.నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.

అఙ్గుత్తరనికాయే

పఞ్చకనిపాత-టీకా

౧. పఠమపణ్ణాసకం

౧. సేఖబలవగ్గో

౧. సంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా

౧. పఞ్చకనిపాతస్స పఠమే కామం సమ్పయుత్తధమ్మేసు థిరభావోపి బలట్ఠో ఏవ, పటిపక్ఖేహి పన అకమ్పనీయత్తం సాతిసయం బలట్ఠోతి వుత్తం – ‘‘అస్సద్ధియే న కమ్పతీ’’తి.

సంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨-౬. విత్థతసుత్తాదివణ్ణనా

౨-౬. దుతియే హిరీయతీతి లజ్జతి విరజ్జతి. యస్మా హిరీ పాపజిగుచ్ఛనలక్ఖణా, తస్మా ‘‘జిగుచ్ఛతీతి అత్థో’’తి వుత్తం. ఓత్తప్పతీతి ఉత్రసతి. పాపుత్రాసలక్ఖణఞ్హి ఓత్తప్పం.

పగ్గహితవీరియోతి సఙ్కోచం అనాపన్నవీరియో. తేనాహ ‘‘అనోసక్కితమానసో’’తి. పహానత్థాయాతి సముచ్ఛిన్నత్థాయ. కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదా నామ సమధిగమో ఏవాతి ఆహ ‘‘పటిలాభత్థాయా’’తి.

గతిఅత్థా ధాతుసద్దా బుద్ధిఅత్థా హోన్తీతి ఆహ ‘‘ఉదయఞ్చ వయఞ్చ పటివిజ్ఝితుం సమత్థాయా’’తి. మిస్సకనయేనాయం దేసనా గతాతి ఆహ ‘‘విక్ఖమ్భనవసేన చ సముచ్ఛేదవసేన చా’’తి. తేనాహ ‘‘విపస్సనాపఞ్ఞాయ చేవ మగ్గపఞ్ఞాయ చా’’తి. విపస్సనాపఞ్ఞాయ విక్ఖమ్భనకిరియతో సా చ ఖో పదేసికాతి నిప్పదేసికం కత్వా దస్సేతుం ‘‘మగ్గపఞ్ఞాయ పటిలాభసంవత్తనతో’’తి వుత్తం. దుక్ఖక్ఖయగామినిభావేపి ఏసేవ నయో. సమ్మాతి యాథావతో. అకుప్పధమ్మతాయ హి మగ్గపఞ్ఞాయ ఖేపితం ఖేపితమేవ, నాస్స పున ఖేపనకిచ్చం అత్థీతి ఉపాయేన ఞాయేన సా పవత్తతీతి ఆహ ‘‘హేతునా నయేనా’’తి. తతియాదీసు నత్థి వత్తబ్బం.

విత్థతసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. కామసుత్తవణ్ణనా

౭. సత్తమే అసన్తి లూనన్తి తేనాతి అసితం, దాత్తం. వివిధా ఆభఞ్జన్తి భారం ఓలమ్బేన్తి తేనాతి బ్యాభఙ్గీ, విధం. కులపుత్తోతి ఏత్థ దువిధో కులపుత్తో జాతికులపుత్తో, ఆచారకులపుత్తో చ. తత్థ ‘‘తేన ఖో పన సమయేన రట్ఠపాలో నామ కులపుత్తో తస్మింయేవ థుల్లకోట్ఠికే అగ్గకులికస్స పుత్తో’’తి (మ. ని. ౨.౨౯౪) ఏవం ఆగతో ఉచ్చకులప్పసుతో జాతికులపుత్తో నామ. ‘‘యే తే కులపుత్తా సద్ధా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా’’తి (మ. ని. ౧.౩౪) ఏవం ఆగతా పన యత్థ కత్థచి కులే పసుతాపి ఆచారసమ్పన్నా ఆచారకులపుత్తో నామ. ఇధ పన ఆచారకులపుత్తో అధిప్పేతో. తేనాహ ‘‘కులపుత్తోతి ఆచారకులపుత్తో’’తి. యుత్తన్తి అనుచ్ఛవికం, ఏవం వత్తబ్బతం అరహతీతి అత్థో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

కామసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. చవనసుత్తవణ్ణనా

౮. అట్ఠమే సద్ధాయాతి ఇమినా అధిగమసద్ధా దస్సితా. చతుబ్బిధా హి సద్ధా – ఆగమనీయసద్ధా, అధిగమసద్ధా, పసాదసద్ధా, ఓకప్పనసద్ధాతి. తత్థ ఆగమనీయసద్ధా సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తానం పవత్తా హోతి. ఆగమనీయప్పటిపదాయ ఆగతా హి సద్ధా సాతిసయా మహాబోధిసత్తానం పరోపదేసేన వినా సద్ధేయ్యవత్థుం అవిపరీతతో గహేత్వా అధిముచ్చనతో. సచ్చప్పటివేధతో ఆగతసద్ధా అధిగమసద్ధా సుప్పబుద్ధాదీనం వియ. ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా’’తిఆదినా బుద్ధాదీసు ఉప్పజ్జనకప్పసాదో పసాదసద్ధా మహాకప్పినరాజాదీనం వియ. ‘‘ఏవమేత’’న్తి ఓక్కన్దిత్వా పక్ఖన్దిత్వా సద్దహనవసేన కప్పనం ఓకప్పనం, తదేవ సద్ధాతి ఓకప్పనసద్ధా. తత్థ పసాదసద్ధా పరనేయ్యరూపా హోతి, సవనమత్తేనపి పసీదనతో. ఓకప్పనసద్ధా సద్ధేయ్యం వత్థుం ఓగాహిత్వా అనుపవిసిత్వా ‘‘ఏవమేత’’న్తి పచ్చక్ఖం కరోన్తీ వియ పవత్తతి.

చవనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. పఠమఅగారవసుత్తవణ్ణనా

౯. నవమే అప్పతిస్సయోతి అప్పతిస్సవో వ-కారస్స య-కారం కత్వా నిద్దేసో. గరునా కిస్మిఞ్చి వుత్తో గారవవసేన పతిస్సవనం, పతిస్సవో, పతిస్సవభూతం, తంసభావఞ్చ యం కిఞ్చి గారవం. నత్థి ఏతస్మిం పతిస్సవోతి అప్పతిస్సవో, గారవవిరహితో. తేనాహ ‘‘అజేట్ఠకో అనీచవుత్తీ’’తి.

పఠమఅగారవసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. దుతియఅగారవసుత్తవణ్ణనా

౧౦. దసమే వుద్ధిన్తిఆదీసు సీలేన వుద్ధిం, మగ్గేన విరుళ్హిం, నిబ్బానేన వేపుల్లం. సీలసమాధీహి వా వుద్ధిం, విపస్సనామగ్గేహి విరుళ్హిం, ఫలనిబ్బానేహి వేపుల్లం. ఏత్థ చ యస్స చతుబ్బిధం సీలం అఖణ్డాదిభావప్పవత్తియా సుపరిసుద్ధం విసేసభాగియత్తా అప్పకసిరేనేవ మగ్గఫలావహం సఙ్ఘరక్ఖితత్థేరస్స వియ, సో తాదిసేన సీలేన ఇమస్మిం ధమ్మవినయే వుద్ధిం ఆపజ్జిస్సతి. తేన వుత్తం – ‘‘సీలేన వుద్ధి’’న్తి. యస్స పన అరియమగ్గో ఉప్పన్నో, సో విరూళ్హమూలో వియ పాదపో సుప్పతిట్ఠితత్తా సాసనే విరూళ్హిం ఆపన్నో నామ హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘మగ్గేన విరూళ్హి’’న్తి. యో సబ్బకిలేసనిబ్బానప్పత్తో, సో అరహా సీలాదిధమ్మక్ఖన్ధపారిపూరియా సతి వేపుల్లప్పత్తో హోతి. తేన వుత్తం ‘‘నిబ్బానేన వేపుల్ల’’న్తి. దుతియవికప్పే అత్థో వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బో.

దుతియఅగారవసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సేఖబలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. బలవగ్గో

౧. అననుస్సుతసుత్తవణ్ణనా

౧౧. దుతియస్స పఠమే అభిజానిత్వాతి అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన జానిత్వా. అట్ఠహి కారణేహి తథాగతస్సాతి ‘‘తథా ఆగతోతి తథాగతో. తథా గతోతి తథాగతో. తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో. తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో. తథదస్సితాయ తథాగతో. తథావాదితాయ తథాగతో. తథాకారితాయ తథాగతో. అభిభవనట్ఠేన తథాగతో’’తి ఏవం వుత్తేహి అట్ఠహి కారణేహి. ఉసభస్స ఇదన్తి ఆసభం, సేట్ఠట్ఠానం. తేనాహ ‘‘ఆసభం ఠానన్తి సేట్ఠట్ఠాన’’న్తి. పరతో దస్సితబలయోగేన ‘‘దసబలోహ’’న్తి అభీతనాదం నదతి. బ్రహ్మచక్కన్తి ఏత్థ సేట్ఠపరియాయో. బ్రహ్మసద్దోతి ఆహ ‘‘సేట్ఠచక్క’’న్తి. చక్కఞ్చేతం ధమ్మచక్కం అధిప్పేతం.

అననుస్సుతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౩. తతియే కామం సమ్పయుత్తధమ్మేసు థిరభావోపి బలట్ఠో ఏవ, పటిపక్ఖేహి పన అకమ్పనీయత్తం సాతిసయం బలట్ఠోతి వుత్తం ‘‘ముట్ఠస్సచ్చే న కమ్పతీ’’తి.

సంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. విత్థతసుత్తవణ్ణనా

౧౪. చతుత్థే సతినేపక్కేనాతి సతియా నేపక్కేన, తిక్ఖవిసదసూరభావేనాతి అత్థో. అట్ఠకథాయం పన నేపక్కం నామ పఞ్ఞాతి అధిప్పాయేన ‘‘నేపక్కం వుచ్చతి పఞ్ఞా’’తి వుత్తం. ఏవం సతి అఞ్ఞో నిద్దిట్ఠో నామ హోతి. సతిమాతి చ ఇమినా సవిసేసా సతి గహితాతి పరతోపి ‘‘చిరకతమ్పి చిరభాసితమ్పి సరితా అనుస్సరితా’’తి సతికిచ్చమేవ నిద్దిట్ఠం, న పఞ్ఞాకిచ్చం, తస్మా సతినేపక్కేనాతి సతియా నేపక్కభావేనాతి సక్కా విఞ్ఞాతుం లబ్భతేవ. పచ్చయవిసేసవసేన అఞ్ఞధమ్మనిరపేక్ఖో సతియా బలవభావో. తథా హి ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేనపి సజ్ఝాయనసమ్మసనాని సమ్భవన్తి.

