్బం పటిపజ్జితబ్బం పూరితబ్బం కాయికం వాచసికం వా సీలం, తం సబ్బం సమ్మా ఆదాయ, సమ్మదేవ సక్కచ్చం సబ్బసో చ ఆదియిత్వాతి అత్థో.
ఉదయం పస్సన్తో పఞ్చవీసతి లక్ఖణాని పస్సతీతి ‘‘అవిజ్జాసముదయా రూపసముదయోతి పచ్చయసముదయట్ఠేన రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి. తణ్హాసముదయా…పే… కమ్మసముదయా…పే… ఆహారసముదయా రూపసముదయోతి పచ్చయసముదయట్ఠేన రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి. నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సన్తోపి రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి. రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సన్తో ఇమాని పఞ్చ లక్ఖణాని పస్సతి. తథా అవిజ్జాసముదయా వేదనాసముదయోతి పచ్చయసముదయట్ఠేన వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి. తణ్హాసముదయా…పే… కమ్మసముదయా…పే… ఫస్ససముదయా వేదనాసముదయోతి పచ్చయసముదయట్ఠేన వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి. నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సన్తోపి వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి. వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సన్తో ఇమాని పఞ్చ లక్ఖణాని పస్సతీ’’తిఆదినా నయేన ఏకేకస్మిం ఖన్ధే పఞ్చ పఞ్చ కత్వా వుత్తాని పఞ్చవీసతి ఉదయలక్ఖణాని పస్సతి.
వయం పస్సన్తో పఞ్చవీసతి లక్ఖణాని పస్సతీతి ‘‘అవిజ్జానిరోధా రూపనిరోధోతి పచ్చయనిరోధట్ఠేన రూపక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి. తణ్హానిరోధా…పే… కమ్మనిరోధా…పే… ఆహారనిరోధా రూపనిరోధోతి పచ్చయనిరోధట్ఠేన రూపక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి. విపరిణామలక్ఖణం పస్సన్తోపి రూపక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి. రూపక్ఖన్ధస్స వయం పస్సన్తో ఇమాని పఞ్చ లక్ఖణాని పస్సతి. అవిజ్జానిరోధా…పే… తణ్హానిరోధా…పే… ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధోతి పచ్చయనిరోధట్ఠేన వేదనాక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి. విపరిణామలక్ఖణం పస్సన్తోపి వేదనాక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతీ. వేదనాక్ఖన్ధస్స వయం పస్సన్తో ఇమాని పఞ్చ లక్ఖణాని పస్సతి’’తిఆదినా నయేన ఏకేకస్మిం ఖన్ధే పఞ్చ పఞ్చ కత్వా వుత్తాని పఞ్చవీసతి వయలక్ఖణాని పస్సతి. పేసితత్తోతి నిబ్బానం పతి పేసితచిత్తో. కథయన్తీతి తథావిధం భిక్ఖుం బుద్ధాదయో అరియా ఆచిక్ఖన్తి.
యతం చరేతి వాయమమానో చరేయ్య, చఙ్కమనాదివసేన గమనం కప్పేన్తోపి ‘‘అనుప్పన్నానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం అనుప్పాదాయ ఛన్దం జనేతి వాయమతీ’’తిఆదినా (విభ. ౪౩౨) నయేన వుత్తప్పధానవీరియం కరోన్తో ఘటేన్తో వాయమన్తో యథా అకుసలధమ్మా పహీయన్తి, కుసలధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి, ఏవం గమనం కప్పేయ్యాతి అత్థో. ఏస నయో సేసేసుపి. యతమేనం పసారయేతి ఏతం పసారేతబ్బం హత్థపాదాదిం యతం యతమానో యథావుత్తవీరియసమఙ్గీ హుత్వా పసారేయ్య, సబ్బత్థ పధానం న జహేయ్యాతి అధిప్పాయో.
ఇదాని యథా పటిపజ్జన్తో యతం యతన్తో నామ హోతి, తం పటిపదం దస్సేతుం ‘‘ఉద్ధ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉద్ధన్తి ఉపరి. తిరియన్తి పరితో, పురత్థిమదిసాదివసేన సమన్తతో దిసాభాగేసూతి అత్థో. అపాచీనన్తి హేట్ఠా. యావతా జగతో గతీతి యత్తకా సత్తసఙ్ఖారభేదస్స లోకస్స పవత్తి, తత్థ సబ్బత్థాతి అత్థో. ఏత్తావతా అనవసేసతా సమ్మసనఞాణస్స విసయం సఙ్గహేత్వా దస్సేతి. సమవేక్ఖితాతి సమా హేతునా ఞాయేన అవేక్ఖితా, అనిచ్చాదివసేన విపస్సితాతి వుత్తం హోతి. ధమ్మానన్తి సత్తసుఞ్ఞానం. ఖన్ధానన్తి రూపాదీనం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం. ఉదయబ్బయన్తి ఉదయఞ్చ వయఞ్చ. ఇదం వుత్తం హోతి – ఉపరి తిరియం అధోతి తిధా సఙ్గహితే సబ్బస్మిం లోకే అతీతాదిభేదభిన్నానం పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధసఙ్ఖాతానం సబ్బేసం రూపారూపధమ్మానం అనిచ్చాదిసమ్మసనాధిగతేన ఉదయబ్బయఞాణేన పఞ్చవీసతియా ఆకారేహి ఉదయం, పఞ్చవీసతియా ఆకారేహి వయం సమవేక్ఖితా సమనుపస్సితా భవేయ్యాతి.
చేతోసమథసామీచిన్తి చిత్తసంకిలేసానం అచ్చన్తవూపసమనతో చేతోసమథసఙ్ఖాతస్స అరియమగ్గస్స అనుచ్ఛవికం పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధిం. సిక్ఖమానన్తి పటిపజ్జమానం భావేన్తం ఞాణపరమ్పరా నిబ్బత్తేన్తం. సదాతి సబ్బకాలం రత్తిఞ్చేవ దివా చ. సతన్తి చతుసమ్పజఞ్ఞసమన్నాగతాయ సతియా సతోకారీ. ఏవమ్పేత్థ గాథావణ్ణనా దట్ఠబ్బా. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
సీలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పధానసుత్తవణ్ణనా
౧౩. తతియే ఉత్తమవీరియానీతి సేట్ఠవీరియాని విసిట్ఠస్స అత్థస్స సాధనతో. మారో ధియ్యతి ఏత్థాతి మారధేయ్యం, కిలేసమారస్స పవత్తిట్ఠానభూతం, తం తేభూమకవట్టన్తి ఆహ ‘‘తేభూమకవట్టసఙ్ఖాతం మారధేయ్య’’న్తి. జాతిమరణతో జాతం భయం జాతిమరణభయం, జాతిమరణమేవ వా భయహేతుతో భయన్తి జాతిమరణభయం. తేనాహ ‘‘జాతిఞ్చ మరణఞ్చ…పే… భయస్సా’’తి సేసం ఉత్తానమేవ.
పధానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. సంవరసుత్తవణ్ణనా
౧౪. చతుత్థే సంవరాదీనం సాధనవసేన పదహతి ఏతేహీతి పధానాని. సంవరన్తస్స ఉప్పన్నవీరియన్తి యథా అభిజ్ఝాదయో న ఉప్పజ్జన్తి, ఏవం సతియా ఉపట్ఠానే చక్ఖాదీనం పిదహనే అనలసస్స ఉప్పన్నవీరియం. పజహన్తస్సాతి వినోదేన్తస్స. ఉప్పన్నవీరియన్తి తస్సేవ పహానస్స సాధనవసేన పవత్తవీరియం. భావేన్తస్స ఉప్పన్నవీరియన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సమాధినిమిత్తన్తి సమాధి ఏవ. పురిముప్పన్నసమాధి హి పరతో ఉప్పజ్జనకసమాధిస్స కారణం హోతీతి ‘‘సమాధినిమిత్త’’న్తి వుత్తం.