చిరకతమ్పీతి అత్తనా వా పరేన వా కాయేన చిరకతం చేతియఙ్గణవత్తాదిమహావత్తప్పటిపత్తిపూరణం. చిరభాసితమ్పీతి అత్తనా వా పరేన వా వాచాయ చిరభాసితం సక్కచ్చం ఉద్దిసనఉద్దిసాపనధమ్మాసారణధమ్మదేసనాఉపనిసిన్నకపరికథాఅనుమోదనీయాదివసేన పవత్తితం వచీకమ్మం. సరితా అనుస్సరితాతి తస్మిం కాయేన చిరకతే కాయో నామ కాయవిఞ్ఞత్తి, చిరభాసితే వాచా నామ వచీవిఞ్ఞత్తి, తదుభయమ్పి రూపం, తంసముట్ఠాపకా చిత్తచేతసికా అరూపం. ఇతి ఇమే రూపారూపధమ్మా ఏవం ఉప్పజ్జిత్వా ఏవం నిరుద్ధాతి సరతి చేవ అనుస్సరతి చ, సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం సముట్ఠాపేతీతి అత్థో. బోజ్ఝఙ్గసముట్ఠాపికా హి సతి ఇధ అధిప్పేతా. తాయ సతియా ఏస సకిం సరణేన సరితా, పునప్పునం సరణేన అనుస్సరితాతి వేదితబ్బా.

విత్థతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫-౧౦. దట్ఠబ్బసుత్తాదివణ్ణనా

౧౫-౨౦. పఞ్చమే సవిసయస్మింయేవాతి అత్తనో అత్తనో విసయే ఏవ. లోకియలోకుత్తరధమ్మే కథేతున్తి లోకియధమ్మే లోకుత్తరధమ్మే చ తేన తేన పవత్తివిసేసేన కథేతుం. చతూసు సోతాపత్తియఙ్గేసూతి సప్పురిససంసేవో సద్ధమ్మస్సవనం యోనిసోమనసికారో ధమ్మానుధమ్మప్పటిపత్తీతి ఇమేసు చతూసు సోతాపత్తిమగ్గకారణేసు. కామఞ్చ తేసు సతిఆదయోపి ధమ్మా ఇచ్ఛితబ్బావ తేహి వినా తేసం అసమ్భవతో, తథాపి చేత్థ సద్ధా విసేసతో కిచ్చకారీతి వేదితబ్బా. సద్ధో ఏవ హి సప్పురిసే పయిరుపాసతి, సద్ధమ్మం సుణాతి, యోనిసో చ అనిచ్చాదితో మనసి కరోతి, అరియమగ్గస్స చ అనుధమ్మం పటిపజ్జతి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఏత్థ సద్ధాబలం దట్ఠబ్బ’’న్తి. ఇమినా నయేన సేసబలేసుపి అత్థో దట్ఠబ్బో.

చతూసు సమ్మప్పధానేసూతి చతుబ్బిధసమ్మప్పధానభావనాయ. చతూసు సతిపట్ఠానేసూతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ సోతాపత్తిఅఙ్గేసు సద్ధా వియ, సమ్మప్పధానభావనాయ వీరియం వియ చ సతిపట్ఠానభావనాయ యస్మా ‘‘వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్స’’న్తి (దీ. ని. ౨.౩౭౩; మ. ని. ౧.౧౦౬) వచనతో పుబ్బభాగే కిచ్చతో సతి అధికా ఇచ్ఛితబ్బా, ఏవం సమాధికమ్మికస్స సమాధి, ‘‘అరియసచ్చభావనా పఞ్ఞాభావనా’’తి కత్వా తత్థ పఞ్ఞా పుబ్బభాగే అధికా ఇచ్ఛితబ్బాతి పాకటోయమత్థో. అధిగమక్ఖణే పన సమాధిపఞ్ఞానం వియ సబ్బేసమ్పి బలానం సద్ధాదీనం సమతావ ఇచ్ఛితబ్బా. తథా హి ‘‘ఏత్థ సద్ధాబల’’న్తిఆదినా తత్థ తత్థ ఏత్థగ్గహణం కతం.

ఇదాని సద్ధాదీనం తత్థ తత్థ అతిరేకకిచ్చతం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్రిదం ఉపమా సంసన్దనం – రాజపఞ్చమసహాయా వియ విముత్తిపరిపాచకాని పఞ్చ బలాని. నేసం కీళనత్థం ఏకజ్ఝం వీథిఓతరణం వియ బలానం ఏకజ్ఝం విపస్సనావీథిఓతరణం, సహాయేసు పఠమాదీనం యథాసకం గేహేవ విచారణా వియ సద్ధాదీనం సోతాపత్తిఅఙ్గాదీని పత్వా పుబ్బఙ్గమతా. సహాయేసు ఇతరేసం తత్థ తత్థ తుణ్హీభావో వియ సేసబలానం తత్థ తత్థ తదన్వయతా, తస్స పుబ్బఙ్గమస్స బలస్స కిచ్చానుగతా. న హి తదా తేసం ససమ్భారపథవీఆదీసు ఆపాదీనం వియ కిచ్చం పాకటం హోతి, సద్ధాదీనంయేవ పన కిచ్చం విభూతం హుత్వా తిట్ఠతి పురేతరం తథాపచ్చయేహి చిత్తసన్తానస్స అభిసఙ్ఖతత్తా. ఏత్థ చ విపస్సనాకమ్మికస్స భావనా విసేసతో పఞ్ఞుత్తరాతి దస్సనత్థం రాజానం నిదస్సనం కత్వా పఞ్ఞిన్ద్రియం వుత్తం. ఛట్ఠాదీని సువిఞ్ఞేయ్యాని.

దట్ఠబ్బసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

బలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పఞ్చఙ్గికవగ్గో

౧-౨. పఠమఅగారవసుత్తాదివణ్ణనా

౨౧-౨౨. తతియస్స పఠమే ఆభిసమాచారికన్తి అభిసమాచారే ఉత్తమసమాచారే భవం. కిం పన తన్తి ఆహ ‘‘వత్తవసేన పఞ్ఞత్తసీల’’న్తి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. దుతియే నత్థి వత్తబ్బం.

పఠమఅగారవసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩-౪. ఉపక్కిలేససుత్తాదివణ్ణనా

౨౩-౨౪. తతియే న చ పభావన్తన్తి న చ పభాసమ్పన్నం. పభిజ్జనసభావన్తి తాపేత్వా తాళకజ్జనపభఙ్గురం. అవసేసం లోహన్తి వుత్తావసేసం సజాతిలోహం, విజాతిలోహం, పిసాచలోహం, కిత్తిమలోహన్తి ఏవంపభేదం సబ్బమ్పి లోహం. ఉప్పజ్జితుం అప్పదానేనాతి ఏత్థ నను లోకియకుసలచిత్తస్సపి సువిసుద్ధస్సపి ఉప్పజ్జితుం అప్పదానేనేవ ఉపక్కిలేసతాతి? సచ్చమేతం, యస్మిం పన సన్తానే నీవరణాని లద్ధప్పతిట్ఠాని, తత్థ మహగ్గతకుసలస్సపి అసమ్భవో, పగేవ లోకుత్తరకుసలస్స. పరిత్తకుసలం పన యథాపచ్చయం ఉప్పజ్జమానం నీవరణేహి ఉపహతే సన్తానే ఉప్పత్తియా అపరిసుద్ధం హోన్తం ఉపక్కిలిట్ఠం నామ హోతి అపరిసుద్ధదీపకపల్లికవట్టితేలాదిసన్నిస్సయో పదీపో వియ. అపిచ నిప్పరియాయతో ఉప్పజ్జితుం అప్పదానేనేవ తేసం ఉపక్కిలేసతాతి దస్సేన్తో ‘‘యదగ్గేన హీ’’తిఆదిమాహ. ఆరమ్మణే విక్ఖిత్తప్పవత్తివసేన చుణ్ణవిచుణ్ణతా వేదితబ్బా. చతుత్థే నత్థి వత్తబ్బం.

ఉపక్కిలేససుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. అనుగ్గహితసుత్తవణ్ణనా

౨౫. పఞ్చమే సమ్మాదిట్ఠీతి విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠీతిఆదినా అఙ్గుత్తరభాణకానం మతేన అయం అత్థవణ్ణనా ఆరద్ధా, మజ్ఝిమభాణకా పనేత్థ అఞ్ఞథా అత్థం వదన్తి. వుత్తఞ్హేతం మజ్ఝిమట్ఠకథాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౪౫౨) –

‘‘అనుగ్గహితా’’తి లద్ధూపకారా. సమ్మాదిట్ఠీతి అరహత్తమగ్గసమ్మాదిట్ఠి. ఫలక్ఖణే నిబ్బత్తా చేతోవిముత్తి ఫలం అస్సాతి చేతోవిముత్తిఫలా. తదేవ చేతోవిముత్తిసఙ్ఖాతం ఫలం ఆనిసంసో అస్సాతి చేతోవిముత్తిఫలానిసంసా. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చతుత్థఫలపఞ్ఞా పఞ్ఞావిముత్తి నామ, అవసేసా ధమ్మా చేతోవిముత్తీతి వేదితబ్బా. ‘‘సీలానుగ్గహితా’’తిఆదీసు సీలన్తి చతుపారిసుద్ధిసీలం. సుతన్తి సప్పాయధమ్మస్సవనం. సాకచ్ఛాతి కమ్మట్ఠానే ఖలనపక్ఖలనచ్ఛేదనకథా. సమథోతి విపస్సనాపాదికా అట్ఠ సమాపత్తియో. విపస్సనాతి సత్తవిధా అనుపస్సనా. చతుపారిసుద్ధిసీలఞ్హి పూరేన్తస్స, సప్పాయధమ్మస్సవనం సుణన్తస్స, కమ్మట్ఠానే ఖలనపక్ఖలనం ఛిన్దన్తస్స విపస్సనాపాదికాసు అట్ఠసు సమాపత్తీసు కమ్మం కరోన్తస్స, సత్తవిధం అనుపస్సనం భావేన్తస్స అరహత్తమగ్గో ఉప్పజ్జిత్వా ఫలం దేతి.

‘‘యథా హి మధురం అమ్బపక్కం పరిభుఞ్జితుకామో అమ్బపోతకస్స సమన్తా ఉదకకోట్ఠకం థిరం కత్వా బన్ధతి, ఘటం గహేత్వా కాలేన కాలం ఉదకం ఆసిఞ్చతి, ఉదకస్స అనిక్ఖమనత్థం మరియాదం థిరం కరోతి. యా హోతి సమీపే వల్లి వా సుక్ఖదణ్డకో వా కిపిల్లికపుటో వా మక్కటకజాలం వా, తం అపనేతి, ఖణిత్తిం గహేత్వా కాలేన కాలం మూలాని పరిఖణతి, ఏవమస్స అప్పమత్తస్స ఇమాని పఞ్చ కారణాని కరోతో సో అమ్బో వడ్ఢిత్వా ఫలం దేతి, ఏవం సమ్పదమిదం వేదితబ్బం. రుక్ఖస్స సమన్తతో కోట్ఠకబన్ధనం వియ హి సీలం దట్ఠబ్బం, కాలేన కాలం ఉదకసిఞ్చనం వియ ధమ్మస్సవనం, మరియాదాయ థిరభావకరణం వియ సమథో, సమీపే వల్లిఆదీనం హరణం వియ కమ్మట్ఠానే ఖలనపక్ఖలనచ్ఛేదనం, కాలేన కాలం ఖణిత్తిం గహేత్వా మూలఖణనం వియ సత్తన్నం అనుపస్సనానం భావనా, తేహి పఞ్చహి కారణేహి అనుగ్గహితస్స అమ్బరుక్ఖస్స మధురఫలదానకాలో వియ ఇమస్స భిక్ఖునో ఇమేహి పఞ్చహి ధమ్మేహి అనుగ్గహితాయ సమ్మాదిట్ఠియా అరహత్తఫలదానం వేదితబ్బ’’న్తి.