ఉపధివివేకత్తాతి ఖన్ధూపధిఆదిఉపధీహి వివిత్తత్తా వినిస్సటత్తా. తం ఆగమ్మాతి తం నిబ్బానం మగ్గేన అధిగమహేతు. రాగాదయో విరజ్జన్తి ఏత్థ, ఏతేనాతి విరాగో. ఏవం నిరోధోపి దట్ఠబ్బో. యస్మా ఇధ బోజ్ఝఙ్గమిస్సకవసేన ఇచ్ఛితా, తస్మా ‘‘ఆరమ్మణవసేన వా అధిగన్తబ్బవసేన వా’’తి వుత్తం. తత్థ అధిగన్తబ్బవసేనాతి తన్నిన్నతావసేన. వోస్సగ్గపరిణామిన్తి వోస్సగ్గవసేన పరిణామితం పరిచ్చజనవసేన చేవ పక్ఖన్దనవసేన చ పరిణామనసీలం. తేనాహ ‘‘ద్వే వోస్సగ్గా’’తిఆది. ఖన్ధానం పరిచ్చజనం నామ తప్పటిబద్ధకిలేసప్పహానవసేనాతి యేనాకారేన విపస్సనా కిలేసే పజహతి, తేనేవాకారేన తన్నిమిత్తక్ఖన్ధే చ పజహతీతి వత్తబ్బతం అరహతీతి ఆహ ‘‘విపస్సనా…పే… పరిచ్చజతీ’’తి. యస్మా విపస్సనా వుట్ఠానగామినిభావం పాపుణన్తీ నిన్నపోణపబ్భారభావేన ఏకంసతో నిబ్బానం పక్ఖన్దతీతి వత్తబ్బతం లభతి, మగ్గో చ సముచ్ఛేదవసేన కిలేసే ఖన్ధే చ రాగం పరిచ్చజతి, తస్మా యథాక్కమం విపస్సనామగ్గానం వసేన పక్ఖన్దనపరిచ్చాగవోస్సగ్గా వేదితబ్బా. వోసగ్గత్థాయాతి పరిచ్చాగవోస్సగ్గత్థాయ చేవ పక్ఖన్దనవోస్సగ్గత్థాయ చ. పరిణమతీతి పరిచ్చజతి. తం పన పరిణామనం వుట్ఠానగామినిభావప్పత్తియా చేవ అరియమగ్గభావప్పత్తియా చ ఇచ్ఛితన్తి ఆహ ‘‘విపస్సనాభావఞ్చ మగ్గభావఞ్చ పాపుణాతీ’’తి. సేసపదేసూతి ‘‘ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతీ’’తిఆదీసు సేససమ్బోజ్ఝఙ్గకోట్ఠాసేసు.
భద్దకన్తి అభద్దకానం నీవరణాదిపాపధమ్మానం విక్ఖమ్భనేన రాగవిగమనేన ఏకన్తహితత్తా దుల్లభత్తా చ భద్దకం సున్దరం. న హి అఞ్ఞం సమాధినిమిత్తం ఏవం దుల్లభం రాగస్స ఉజువిపచ్చనీకభూతం అత్థి. అనురక్ఖతీతి ఏత్థ అనురక్ఖనా నామ అధిగతసమాధితో యథా పరిహాని న హోతి, ఏవం పటిపత్తిసాసన-తప్పటిపక్ఖవిగమనేనాతి ఆహ ‘‘సమాధీ’’తిఆది. అట్ఠికసఞ్ఞాదికాతి అట్ఠికజ్ఝానాదికా. సఞ్ఞాసీసేన హి ఝానం వదతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
సంవరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. పఞ్ఞత్తిసుత్తవణ్ణనా
౧౫. పఞ్చమే అత్తభావో ఏతేసం అత్థీతి అత్తభావినో, తేసం అత్తభావీనం. తేనాహ ‘‘అత్తభావవన్తాన’’న్తి. యావ ఛత్తింసాయ ఇన్దానం ఆయుప్పమాణం, తావ పణీతే కామే పరిభుఞ్జీతి మన్ధాతురాజా కిర ఏకదివసం అత్తనో పరిణాయకరతనం పుచ్ఛి – ‘‘అత్థి ను ఖో మనుస్సలోకతో రమణీయతరం ఠాన’’న్తి. కస్మా దేవ ఏవం భణసి, కిం న పస్ససి చన్దిమసూరియానం ఆనుభావం, నను ఏతేసం ఠానం ఇతో రమణీయతరన్తి? రాజా చక్కరతనం పురక్ఖత్వా తత్థ అగమాసి.
చత్తారో మహారాజానో ‘‘మన్ధాతుమహారాజా ఆగతో’’తి సుత్వా ‘‘తావమహిద్ధికో మహారాజా న సక్కా యుద్ధేన పటిబాహితు’’న్తి సకరజ్జం నియ్యాతేసుం. సో తం గహేత్వా పున పుచ్ఛి – ‘‘అత్థి ను ఖో ఇతో రమణీయతరం ఠాన’’న్తి. అథస్స తావతింసభవనం కథయింసు. ‘‘తావతింసభవనం, దేవ, రమణీయం, తత్థ సక్కస్స దేవరఞ్ఞో ఇమే చత్తారో మహారాజానో పారిచారికా దోవారికభూమియం తిట్ఠన్తి. సక్కో దేవరాజా మహిద్ధికో మహానుభావో. తస్సిమాని ఉపభోగట్ఠానాని – యోజనసహస్సుబ్బేధో వేజయన్తపాసాదో, పఞ్చయోజనసతుబ్బేధా సుధమ్మదేవసభా, దియడ్ఢయోజనసతికో వేజయన్తరథో, తథా ఏరావణో హత్థీ, దిబ్బరుక్ఖసహస్సప్పటిమణ్డితం నన్దనవనం, చిత్తలతావనం, ఫారుసకవనం, యోజనసతుబ్బేధో పారిచ్ఛత్తకో కోవిళారో, తస్స హేట్ఠా సట్ఠియోజనాయామా పఞ్ఞాసయోజనవిత్థారా పఞ్చదసయోజనుబ్బేధా జయసుమనపుప్ఫవణ్ణా పణ్డుకమ్బలసిలా, యస్సా ముదుతాయ సక్కస్స నిసీదతో ఉపడ్ఢకాయో అనుప్పవిసతీ’’తి.
తం సుత్వా రాజా తత్థ గన్తుకామో చక్కరతనం అబ్భుక్కిరి. తం ఆకాసే ఉట్ఠహి సద్ధిం చతురఙ్గినియా సేనాయ. అథ ద్విన్నం దేవలోకానం వేమజ్ఝతో చక్కరతనం ఓతరిత్వా పథవియా ఆసన్నే ఠానే అట్ఠాసి సద్ధిం పరిణాయకరతనప్పముఖాయ చతురఙ్గినియా సేనాయ. రాజా ఏకకోవ అత్తనో ఆనుభావేన తావతింసభవనం అగమాసి. సక్కో ‘‘మన్ధాతా ఆగతో’’తి సుత్వా తస్స పచ్చుగ్గమనం కత్వా ‘‘స్వాగతం, మహారాజ, సకం, తే మహారాజ, అనుసాస మహారాజా’’తి వత్వా సద్ధిం నాటకేహి రజ్జం ద్వే భాగే కత్వా ఏకం భాగమదాసి. రఞ్ఞో తావతింసభవనే పతిట్ఠితమత్తస్సేవ మనుస్సగన్ధసరీరనిస్సన్దాదిమనుస్సభావో విగచ్ఛి, దేవలోకే పవత్తివిపాకదాయినో అపరపరియాయవేదనీయస్స కమ్మస్స కతోకాసత్తా సబ్బదా సోళసవస్సుద్దేసికతామాలామిలాయనాదిదేవభావో పాతురహోసి. తస్స సక్కేన సద్ధిం పణ్డుకమ్బలసిలాయ నిసిన్నస్స అక్ఖినిమిసనమత్తేన నానత్తం పఞ్ఞాయతి. తం అసల్లక్ఖేన్తా దేవా సక్కస్స చ తస్స చ నానత్తే ముయ్హన్తి. సో తత్థ దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవమానో తదా మనుస్సానం అసఙ్ఖ్యేయ్యాయుకతాయ యావ ఛత్తింస సక్కా ఉపపజ్జిత్వా చుతా, తావ సక్కరజ్జం కారేత్వా ‘‘కిం మే ఇమినా ఉపడ్ఢరజ్జేనా’’తి అతిత్తో కామేహి తతో చవిత్వా అత్తనో ఉయ్యానే పతితో మనుస్సలోకే ఉతుకక్ఖళతాయ వాతాతపేన ఫుసితగత్తో కాలమకాసి. తేన వుత్తం ‘‘దేవలోకే పన యావ ఛత్తింసాయ ఇన్దానం ఆయుప్పమాణం, తావ పణీతే కామే పరిభుఞ్జీ’’తి.
పఞ్ఞత్తిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. సోఖుమ్మసుత్తవణ్ణనా
౧౬. ఛట్ఠే సుఖుమలక్ఖణప్పటివిజ్ఝనకానీతి అనిచ్చాదిసుఖుమలక్ఖణానం పటివిజ్ఝనకాని. సుఖుమలక్ఖణపరిగ్గాహకఞాణేనాతి సుఖుమలక్ఖణపరిగ్గాహకేన ఞాణేన. పరతో జానిత్వాతి అవసవత్తనేన అఞ్ఞతో జానిత్వా. సఙ్ఖారా హి ‘‘మా భిజ్జింసూ’’తి ఇచ్ఛితాపి భిజ్జన్తేవ, తస్మా తే అవసవత్తితాయ పరే నామ. సా చ నేసం పరతా అనిచ్చదస్సనే పాకటా హోతీతి వుత్తం ‘‘ఇమినా హి పదేన అనిచ్చానుపస్సనా కథితా’’తి. సేసం ఉత్తానమేవ.
సోఖుమ్మసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭-౧౦. పఠమఅగతిసుత్తాదివణ్ణనా
౧౭-౨౦. సత్తమే ఛన్దాగతిన్తి ఏత్థ సన్ధివసేన సరలోపోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఛన్దేన అగతి’’న్తి. ఛన్దాతి హేతుమ్హి నిస్సక్కవచనన్తి ఆహ ‘‘ఛన్దేనా’’తి, పేమేనాతి అత్థో. ఛన్దసద్దో హేత్థ తణ్హాపరియాయో, అకుసలచ్ఛన్దపరియాయో వా. సేసేసూతి ‘‘దోసాగతిం గచ్ఛతీ’’తిఆదీసు.
ఏత్థ చ యో ‘‘అయం మే మిత్తోతి వా, సన్దిట్ఠోతి వా, ఞాతకోతి వా, లఞ్చం వా పన మే దేతీ’’తి ఛన్దవసేన అస్సామికం సామికం కరోతి, అయం ఛన్దేన అకత్తబ్బం కరోతి నామ. యో ‘‘అయం మే వేరీ’’తి చిరకాలానుబద్ధవేరవసేన వా, తఙ్ఖణుప్పన్నకోధవసేన వా సామికం అస్సామికం కరోతి, అయం దోసేన అకత్తబ్బం కరోతి నామ. యో పన మన్దత్తా మోమూహత్తా యం వా తం వా అయుత్తం అకారణం వత్వా అస్సామికం సామికం కరోతి, అయం మోహేన అకత్తబ్బం కరోతి నామ. యో పన ‘‘అయం రాజవల్లభోతి వా విసమే చోరాదికే విసమాని వా కాయదుచ్చరితాదీని సమాదాయ వత్తనేన విసమనిస్సితో వా, అనత్థమ్పి మే కరేయ్యా’’తి భీతో అస్సామికం సామికం కరోతి, అయం భయేన అకత్తబ్బం కరోతి నామ.
యో పన కిఞ్చి భాజేన్తో ‘‘అయం మే సన్దిట్ఠో వా సమ్భత్తో వా’’తి పేమవసేన అతిరేకం దేతి, ‘‘అయం మే వేరీ’’తి దోసవసేన ఊనకం దేతి, యో ముయ్హన్తో దిన్నాదిన్నం అజానమానో కస్సచి ఊనం, కస్సచి అధికం దేతి, ‘‘అయం ఇమస్మిం అదీయమానే మయ్హం అనత్థమ్పి కరేయ్యా’’తి సీతో కస్సచి అతిరేకం దేతి, సో చతుబ్బిధోపి యథానుక్కమేన ఛన్దాగతిఆదీని గచ్ఛన్తో అకత్తబ్బం కరోతి నామ.
నిహీయతి తస్స యసోతి తస్స అగతిగామినో కిత్తియసోపి పరివారయసోపి నిహీయతి పరిహాయతి. యస్సతి తేన కిత్తీయతీతి హి యసో, కిత్తి థుతిఘోసో. యస్సతి తేన పురేచరానుచరభావేన పరివారయతీతి యసో, పరివారో. అట్ఠమనవమదసమాని ఉత్తానత్థానేవ.
చరవగ్గో దుతియో.
౩. ఉరువేలవగ్గో
౧. పఠమఉరువేలసుత్తవణ్ణనా
౨౧. తతియస్స పఠమే మహావేలా వియ మహావేలా, విపులవాలికపుఞ్జతాయ మహన్తో వేలాతటో వియాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘మహావాలికరాసీతి అత్థో’’తి. ఉరు, మరు, సికతా, వాలుకా, వణ్ణు, వాలికాతి ఇమే సద్దా సమానత్థా, బ్యఞ్జనమేవ నానం. తేనాహ ‘‘ఉరూతి వాలికా వుచ్చతీ’’తి.
నజ్జాతి నదతి సద్దాయతీతి నదీ, తస్సా నజ్జా, నదియా నిన్నగాయాతి అత్థో. నేరఞ్జరాయాతి ‘‘నేలఞ్జలాయా’’తి వత్తబ్బే ల-కారస్స ర-కారం కత్వా ‘‘నేరఞ్జరాయా’’తి వుత్తం, కద్దమసేవాలపణకాదిదోసరహితసలిలాయాతి అత్థో. కేచి ‘‘నీలం-జలాయాతి వత్తబ్బే నేరఞ్జరాయా’’తి వదన్తి. నామమేవ వా ఏతం తస్సా నదియాతి వేదితబ్బం. తస్సా నదియా తీరే యత్థ భగవా విహాసి, తం దస్సేతుం ‘‘అజపాలనిగ్రోధే’’తి వుత్తం. కస్మా పనాయం అజపాలనిగ్రోధో నామ జాతోతి ఆహ ‘‘తస్సా’’తిఆది. కేచి పన ‘‘యస్మా తత్థ వేదే సజ్ఝాయితుం అసమత్థా మహల్లకబ్రాహ్మణా పాకారపరిక్ఖేపయుత్తాని నివేసనాని కత్వా సబ్బే వసింసు, తస్మాస్స అజపాలనిగ్రోధోతి నామం జాత’’న్తి వదన్తి. తత్రాయం వచనత్థో – న జపన్తీతి అజపా, మన్తానం అనజ్ఝాయకాతి అత్థో. అజపాలన్తి ఆదియన్తి నివాసం ఏత్థాతి అజపాలోతి. అపరే పన వదన్తి ‘‘యస్మా మజ్ఝన్హికసమయే అన్తోపవిట్ఠే అజే అత్తనో ఛాయాయ పాలేతి రక్ఖతి, తస్మా ‘అజపాలో’తిస్స నామం రుళ్హ’’న్తి. సబ్బత్థాపి నామమేతం తస్స రుక్ఖస్స.