ఏత్థ చ లద్ధూపకారాతి యథారహం నిస్సయాదివసేన లద్ధపచ్చయా. విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠియా అనుగ్గహితభావేన గహితత్తా మగ్గసమ్మాదిట్ఠీసు చ అరహత్తమగ్గసమ్మాదిట్ఠి. అనన్తరస్స హి విధి పటిసేధో వా, అగ్గఫలసమాధిమ్హి తప్పరిక్ఖారధమ్మేసుయేవ చ కేవలో చేతోపరియాయో నిరుళ్హోతి సమ్మాదిట్ఠీతి అరహత్తమగ్గసమ్మాదిట్ఠి. ఫలక్ఖణేతి అనన్తరం కాలన్తరే చాతి దువిధేపి ఫలక్ఖణే. పటిప్పస్సద్ధివసేన సబ్బసంకిలేసేహి చేతోవిముచ్చతి ఏతాయాతి చేతోవిముత్తి, అగ్గఫలపఞ్ఞం ఠపేత్వా అవసేసా ఫలధమ్మా. తేనాహ ‘‘చేతోవిముత్తి ఫలం అస్సాతి, చేతోవిముత్తిసఙ్ఖాతం ఫలం ఆనిసంసో’’తి. సబ్బకిలేసేహి చేతసో విముచ్చనసఙ్ఖాతం పటిప్పస్సమ్భనసఞ్ఞితం పహానం ఫలం ఆనిసంసో చాతి యోజనా. ఇధ చేతోవిముత్తిసద్దేన పహానమత్తం గహితం, పుబ్బే పహాయకధమ్మా. అఞ్ఞథా ఫలధమ్మా ఏవ ఆనిసంసోతి గయ్హమానే పునవచనం నిరత్థకం సియా. పఞ్ఞావిముత్తిఫలానిసంసాతి ఏత్థాపి ఏవమేవ అత్థో వేదితబ్బో. సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవా సీలసభావత్తా విసేసతో సమాధిస్స ఉపకారా, తథా సమ్మాసఙ్కప్పో ఝానసభావత్తా. తథా హి సో ‘‘అప్పనా’’తి నిద్దిట్ఠో. సమ్మాసతిసమ్మావాయామా పన సమాధిపక్ఖియా ఏవాతి ఆహ ‘‘అవసేసా ధమ్మా చేతోవిముత్తీతి వేదితబ్బా’’తి.

చతుపారిసుద్ధిసీలన్తి అరియమగ్గాధిగమస్స పదట్ఠానభూతం చతుపారిసుద్ధిసీలం. సుతాదీసుపి ఏసేవ నయో. అత్తనో చిత్తప్పవత్తిఆరోచనవసేన సహ కథనం సంకథా, సంకథావ సాకచ్ఛా. ఇధ పన కమ్మట్ఠానప్పటిబద్ధాతి ఆహ ‘‘కమ్మట్ఠానే…పే… కథా’’తి. తస్స కమ్మట్ఠానస్స ఏకవారం విధియా అప్పటిపజ్జనం ఖలనం, అనేకవారం పక్ఖలనం, తదుభయస్స విచ్ఛేదనీ అపనయనీ కథా ఖలనపక్ఖలనచ్ఛేదనకథా. పూరేన్తస్సాతి వివట్టసన్నిస్సితం కత్వా పాలేన్తస్స బ్రూహేన్తస్స చ. సుణన్తస్సాతి ‘‘యథాఉగ్గహితకమ్మట్ఠానం ఫాతిం గమిస్సతీ’’తి ఏవం సుణన్తస్స. తేనేవ హి ‘‘సప్పాయధమ్మస్సవన’’న్తి వుత్తం. కమ్మం కరోన్తస్సాతి భావనానుయోగకమ్మం కరోన్తస్స. పఞ్చసుపి ఠానేసు అన్త-సద్దో హేతుఅత్థజోతనో దట్ఠబ్బో. ఏవఞ్హి ‘‘యథా హీ’’తిఆదినా వుచ్చమానా అమ్బూపమా యుజ్జేయ్య.

ఉదకకోట్ఠకన్తి జలావాటం. థిరం కత్వా బన్ధతీతి అసిథిలం దళ్హం నాతిమహన్తం నాతిఖుద్దకం కత్వా యోజేతి. థిరం కరోతీతి ఉదకసిఞ్చనకాలే తతో తతో పవత్తిత్వా ఉదకస్స అనిక్ఖమనత్థం జలావాటపాళిం థిరతరం కరోతి. సుక్ఖదణ్డకోతి తస్సేవ అమ్బగచ్ఛస్స సుక్ఖకో సాఖాసీసకో. కిపిల్లికపుటోతి తమ్బకిపిల్లికపుటో. ఖణిత్తిన్తి కుదాలం. కోట్ఠకబన్ధనం వియ సీలం సమ్మాదిట్ఠియా వడ్ఢనూపాయస్స మూలభావతో. ఉదకసిఞ్చనం వియ ధమ్మస్సవనం భావనాయ పరిబ్రూహనతో. మరియాదాయ థిరభావకరణం వియ సమథో యథావుత్తాయ భావనాధిట్ఠానాయ సీలమరియాదాయ దళ్హీభావాపాదనతో. సమాహితస్స హి సీలం థిరతరం హోతి. సమీపే వల్లిఆదీనం హరణం వియ కమ్మట్ఠానే ఖలనపక్ఖలనచ్ఛేదనం ఇచ్ఛితబ్బభావనాయ విబన్ధనాపనయనతో. మూలఖణనం వియ సత్తన్నం అనుపస్సనానం భావనా తస్సా విబన్ధస్స మూలభూతానం తణ్హామానదిట్ఠీనం పలిఖణనతో. ఏత్థ చ యస్మా సుపరిసుద్ధసీలస్స కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జన్తస్స సప్పాయధమ్మస్సవనం ఇచ్ఛితబ్బం, తతో యథాసుతే అత్థే సాకచ్ఛాసమాపజ్జనం, తతో కమ్మట్ఠానవిసోధనేన సమథనిబ్బత్తి, తతో సమాహితస్స ఆరద్ధవిపస్సకస్స విపస్సనాపారిపూరి, పరిపుణ్ణా విపస్సనా మగ్గసమ్మాదిట్ఠిం బ్రూహేతీతి ఏవమేతేసం అఙ్గానం పరమ్పరాయ సమ్ముఖా అనుగ్గణ్హనతో అయమానుపుబ్బీ కథితాతి వేదితబ్బం.

అనుగ్గహితసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. విముత్తాయతనసుత్తవణ్ణనా

౨౬. ఛట్ఠే విముత్తియా వట్టదుక్ఖతో విముచ్చనస్స ఆయతనాని కారణాని విముత్తాయతనానీతి ఆహ – ‘‘విముచ్చనకారణానీ’’తి. పాళిఅత్థం జానన్తస్సాతి ‘‘ఇధ సీలం ఆగతం, ఇధ సమాధి, ఇధ పఞ్ఞా’’తిఆదినా తంతంపాళిఅత్థం యాథావతో జానన్తస్స. పాళిం జానన్తస్సాతి తదత్థబోధినిం పాళిం యాథావతో ఉపధారేన్తస్స. తరుణపీతీతి సఞ్జాతమత్తా ముదుకా పీతి జాయతి. కథం జాయతి? యథాదేసితం ధమ్మం ఉపధారేన్తస్స తదనుచ్ఛవికమేవ అత్తనో కాయవాచామనోసమాచారం పరిగ్గణ్హన్తస్స సోమనస్సం పత్తస్స పమోదలక్ఖణం పామోజ్జం జాయతి. తుట్ఠాకారభూతా బలవపీతీతి పురిముప్పన్నాయ పీతియా వసేన లద్ధాసేవనత్తా అతివియ తుట్ఠాకారభూతా కాయచిత్తదరథస్స పస్సమ్భనసమత్థతాయ పస్సద్ధియా పచ్చయో భవితుం సమత్థా బలప్పత్తా పీతి జాయతి. యస్మా నామకాయే పస్సద్ధే రూపకాయోపి పస్సద్ధో ఏవ హోతి, తస్మా ‘‘నామకాయో పస్సమ్భతి’’చ్చేవ వుత్తం.

సుఖం పటిలభతీతి వక్ఖమానస్స చిత్తసమాధానస్స పచ్చయో భవితుం సమత్థం చేతసికం నిరామిససుఖం పటిలభతి విన్దతి. సమాధియతీతి ఏత్థ పన న యో కోచి సమాధి అధిప్పేతో, అథ ఖో అనుత్తరసమాధీతి దస్సేన్తో ‘‘అరహత్త…పే… సమాధియతీ’’తి ఆహ. ‘‘అయం హీ’’తిఆది తస్సం దేసనాయం తాదిసస్స పుగ్గలస్స యథావుత్తసమాధిపటిలాభస్స కారణభావవిభావనం, యం తథా విముత్తాయతనభావో. ఓసక్కితున్తి దస్సితుం. సమాధియేవ సమాధినిమిత్తన్తి కమ్మట్ఠానపాళియా ఆరుళ్హో సమాధి ఏవ పరతో ఉప్పజ్జనకభావనాసమాధిస్స కారణభావతో సమాధినిమిత్తం. తేనాహ ‘‘ఆచరియస్స సన్తికే’’తిఆది.

విముత్తాయతనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సమాధిసుత్తవణ్ణనా

౨౭. సత్తమే సబ్బసో కిలేసదుక్ఖదరథపరిళాహానం విగతత్తా సాతిసయమేత్థ సుఖన్తి వుత్తం ‘‘అప్పితప్పితక్ఖణే సుఖత్తా పచ్చుప్పన్నసుఖో’’తి. పురిమస్స పురిమస్స వసేన పచ్ఛిమం పచ్ఛిమం లద్ధాసేవనతాయ సన్తపణీతతరభావప్పత్తం హోతీతి ఆహ ‘‘పురిమో…పే… సుఖవిపాకో’’తి. కిలేసప్పటిప్పస్సద్ధియాతి కిలేసానం పటిప్పస్సమ్భనేన లద్ధత్తా. ‘‘కిలేసప్పటిప్పస్సద్ధిభావన్తి కిలేసానం పటిప్పస్సమ్భనభావం. లద్ధత్తా పత్తత్తా తబ్భావం ఉపగతత్తా. లోకియసమాధిస్స పచ్చనీకాని నీవరణపఠమజ్ఝాననికన్తిఆదీని నిగ్గహేతబ్బాని, అఞ్ఞే కిలేసా వారేతబ్బా. ఇమస్స పన అరహత్తసమాధిస్స పటిప్పస్సద్ధసబ్బకిలేసత్తా న నిగ్గహేతబ్బం వారేతబ్బఞ్చ అత్థీతి మగ్గానన్తరం సమాపత్తిక్ఖణే చ అప్పయోగేన అధిగతత్తా అప్పితత్తా చ అపరిహానివసేన వా అప్పితత్తా న ససఙ్ఖారనిగ్గయ్హవారితగతో. సతివేపుల్లప్పత్తత్తాతి ఏతేన అప్పవత్తమానాయపి సతియా సతిబహులతాయ సతో ఏవ నామాతి దస్సేతి. యథాపరిచ్ఛిన్నకాలవసేనాతి ఏతేన పరిచ్ఛిన్నస్సతియా సతోతి దస్సేతి. సేసేసూతి ఞాణేసు.

సమాధిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮-౯. పఞ్చఙ్గికసుత్తాదివణ్ణనా

౨౮-౨౯. అట్ఠమే కరో వుచ్చతి పుప్ఫసమ్భవం ‘‘గబ్భాసయే కిరీయతీ’’తి కత్వా. కరతో జాతో కాయో కరజకాయో, తదుపనిస్సయో చతుసన్తతిరూపసముదాయో. కామం నామకాయోపి వివేకజేన పీతిసుఖేన తథాలద్ధూపకారో, ‘‘అభిసన్దేతీ’’తిఆదివచనతో పన రూపకాయో ఇధ అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘ఇమం కరజకాయ’’న్తి. అభిసన్దేతీతి అభిసన్దనం కరోతి. తం పన అభిసన్దనం ఝానమయేన పీతిసుఖేన కరజకాయస్స తిన్తభావాపాదనం సబ్బత్థకమేవ లూఖభావాపనయనన్తి ఆహ ‘‘తేమేతీ’’తిఆది. తయిదం అభిసన్దనం అత్థతో యథావుత్తపీతిసుఖసముట్ఠానేహి పణీతరూపేహి కాయస్స పరిప్ఫరణం దట్ఠబ్బం. పరిసన్దేతీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. సబ్బం ఏతస్స అత్థీతి సబ్బావా, తస్స సబ్బావతో. అవయవావయవిసమ్బన్ధే అవయవిని సామివచనన్తి అవయవవిసయో సబ్బ-సద్దో, తస్మా వుత్తం ‘‘సబ్బకోట్ఠాసవతో’’తి. అఫుటం నామ న హోతి యత్థ యత్థ కమ్మజరూపం, తత్థ తత్థ చిత్తజరూపస్స అభిబ్యాపనతో. తేనాహ ‘‘ఉపాదిన్నకసన్తతీ’’తిఆది.

ఛేకోతి కుసలో. తం పనస్స కోసల్లం నహానీయచుణ్ణానం కరణే పిణ్డికరణే చ సమత్థతావసేన వేదితబ్బన్తి ఆహ ‘‘పటిబలో’’తిఆది. కంస-సద్దో ‘‘మహతియా కంసపాతియా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౬౧) సువణ్ణే ఆగతో.‘‘కంసో ఉపహతో యథా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౩౪) కిత్తిమలోహే. కత్థచి పణ్ణత్తిమత్తే ‘‘ఉపకంసో నామ రాజాసి, మహాకంసస్స అత్రజో’’తిఆది (జా. అట్ఠ. ౪.౧౦.౧౬౪ ఘటపణ్డితజాతకవణ్ణనా). ఇధ పన యత్థ కత్థచి లోహేతి ఆహ ‘‘యేన కేనచి లోహేన కతభాజనే’’తి. స్నేహానుగతాతి ఉదకసినేహేన అనుప్పవిసనవసేన గతా ఉపగతా. స్నేహపరేతాతి ఉదకసినేహేన పరితో గతా సమన్తతో ఫుటా. తతో ఏవ సన్తరబాహిరా ఫుటా స్నేహేన. ఏతేన సబ్బసో ఉదకేన తేమితభావమాహ. న చ పగ్ఘరిణీతి ఏతేన తిన్తస్సపి తస్స ఘనథద్ధభావం వదతి. తేనాహ ‘‘న బిన్దుబిన్దూ’’తిఆది.

తాహి తాహి ఉదకసిరాహి ఉబ్భిజ్జతీతి ఉబ్భిదం, ఉబ్భిదం ఉదకం ఏతస్సాతి ఉబ్భిదోదకో. ఉబ్భిన్నఉదకోతి నదీతీరే ఖతకూపకో వియ ఉబ్భిజ్జనకఉదకో. ఉగ్గచ్ఛనఉదకోతి ధారావసేన ఉట్ఠహనఉదకో. కస్మా పనేత్థ ఉబ్భిదోదకోవ రహదో గహితో, న ఇతరోతి ఆహ ‘‘హేట్ఠా ఉగ్గచ్ఛనఉదకఞ్హీ’’తిఆది. ధారానిపాతబుబ్బుళకేహీతి ధారానిపాతేహి చ ఉదకబుబ్బుళేహి చ. ‘‘ఫేణపటలేహి చా’’తి వత్తబ్బం, సన్నిసిన్నమేవ అపరిక్ఖోభతాయ నిచ్చలమేవ, సుప్పసన్నమేవాతి అధిప్పాయో. సేసన్తి ‘‘అభిసన్దేతీ’’తిఆదికం.

ఉప్పలానీతి ఉప్పలగచ్ఛాని. సేతరత్తనీలేసూతి ఉప్పలేసు, సేతుప్పలరత్తుప్పలనీలుప్పలేసూతి అత్థో. యం కిఞ్చి ఉప్పలం ఉప్పలమేవ సామఞ్ఞగ్గహణతో. సతపత్తన్తి ఏత్థ సత-సద్దో బహుపరియాయో ‘‘సతగ్ఘీ’’తిఆదీసు వియ. తేన అనేకసతపత్తస్సపి సఙ్గహో సిద్ధో హోతి. లోకే పన రత్తం పదుమం, సేతం పుణ్డరీకన్తి వుచ్చతి. యావ అగ్గా యావ చ మూలా ఉదకేన అభిసన్దనాదిసమ్భవదస్సనత్థం ఉదకానుగ్గతగ్గహణం. ఇధ ఉప్పలాదీని వియ కరజకాయో, ఉదకం వియ తతియజ్ఝానసుఖం.