పఠమాభిసమ్బుద్ధోతి పఠమం అభిసమ్బుద్ధో, అనునాసికలోపేనాయం నిద్దేసో. తేనేవాహ ‘‘సమ్బుద్ధో హుత్వా పఠమమేవా’’తి. పఠమన్తి చ భావనపుంసకనిద్దేసో, తస్మా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా పఠమం అజపాలనిగ్రోధే విహరామీతి ఏవమేత్థ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. అయం వితక్కోతి అయం ‘‘కిన్ను ఖ్వాహం…పే… విహరేయ్య’’న్తి ఏవం పవత్తవితక్కో. హత్థీ చ వానరో చ తిత్తిరో చ హత్థివానరతిత్తిరా.
యే వుద్ధమపచాయన్తీతి జాతివుద్ధో, వయోవుద్ధో, గుణవుద్ధోతి తయో వుద్ధా. తేసు జాతిసమ్పన్నో జాతివుద్ధో నామ, వయే ఠితో వయోవుద్ధో నామ, గుణసమ్పన్నో గుణవుద్ధో నామ. తేసు గుణసమ్పన్నో వయోవుద్ధో ఇమస్మిం ఠానే వుద్ధోతి అధిప్పేతో. అపచాయన్తీతి జేట్ఠాపచాయికాకమ్మేన పూజేన్తి. ధమ్మస్స కోవిదాతి జేట్ఠాపచాయనధమ్మస్స కోవిదా కుసలా. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే. పాసంసాతి పసంసారహా. సమ్పరాయే చ సుగ్గతీతి సమ్పరేతబ్బే ఇమం లోకం హిత్వా గన్తబ్బే పరలోకేపి తేసం సుగతియేవ. అయం పనేత్థ పిణ్డత్థో – ఖత్తియా వా హోన్తు బ్రాహ్మణా వా వేస్సా వా సుద్దా వా గహట్ఠా వా పబ్బజితా వా తిరచ్ఛానగతా వా, యే కేచి సత్తా జేట్ఠాపచితికమ్మేన సీలాదిగుణసమ్పన్నానం వయోవుద్ధానం అపచితిం కరోన్తి, తే ఇమస్మిఞ్చ అత్తభావే జేట్ఠాపచితికారకాతి పసంసం వణ్ణనం థోమనం లభన్తి, కాయస్స చ భేదా సగ్గే నిబ్బత్తన్తీతి.
అఞ్ఞస్మిన్తి పరస్మిం. అత్తా న హోతీతి అఞ్ఞో, పరో. సో పనేత్థ న యో కోచి అధిప్పేతో, అథ ఖో గరుట్ఠానియో. తేనాహ ‘‘కఞ్చి గరుట్ఠానే అట్ఠపేత్వా’’తి. పతిస్సతి గరునో ఆణం సమ్పటిచ్ఛతీతి పతిస్సో, న పతిస్సో అప్పతిస్సో, పతిస్సయరహితో, గరుపస్సయరహితోతి అత్థో.
సదేవకేతి అవయవేన విగ్గహో సముదాయో సమాసత్థో. సదేవకగ్గహణేన పఞ్చకామావచరదేవగ్గహణం పారిసేసఞాయేన ఇతరేసం పదన్తరేహి సఙ్గహితత్తా. సమారకగ్గహణేన ఛట్ఠకామావచరదేవగ్గహణం పచ్చాసత్తిఞాయేన. తత్థ హి మారో జాతో తన్నివాసీ చ హోతి. సబ్రహ్మకవచనేన బ్రహ్మకాయికాదిబ్రహ్మగ్గహణం పచ్చాసత్తిఞాయేనేవ. సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయాతి సాసనస్స పచ్చత్థికసమణబ్రాహ్మణగ్గహణం. నిదస్సనమత్తఞ్చేతం అపచ్చత్థికానం అసమితాబాహితపాపానఞ్చ సమణబ్రాహ్మణానం తేనేవ వచనేన గహితత్తా. కామం ‘‘సదేవకే’’తిఆదివిసేసనానం వసేన సత్తవిసయో లోకసద్దోతి విఞ్ఞాయతి తుల్యయోగవిసయత్తా తేసం, ‘‘సలోమకో సపక్ఖకో’’తిఆదీసు పన అతుల్యయోగే అయం సమాసో లబ్భతీతి బ్యభిచారదస్సనతో పజాగహణన్తి పజావచనేన సత్తలోకగ్గహణం.
దేవభావసామఞ్ఞేన మారబ్రహ్మేసు గహితేసుపి ఇతరేహి తేసం లబ్భమానవిసేసదస్సనత్థం విసుం గహణన్తి దస్సేన్తో ‘‘మారో నామా’’తిఆదిమాహ. మారో బ్రహ్మానమ్పి విచక్ఖుకమ్మాయ పహోతీతి ఆహ ‘‘సబ్బేస’’న్తి. ఉపరీతి ఉపరిభాగే. బ్రహ్మాతి దససహస్సిబ్రహ్మానం సన్ధాయాహ. తథా చాహ ‘‘దసహి అఙ్గులీహీ’’తిఆది. ఇధ దీఘనికాయాదయో వియ బాహిరకానమ్పి గన్థనికాయో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘ఏకనికాయాదివసేనా’’తి. వత్థువిజ్జాదీతి ఆది-సద్దేన విజ్జాట్ఠానాని సఙ్గయ్హన్తి. యథాసకం కమ్మకిలేసేహి పజాతత్తా నిబ్బత్తత్తా పజా, సత్తనికాయో, తస్సా పజాయ. సదేవమనుస్సాయాతి వా ఇమినా సమ్ముతిదేవగ్గహణం తదవసిట్ఠమనుస్సలోకగ్గహణఞ్చ దట్ఠబ్బం.
ఏవం భాగసో లోకం గహేత్వా యోజనం దస్సేత్వా ఇదాని అభాగసో లోకం గహేత్వా యోజనం దస్సేతుం ‘‘అపిచేత్థా’’తిఆది వుత్తం. లోకవసేన వుత్తాని ‘‘లోకీయన్తి ఏత్థ కమ్మం కమ్మఫలానీ’’తి కత్వా. పజావసేన ‘‘హేతుపచ్చయేహి పజాతా’’తి కత్వా. సీలసమ్పన్నతరన్తి ఏత్థ పరిపుణ్ణసమ్పన్నతా అధిప్పేతా ‘‘సమ్పన్నం సాలికేదార’’న్తిఆదీసు (జా. ౧.౧౪.౧) వియ. తేనాహ ‘‘అధికతరన్తి అత్థో’’తి. పరిపుణ్ణఞ్హి అధికతరన్తి వత్తుం అరహతి. కారణన్తి యుత్తిం. అత్థన్తి అవిపరీతత్థం. వడ్ఢిన్తి అతివడ్ఢినిమిత్తం.
ఇమినా వచనేనాతి ఇమస్మిం సుత్తే అనన్తరం వుత్తవచనేన. న కేవలం ఇమినావ, సుత్తన్తరమ్పి ఆనేత్వా పటిబాహితబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘న మే ఆచరియో అత్థీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ న మే ఆచరియో అత్థీతి లోకుత్తరధమ్మే మయ్హం ఆచరియో నామ నత్థి. కిఞ్చాపి లోకియధమ్మానమ్పి యాదిసో లోకనాథస్స అధిగమో, న తాదిసో అధిగమో పరూపదేసో అత్థి. లోకుత్తరధమ్మే పనస్స లేసోపి నత్థి. నత్థి మే పటిపుగ్గలోతి మయ్హం సీలాదీహి గుణేహి పటినిధిభూతో పుగ్గలో నామ నత్థి. సరన్తి కరణే ఏతం పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘సరన్తేనా’’తి, సరన్తి వా సరణహేతు చాతి అత్థో.
యతోతి భుమ్మత్థే తోసద్దోతి ఆహ ‘‘యస్మిం కాలే’’తి. రత్తియో జానన్తీతి రత్తఞ్ఞూ, అత్తనో పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ బహూ రత్తియో జానన్తి, చిరపబ్బజితాతి వుత్తం హోతి. రత్తఞ్ఞూనం మహన్తభావో రత్తఞ్ఞుమహన్తం. భావప్పధానో ఏస నిద్దేసో. ‘‘రత్తఞ్ఞుమహత్త’’న్తి వా పాఠో. ఏస నయో సేసేసుపి. థేరనవమజ్ఝిమానం వసేన విపులభావో వేపుల్లమహన్తం. సిక్ఖత్తయసఙ్గహితస్స సాసనబ్రహ్మచరియస్స ఝానాభిఞ్ఞాదివసేన విపులభావో బ్రహ్మచరియమహన్తం. విసిట్ఠస్స పచ్చయలాభస్స విపులభావో లాభగ్గమహన్తం. చతుబ్బిధేన మహన్తేనాతి చతుబ్బిధేన మహన్తభావేన. మహాపజాపతియా దుస్సయుగదానకాలేతి భగవతో సఙ్ఘే గారవస్స పాకటకాలదస్సనమత్తం. న హి భగవా తతో పుబ్బే సఙ్ఘే గారవరహితో విహాసి.
పఠమఉరువేలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨.దుతియఉరువేలసుత్తవణ్ణనా
౨౨. దుతియే హుహుఙ్కజాతికేనాతి సో కిర దిట్ఠమఙ్గలికో మానవసేన కోధవసేన చ ‘‘హుహు’’న్తి కరోన్తో విచరతి, తస్మా హుహుఙ్కజాతికోతి వుచ్చతి. ‘‘హుహుక్కజాతికో’’తిపి పఠన్తి, తేన సద్ధిం ఆగతాతి అత్థో. జరాజిణ్ణాతి జరాయ ఖణ్డదన్తపలితకేసాదిభావం ఆపాదితా. వయోవుద్ధాతి అఙ్గపచ్చఙ్గానం వుద్ధిమరియాదప్పత్తా. జాతిమహల్లకాతి ఉపపత్తియా మహల్లకభావేన సమన్నాగతా. మహత్తం లన్తి గణ్హన్తీతి మహల్లకా, జాతియా మహల్లకా, న విభవాదినాతి జాతిమహల్లకా. వయోఅనుప్పత్తాతి పచ్ఛిమవయం సమ్పత్తా, పచ్ఛిమవయో నామ వస్ససతస్స పచ్ఛిమో తతియో భాగో. జిణ్ణాతి వా పోరాణా, చిరకాలప్పవత్తకులన్వయాతి వుత్తం హోతి. వుద్ధాతి సీలాచారాదిగుణవుద్ధియుత్తా. మహల్లకాతి విభవమహన్తతాయ సమన్నాగతా. మహద్ధనాతి మహాభోగా. అద్ధగతాతి మగ్గప్పటిపన్నా బ్రాహ్మణానం వతచరియాదిమరియాదం అవీతిక్కమ్మ చరమానా. వయోఅనుప్పత్తాతి జాతివుద్ధభావం అన్తిమవయం అనుప్పత్తా. సుతం నేతన్తి ఏత్థ సుతం నో ఏతన్తి పదచ్ఛేదో. నోతి చ కరణత్థే సామివచనం. తేనాహ ‘‘అమ్హేహి సుత’’న్తి.
అకాలేతి అయుత్తకాలే. అసభావం వదతీతి యం నత్థి, తం వదతి. అనత్థం వదతీతి అకారణనిస్సితం వదతి. అకారణనిస్సితన్తి చ నిప్ఫలన్తి అత్థో. ఫలఞ్హి కారణనిస్సితం. అకారణనిస్సితతా చ తదవినాభావతో అకారణే నిస్సితం, నిప్ఫలం సమ్ఫన్తి వుత్తం హోతి. అవినయం వదతీతి న సంవరవినయప్పటిసంయుత్తం వదతి, అత్తనో సుణన్తస్స చ న సంవరవినయావహం వదతీతి వుత్తం హోతి. న హదయే నిధేతబ్బయుత్తకన్తి అహితసంహితత్తా చిత్తం అనుప్పవేసేత్వా నిధేతుం అయుత్తం. కథేతుం అయుత్తకాలేనాతి ధమ్మం కథేన్తేన యో అత్థో యస్మిం కాలే వత్తబ్బో, తతో పుబ్బే పచ్ఛా చ తస్స అకాలో, తస్మిం అయుత్తకాలే వత్తా. అపదేసరహితన్తి సుత్తాపదేసరహితం. సాపదేసం సకారణం కత్వా న కథేతీతి ‘‘భగవతా అసుకే సుత్తే ఏవం వుత్త’’న్తి ఏవం సాపదేసం కారణసహితం కత్వా న కథేతి.
పరియన్తరహితన్తి పరిచ్ఛేదరహితం, సుత్తం వా జాతకం వా నిక్ఖిపిత్వా తస్స అనుయోగం ఉపమం వా వత్థుం వా ఆహరిత్వా యం సుత్తం జాతకం వా నిక్ఖిపితం, తస్స సరీరభూతం కథం అనామసిత్వా బాహిరకథంయేవ కథేతి, నిక్ఖిత్తం నిక్ఖిత్తమత్తమేవ హోతి, ‘‘సుత్తం ను ఖో కథేతి జాతకం ను ఖో, నాస్స అన్తం వా కోటిం వా పస్సామా’’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి. యథా వటరుక్ఖసాఖానం గతగతట్ఠానే పారోహా ఓతరన్తి, ఓతిణ్ణో-తిణ్ణట్ఠానే విరుళ్హిం ఆపజ్జిత్వా పున వడ్ఢన్తియేవ, ఏవం అడ్ఢయోజనమ్పి యోజనమ్పి గచ్ఛతియేవ. గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే పన మూలరుక్ఖో వినస్సతి, అనుజాతపారోహమూలానియేవ తిట్ఠన్తి, ఏవం అయమ్పి నిగ్రోధధమ్మకథికో నామ హోతి. నిక్ఖిత్తం నిక్ఖిత్తమేవ కత్వా పస్సేనేవ పరిహరన్తో గచ్ఛతి. యో పన బహుమ్పి భణన్తో ‘‘ఏతదత్థమిదం వుత్త’’న్తి నిక్ఖిత్తసుత్తతో అఞ్ఞమ్పి అనుయోగూపమావత్థువసేన తదుపయోగీనం ఆహరిత్వా ఆహరిత్వా జానాపేతుం సక్కోతి, తథారూపస్స ధమ్మకథికస్స బహుమ్పి కథేతుం వట్టతి. న లోకియలోకుత్తరఅత్థనిస్సితన్తి అత్తనో పరేసఞ్చ న లోకియలోకుత్తరహితావహం.
పకట్ఠానం ఉక్కట్ఠానం సీలాదిఅత్థానం బోధనతో సభావనిరుత్తివసేన చ బుద్ధాదీహి భాసితత్తా పకట్ఠానం వచనప్పబన్ధానం ఆళీతి పాళి, పరియత్తిధమ్మో. పురిమస్స అత్థస్స పచ్ఛిమేన అత్థేన అనుసన్ధానం అనుసన్ధి, అత్థముఖేన పన పాళిప్పదేసానమ్పి అనుసన్ధి హోతియేవ. స్వాయం అనుసన్ధి పుచ్ఛానుసన్ధిఅజ్ఝాసయానుసన్ధియథానుసన్ధిఆదివసేన చతుబ్బిధో, తంతందేసనానం పన పుబ్బాపరపాళివసేన అనుసన్ధివసేన పుబ్బాపరవసేనాతి పచ్చేకం యోజేతబ్బం. ఉగ్గహితన్తి బ్యఞ్జనసో అత్థసో చ ఉద్ధం ఉద్ధం గహితం, పరియాపుణనవసేన చేవ పరిపుచ్ఛావసేన చ హదయేన గహితన్తి అత్థో. వట్టదుక్ఖనిస్సరణత్థికేహి సోతబ్బతో సుతం, పరియత్తిధమ్మో. తం ధారేతీతి సుతధరో. యో హి సుతధరో, సుతం తస్మిం పతిట్ఠితం హోతి సుప్పతిట్ఠితం అరోగికం, తస్మా వుత్తం ‘‘సుతస్స ఆధారభూతో’’తి. తేనాహ ‘‘యస్స హీ’’తిఆది. ఏకం పదం ఏకక్ఖరమ్పి అవినట్ఠం హుత్వా సన్నిచీయతీతి సన్నిచయో, సుతం సన్నిచయో ఏతస్మిన్తి సుతసన్నిచయో. అజ్ఝోసాయాతి అనుప్పవిసిత్వా. తిట్ఠతీతి న సమ్ముస్సతి.
పగుణాతి వాచుగ్గతా. నిచ్చలికన్తి అవిపరివత్తం. సంసన్దిత్వాతి అఞ్ఞేహి సంసన్దిత్వా. సమనుగ్గాహిత్వాతి పరిపుచ్ఛావసేన అత్థం ఓగాహిత్వా. పబన్ధస్స విచ్ఛేదాభావతో గఙ్గాసోతసదిసం. ‘‘భవఙ్గసోతసదిస’’న్తి వా పాఠో, అకిత్తిమం సుఖప్పవత్తీతి అత్థో. సుత్తేకదేసస్స సుత్తమత్తస్స చ వచసా పరిచయో ఇధ నాధిప్పేతో, వగ్గాదివసేన పన అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘సుత్తదసక…పే… సజ్ఝాయితా’’తి, ‘‘దససుత్తాని గతాని, దసవగ్గాని గతానీ’’తిఆదినా సల్లక్ఖేత్వా వాచాయ సజ్ఝాయితాతి అత్థో. మనసా అను అను పేక్ఖితా భాగసో నిజ్ఝాయితా చిన్తితా మనసానుపేక్ఖితా. రూపగతం వియ పఞ్ఞాయతీతి రూపగతం వియ చక్ఖుస్స విభూతం హుత్వా పఞ్ఞాయతి. సుప్పటివిద్ధాతి నిజ్జటం నిగ్గుమ్బం కత్వా సుట్ఠు యాథావతో పటివిద్ధా.
అధికం చేతోతి అభిచేతో, ఉపచారజ్ఝానచిత్తం. తస్స పన అధికతా పాకతికకామావచరచిత్తేహి సున్దరతాయ, సా పటిపక్ఖతో సుద్ధియాతి ఆహ ‘‘అభిక్కన్తం విసుద్ధం చిత్త’’న్తి. అధిచిత్తన్తి సమాధిమాహ. సోపి ఉపచారసమాధి దట్ఠబ్బో. వివేకజం పీతిసుఖం, సమాధిజం పీతిసుఖం, అపీతిజం కాయసుఖం, సతిపారిసుద్ధిజం ఞాణసుఖన్తి చతుబ్బిధమ్పి ఝానసుఖం పటిపక్ఖతో నిక్ఖన్తతం ఉపాదాయ నేక్ఖమ్మసుఖన్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘నేక్ఖమ్మసుఖం విన్దతీ’’తి. ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే సమాపజ్జితుం సమత్థోతి ఇమినా తేసు ఝానేసు సమాపజ్జనవసీభావమాహ. నికామలాభీతి పన వచనతో ఆవజ్జనాధిట్ఠానపచ్చవేక్ఖణవసియోపి వుత్తా ఏవాతి వేదితబ్బా. సుఖేనేవ పచ్చనీకధమ్మే విక్ఖమ్భేత్వాతి ఏతేన తేసం ఝానానం సుఖప్పటిపదతం ఖిప్పాభిఞ్ఞతఞ్చ దస్సేతి.
విపులానన్తి వేపుల్లం పాపితానం ఝానానం. విపులతా నామ సుభావితభావేన చిరతరప్పవత్తియా, సా చ పరిచ్ఛేదానురూపావ ఇచ్ఛితబ్బాతి ‘‘విపులాన’’న్తి వత్వా ‘‘యథాపరిచ్ఛేదేన వుట్ఠాతుం సమత్థోతి వుత్తం హోతీ’’తి ఆహ. పరిచ్ఛేదకాలఞ్హి అప్పత్వావ వుట్ఠహన్తో అకసిరలాభీ న హోతి యావదిచ్ఛితం పవత్తేతుం అసమత్థత్తా. ఇదాని యథావుత్తే సమాపజ్జనాదివసీభావే బ్యతిరేకవసేన విభావేతుం ‘‘ఏకచ్చో హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ లాభీయేవ హోతీతి ఇదం పటిలద్ధమత్తస్స ఝానస్స వసేన వుత్తం. తథాతి ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే. పారిపన్థికేతి వసీభావస్స పచ్చనీకధమ్మే. ఝానాధిగమస్స పన పచ్చనీకధమ్మా పగేవ విక్ఖమ్భితా, అఞ్ఞథా ఝానాధిగమో ఏవ న సియా. కిచ్ఛేన విక్ఖమ్భేతీతి కిచ్ఛేన విసోధేతి. కామాదీనవపచ్చవేక్ఖణాదీహి కామచ్ఛన్దాదీనం వియ అఞ్ఞేసమ్పి సమాధిపారిపన్థికానం దూరసముస్సారణం ఇధ విక్ఖమ్భనం విసోధనఞ్చాతి వేదితబ్బం. నాళికయన్తన్తి కాలమాననాళికయన్తమాహ.
అట్ఠపితసఙ్కప్పోతి న సమ్మాపణిహితసఙ్కప్పో. అభిఞ్ఞాపారగూతి సబ్బేసం లోకియలోకుత్తరధమ్మానం అభిఞ్ఞాయ పారం గతో, సబ్బధమ్మే అభివిసిట్ఠాయ అగ్గమగ్గపఞ్ఞాయ జానిత్వా ఠితోతి అత్థో. పరిఞ్ఞాపారగూతి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం పరిఞ్ఞాయ పారం గతో, పఞ్చక్ఖన్ధే పరిజానిత్వా ఠితోతి అత్థో. భావనాపారగూతి చతున్నం మగ్గానం భావనాయ పారం గతో, చత్తారో మగ్గే భావేత్వా ఠితోతి అత్థో. పహానపారగూతి సబ్బకిలేసానం పహానేన పారం గతో, సబ్బకిలేసే పజహిత్వా ఠితోతి అత్థో. సచ్ఛికిరియాపారగూతి నిరోధసచ్ఛికిరియాయ పారం గతో, నిరోధం సచ్ఛికత్వా ఠితోతి అత్థో. సమాపత్తిపారగూతి సబ్బసమాపత్తీనం సమాపజ్జనేన పారం గతో, సబ్బా సమాపత్తియో సమాపజ్జిత్వా ఠితోతి అత్థో. బ్రహ్మచరియస్స కేవలీతి యం బ్రహ్మచరియస్స కేవలం సకలభావో, తేన సమన్నాగతో, సకలచతుమగ్గబ్రహ్మచరియవాసోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘సకలబ్రహ్మచరియో’’తి, పరిపుణ్ణమగ్గబ్రహ్మచరియోతి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
దుతియఉరువేలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. లోకసుత్తవణ్ణనా
౨౩. తతియే లోకోతి లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకో. అత్థతో పురిమస్మిం అరియసచ్చద్వయం, ఇధ పన దుక్ఖం అరియసచ్చం వేదితబ్బం. తేనాహ ‘‘లోకోతి దుక్ఖసచ్చ’’న్తి. విసంయుత్తోతి విసంసట్ఠో న పటిబద్ధో, సబ్బేసం సంయోజనానం సమ్మదేవ సముచ్ఛిన్నత్తా తతో విప్పముత్తోతి అత్థో. లోకసముదయోతి సుత్తన్తనయేన తణ్హా, అభిధమ్మనయేన పన అభిసఙ్ఖారేహి సద్ధిం దియడ్ఢకిలేససహస్సం. లోకనిరోధోతి నిబ్బానం. సచ్ఛికతోతి అత్తపచ్చక్ఖో కతో. లోకనిరోధగామినీ పటిపదాతి సీలాదిక్ఖన్ధత్తయసఙ్గహో అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో. సో హి లోకనిరోధం నిబ్బానం గచ్ఛతి అధిగచ్ఛతి, తదత్థం అరియేహి పటిపజ్జీయతి చాతి లోకనిరోధగామినీ పటిపదాతి వుచ్చతి.
ఏత్తావతా తథాని అభిసమ్బుద్ధో యాథావతో గతోతి తథాగతోతి అయమత్థో దస్సితో హోతి. చత్తారి హి అరియసచ్చాని తథాని నామ. యథాహ –
‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని. కతమాని చత్తారి? ఇదం దుక్ఖన్తి, భిక్ఖవే, తథమేతం అవితథమేతం అనఞ్ఞథమేత’’న్తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౦; పటి. మ. ౨.౮) విత్థారో.
అపిచ తథాయ గతోతి తథాగతో, గతోతి చ అవగతో అతీతో పత్తో పటిపన్నోతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – యస్మా భగవా సకలలోకం తీరణపరిఞ్ఞాయ తథాయ అవిపరీతాయ గతో అవగతో, తస్మా లోకో తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో. లోకసముదయం పహానపరిఞ్ఞాయ తథాయ గతో అతీతోతి తథాగతో. లోకనిరోధం సచ్ఛికిరియాయ తథాయ గతో పత్తోతి తథాగతో. లోకనిరోధగామినిం పటిపదం తథం అవిపరీతం గతో పటిపన్నోతి తథాగతోతి. ఏవం ఇమిస్సా పాళియా తథాగతభావదీపనవసేన అత్థో వేదితబ్బో.
ఇతి భగవా చతుసచ్చాభిసమ్బోధవసేన అత్తనో తథాగతభావం పకాసేత్వా ఇదాని తత్థ దిట్ఠాదిఅభిసమ్బోధవసేనపి తం దస్సేతుం ‘‘యం, భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. అట్ఠకథాయం పన ‘‘చతూహి సచ్చేహి అత్తనో బుద్ధభావం కథేత్వా’’తి వుత్తం, తం తథాగతసద్దబుద్ధసద్దానం అత్థతో నిన్నానాకరణతం దస్సేతుం వుత్తం. తథా చేవ హి పాళి పవత్తాతి. దిట్ఠన్తి రూపాయతనం దట్ఠబ్బతో. తేన యం దిట్ఠం యం దిస్సతి, యం దక్ఖతి, యం సమవాయే పస్సేయ్య, తం సబ్బం దిట్ఠన్తేవ గహితం కాలవిసేసస్స అనామట్ఠభావతో యథా ‘‘దుద్ధ’’న్తి దస్సేతి. సుతన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. సుతన్తి సద్దాయతనం సోతబ్బతో. ముతన్తి సనిస్సయే ఇన్ద్రియే నిస్సయం ముఞ్చిత్వా పాపుణిత్వా గహేతబ్బం. తేనాహ ‘‘పత్వా గహేతబ్బతో’’తి. విఞ్ఞాతన్తి విజానితబ్బం. తం పన దిట్ఠాదివినిముత్తం విఞ్ఞేయ్యన్తి ఆహ ‘‘సుఖదుక్ఖాది ధమ్మారమ్మణ’’న్తి. పత్తన్తి యథా తథా పత్వా హత్థగతం, అధిగతన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘పరియేసిత్వా వా అపరియేసిత్వా వా’’తి. పరియేసితన్తి పత్తియా అత్థం పరియిట్ఠం. తం పన పత్తం వా సియా అప్పత్తం వా, ఉభయథాపి పరియేసితమేవాతి ఆహ ‘‘పత్తం వా అప్పత్తం వా’’తి. ద్వయేనపి ద్విప్పకారమ్పి పత్తం ద్విప్పకారమ్పి పరియేసితం తేన తేన పకారేన తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధన్తి దస్సేతి. చిత్తేన అనుసఞ్చరితన్తి తే పన అపాపేత్వా చిత్తేనేవ అను అను సఞ్చరితం, విపరితక్కితన్తి అత్థో.
పీతకన్తిఆదీతి ఆదిసద్దేన లోహితఓదాతాదిసబ్బం రూపారమ్మణభాగం సఙ్గణ్హాతి. సుమనోతి రాగవసేన లోభవసేన సద్ధాదివసేన వా సుమనో. దుమ్మనోతి బ్యాపాదవితక్కవసేన వా విహింసావితక్కవసేన వా దుమ్మనో. మజ్ఝత్తోతి అఞ్ఞాణవసేన, ఞాణవసేన వా మజ్ఝత్తో. ఏస నయో సబ్బత్థ. తత్థ ఆదిసద్దేన సఙ్ఖసద్దో, పణవసద్దో, పత్తగన్ధో, పుప్ఫగన్ధో, పుప్ఫరసో, ఫలరసో, ఉపాదిన్నం, అనుపాదిన్నం, మజ్ఝత్తవేదనా కుసలకమ్మం అకుసలకమ్మన్తి ఏవమాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. అప్పత్తన్తి ఞాణేన అసమ్పత్తం, అవిదితన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఞాణేన అసచ్ఛికత’’న్తి. లోకేన గతన్తి లోకేన ఞాతం. తథేవ గతత్తాతి తథేవ ఞాతత్తా అభిసమ్బుద్ధత్తా, గతసద్దేన ఏకత్తం బుద్ధిఅత్థన్తి అత్థో. గతిఅత్థో హి ధాతవో బుద్ధిఅత్థా భవన్తీతి అక్ఖరచిన్తకా.
యఞ్చ, భిక్ఖవే, రతిం తథాగతో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝతీతి యస్సఞ్చ విసాఖపుణ్ణమాయ రత్తియం తథాఆగతత్తాదిఅత్థేన తథాగతో భగవా బోధిమణ్డే అపరాజితపల్లఙ్కే నిసిన్నో తిణ్ణం మారానం మత్థకం మద్దిత్వా ఉత్తరితరాభావతో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం ఆసవక్ఖయఞాణేన సద్ధిం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం అధిగచ్ఛతి. యఞ్చ రత్తిం అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయతీతి యస్సఞ్చ విసాఖపుణ్ణమాయ రత్తియంయేవ కుసినారాయం ఉపవత్తనే మల్లానం సాలవనే యమకసాలానమన్తరే అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయతి. యం ఏతస్మిం అన్తరేతి ఇమాసం ద్విన్నం సఉపాదిసేసఅనుపాదిసేసనిబ్బానధాతూనం మజ్ఝే పఞ్చచత్తాలీసవస్సపరిమాణకాలే పఠమబోధియమ్పి మజ్ఝిమబోధియమ్పి పచ్ఛిమబోధియమ్పి యం సుత్తగేయ్యాదిప్పభేదం ధమ్మం భాసతి నిదస్సనవసేన, లపతి ఉద్దిసనవసేన, నిద్దిసతి పరినిద్దిసనవసేన. సబ్బం తం తథేవ హోతీతి తం ఏత్థన్తరే దేసితం సబ్బం సుత్తగేయ్యాదినవఙ్గం బుద్ధవచనం అత్థతో బ్యఞ్జనతో చ అనూనం అనధికం సబ్బాకారపరిపుణ్ణం రాగమదనిమ్మదనం దోసమదనిమ్మదనం మోహమదనిమ్మదనం, నత్థి తత్థ వాలగ్గమత్తమ్పి అవక్ఖలితం, ఏకముద్దికాయ లఞ్ఛితం వియ ఏకాయ నాళియా మితం వియ ఏకతులాయ తులితం వియ చ తం తథేవ హోతి యస్సత్థాయ భాసితం, ఏకన్తేనేవ తస్స సాధనతో, నో అఞ్ఞథా, తస్మా తథం అవితథం అనఞ్ఞథం. ఏతేన తథావాదితాయ తథాగతోతి దస్సేతి. గదఅత్థో అయం గతసద్దో ద-కారస్స త-కారం కత్వా, తస్మా తథం గదతీతి తథాగతోతి అత్థో. అథ వా ఆగదనం ఆగదో, వచనన్తి అత్థో. తతో అవిపరీతో ఆగదో అస్సాతి ద-కారస్స త-కారం కత్వా తథాగతోతి ఏవమేత్థ పదసిద్ధి వేదితబ్బా.
యథావాదీతి యే ధమ్మే భగవా ‘‘ఇమే ధమ్మా అకుసలా సావజ్జా విఞ్ఞుగరహితా సమత్తా సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తీ’’తి పరేసం ధమ్మం దేసేన్తో వదతి, తే ధమ్మే ఏకన్తేనేవ సయం పహాసి. యే పన ధమ్మే భగవా – ‘‘ఇమే ధమ్మా కుసలా అనవజ్జా విఞ్ఞుప్పసత్థా సమత్తా సమాదిన్నా హితాయ సుఖాయ సంవత్తన్తీ’’తి వదతి, తే ధమ్మే ఏకన్తేనేవ సయం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, తస్మా యథావాదీ భగవా తథాకారీతి వేదితబ్బో. తథా సమ్మదేవ సీలాదిపరిపూరణవసేన సమ్మాపటిపదాయం యథాకారీ భగవా, తథేవ ధమ్మదేసనాయ పరేసం తత్థ పతిట్ఠాపనవసేన తథావాదీ. భగవతో హి వాచాయ కాయో అనులోమేతి, కాయస్సపి వాచా, తస్మా యథావాదీ తథాకారీ, యథాకారీ తథావాదీ చ హోతి. ఏవంభూతస్స చ యథా వాచా, కాయోపి తథా గతో పవత్తో. యథా చ కాయో, వాచాపి తథా గతా పవత్తాతి అత్థో.
అభిభూ అనభిభూతోతి ఉపరి భవగ్గం, హేట్ఠా అవీచినిరయం పరియన్తం కత్వా తిరియం అపరిమాణాసు లోకధాతూసు భగవా సబ్బసత్తే అభిభవతి సీలేనపి సమాధినాపి పఞ్ఞాయపి విముత్తియాపి, న తస్స తులా వా పమాణం వా అత్థి. అసమో అసమసమో అప్పటిమో అప్పటిభాగో అప్పటిపుగ్గలో అతులో అప్పమేయ్యో అనుత్తరో ధమ్మరాజా దేవదేవో సక్కానం అతిసక్కో బ్రహ్మానం అతిబ్రహ్మా, తతో ఏవ అయం న కేనచి అభిభూతో. దక్ఖతీతి సబ్బం పస్సతి. విసేసవచనిచ్ఛాయపి అభావతో అనవసేసవిసయో దససద్దో. తేన యం కిఞ్చి నేయ్యం నామ, సబ్బం తం హత్థతలే ఆమలకం వియ పస్సతీతి దీపేతి. అవిపరీతం ఆసయాదిఅవబోధేన హితూపసంహారాదినా చ సత్తే, భావఞ్ఞత్థత్తూపనయవసేన సఙ్ఖారే, సబ్బాకారేన సుచిణ్ణవసితాయ సమాపత్తియో, చిత్తఞ్చ వసే వత్తేతీతి వసవత్తీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.
విసంయుత్తోతి చతూహి యోగేహి విసంయుత్తో. తేనాహ ‘‘చతున్నం యోగానం పహానేన విసంయుత్తో’’తి. తణ్హాదిట్ఠిఉపయేహి విరహితోతి సబ్బస్మిమ్పి లోకే తణ్హాదిట్ఠిసఙ్ఖాతేహి ఉపయేహి విరహితో.
అభిభవిత్వా ఠితోతి తబ్బిసయకిలేసప్పహానేన అభిభుయ్య అతిక్కమిత్వా ఠితో. చత్తారోపి గన్థే మోచేత్వా ఠితోతి సబ్బే అభిజ్ఝాకాయగన్థాదికే సకసన్తానతో మోచేత్వా ఠితో. వేనేయ్యసన్తానే వా అత్తనో దేసనావిలాసేన తేసం పమోచనోతి సబ్బగన్థప్పమోచనో. ఫుట్ఠస్స పరమా సన్తీతి అస్స అనేన ఖీణాసవేన బుద్ధేన పరమా సన్తి ఞాణఫుసనేన ఫుట్ఠాతి ఏవమేత్థ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘ఫుట్ఠస్సా’’తిఆది. నిబ్బానే కుతోచి భయం నత్థీతి కుతోచి భయకారణతో నిబ్బానే భయం నత్థి అసఙ్ఖతభావేన సబ్బసో ఖేమత్తా. తేనాహ భగవా – ‘‘ఖేమఞ్చ వో, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేస్సామి ఖేమగామినిఞ్చ పటిపద’’న్తిఆది (సం. ని. ౪.౩౭౯-౪౦౮). నిబ్బానప్పత్తస్స వా కుతోచి భయం నత్థీతి నిబ్బానం అకుతోభయన్తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో, న కుతోచి భయం ఏత్థ ఏతస్మిం అధిగతేతి అకుతోభయం, నిబ్బానన్తి ఏవమేత్థ నిబ్బచనఞ్చ దట్ఠబ్బం.
అనీఘో నిద్దుక్ఖో. సబ్బకమ్మక్ఖయం పత్తోతి సబ్బేసం కమ్మానం ఖయం పరియోసానం అచ్చన్తభావం పత్తో. ఉపధీ సమ్మదేవ ఖీయన్తి ఏత్థాతి ఉపధిసఙ్ఖయో, నిబ్బానన్తి ఆహ ‘‘ఉపధిసఙ్ఖయసఙ్ఖాతే నిబ్బానే’’తి. చక్కన్తి ధమ్మచక్కం. పవత్తయీతి తేపరివట్టం ద్వాదసాకారం పవత్తేసి. మహన్తేహి సీలాదిగుణేహి సమన్నాగతత్తా మహన్తం. వీతసారదన్తి చతువేసారజ్జయోగేన వీతసారదం. సేసం ఉత్తానమేవ.
లోకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. కాళకారామసుత్తవణ్ణనా
౨౪. చతుత్థే బాళ్హం ఖో నే పసంససీతి నే సమణే బాళ్హం కత్వా పసంససి వణ్ణయసి. కీదిసం సీలం ఏతేసన్తి కింసీలా. కో సమాచారో ఏతేసన్తి కింసమాచారా. గుణమగ్గసణ్ఠితాతి గుణగ్గసణ్ఠితా. మ-కారో పదసన్ధికరో, అగ్గగుణే పతిట్ఠితాతి వుత్తం హోతి. సన్తిన్ద్రియా సన్తమానసా, ‘‘సన్తం తేసం గతం ఠిత’’న్తిపి పఠన్తి. ఏకకియాతి ఏకకా, చతూసు ఇరియాపథేసు ఏకకా హుత్వా విహరన్తీతి అధిప్పాయో. తేనేవాహ ‘‘అదుతియా’’తి. తాదిసా సమణా మమాతీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేన –
‘‘కాయకమ్మం సుచి నేసం, వాచాకమ్మం అనావిలం;
మనోకమ్మం సువిసుద్ధం, తాదిసా సమణా మమ.
‘‘విమలా సఙ్ఖముత్తాభా, సుద్ధా అన్తరబాహిరా;
పుణ్ణా సుద్ధేహి ధమ్మేహి, తాదిసా సమణా మమ.
‘‘లాభేన ఉన్నతో లోకో, అలాభేన చ ఓనతో;
లాభాలాభేన ఏకట్ఠా, తాదిసా సమణా మమ.
‘‘యసేన ఉన్నతో లోకో, అయసేన చ ఓనతో;
యసాయసేన ఏకట్ఠా, తాదిసా సమణా మమ.
‘‘పసంసాయున్నతో లోకో, నిన్దాయపి చ ఓనతో;
సమా నిన్దాపసంసాసు, తాదిసా సమణా మమ.
‘‘సుఖేన ఉన్నతో లోకో, దుక్ఖేనపి చ ఓనతో;
అకమ్పా సుఖదుక్ఖేసు, తాదిసా సమణా మమా’’తి. (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౩౦౩ చూళసుభద్దావత్థు) –