యస్మా పరిసుద్ధేన చేతసాతి చతుత్థజ్ఝానచిత్తమాహ, తఞ్చ రాగాదిఉపక్కిలేసమలాపగమతో నిరుపక్కిలేసం నిమ్మలం, తస్మా ఆహ ‘‘నిరుపక్కిలేసట్ఠేన పరిసుద్ధ’’న్తి. యస్మా పన పారిసుద్ధియా ఏవ పచ్చయవిసేసేన పవత్తివిసేసో పరియోదాతతా సుధన్తసువణ్ణస్స నిఘంసనేన పభస్సరతా వియ, తస్మా ఆహ ‘‘పభస్సరట్ఠేన పరియోదాతం వేదితబ్బ’’న్తి. ఇదన్తి ఓదాతవచనం. ఉతుఫరణత్థన్తి ఉతునో ఫరణదస్సనత్థం. ఉతుఫరణం న హోతి సేసన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘తఙ్ఖణ …పే… బలవం హోతీ’’తి. వత్థం వియ కరజకాయోతి యోగినో కరజకాయో వత్థం వియ దట్ఠబ్బో ఉతుఫరణసదిసేన చతుత్థజ్ఝానసుఖేన ఫరితబ్బత్తా. పురిసస్స సరీరం వియ చతుత్థజ్ఝానం దట్ఠబ్బం ఉతుఫరణట్ఠానియస్స సుఖస్స నిస్సయభావతో. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. తత్థ చ ‘‘పరిసుద్ధేన చేతసా’’తి చేతోగహణేన ఝానసుఖం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘ఉతుఫరణం వియ చతుత్థజ్ఝానసుఖ’’న్తి. నను చ చతుత్థజ్ఝానే సుఖమేవ నత్థీతి? సచ్చం నత్థి, సాతలక్ఖణసన్తసభావత్తా పనేత్థ ఉపేక్ఖా ‘‘సుఖ’’న్తి అధిప్పేతా. తేన వుత్తం సమ్మోహవినోదనియం (విభ. అట్ఠ. ౨౩౨) ‘‘ఉపేక్ఖా పన సన్తత్తా, సుఖమిచ్చేవ భాసితా’’తి.

తస్స తస్స సమాధిస్స సరూపదస్సనస్స పచ్చయత్తా పచ్చవేక్ఖణఞాణం పచ్చవేక్ఖణనిమిత్తం. సమభరితోతి సమపుణ్ణో.

మణ్డభూమీతి పపావణ్ణభూమి. యత్థ సలిలసిఞ్చనేన వినావ సస్సాని ఠితాని సమ్పజ్జన్తి. యుగే యోజేతబ్బాని యోగ్గాని, తేసం ఆచరియో యోగ్గాచరియో. తేసం సిక్ఖాపనతో హత్థిఆదయోపి ‘‘యోగ్గా’’తి వుచ్చన్తీతి ఆహ పాళియం ‘‘అస్సదమ్మసారథీ’’తి. యేన యేనాతి చతూసు మగ్గేసు యేన యేన మగ్గేన. యం యం గతిన్తి జవసమజవాదిభేదాసు గతీసు యం యం గతిం. నవమే నత్థి వత్తబ్బం.

పఞ్చఙ్గికసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. నాగితసుత్తవణ్ణనా

౩౦. దసమే ఉచ్చాసద్దమహాసద్దాతి ఉద్ధం ఉగ్గతత్తా ఉచ్చో పత్థటో మహన్తో వినిబ్భిజ్జిత్వా గహేతుం అసక్కుణేయ్యో సద్దో ఏతేసన్తి ఉచ్చాసద్దమహాసద్దా. వచీఘోసోపి హి బహూహి ఏకజ్ఝం పవత్తితో అత్థతో సద్దతో చ దురవబోధో కేవలం మహానిగ్ఘోసో ఏవ హుత్వా సోతపథమాగచ్ఛతి. మచ్ఛవిలోపేతి మచ్ఛానం విలుమ్పిత్వా వియ గహణే, మచ్ఛానం వా విలుమ్పనే. కేవట్టానఞ్హి మచ్ఛపచ్ఛిఠపితట్ఠానే మహాజనో సన్నిపతిత్వా ‘‘ఇధ అఞ్ఞం ఏకం మచ్ఛం దేహి, ఏకం మచ్ఛఫాలం దేహీ’’తి, ‘‘ఏతస్స తే మహా దిన్నో, మయ్హం ఖుద్దకో’’తి ఏవం ఉచ్చాసద్దం మహాసద్దం కరోన్తి. మచ్ఛగ్గహణత్థం జాలే పక్ఖిత్తేపి తస్మిం ఠానే కేవట్టా చేవ అఞ్ఞే చ ‘‘పవిట్ఠో గహితో’’తి మహాసద్దం కరోన్తి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. అసుచిసుఖన్తి కాయాసుచిసన్నిస్సితత్తా కిలేసాసుచిసన్నిస్సితత్తా చ అసుచిసన్నిస్సితసుఖం. నేక్ఖమ్మసుఖస్సాతి కామతో నిక్ఖమన్తస్స సుఖస్స. పవివేకసుఖస్సాతి గణసఙ్గణికతో కిలేససఙ్గణికతో చ విగతస్స సుఖస్స. ఉపసమసుఖస్సాతి రాగాదివూపసమావహస్స సుఖస్స. సమ్బోధసుఖన్తి మగ్గసఙ్ఖాతస్స సమ్బోధస్స నిట్ఠప్పత్తత్థాయ సుఖం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

నాగితసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఞ్చఙ్గికవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. సుమనవగ్గో

౧. సుమనసుత్తవణ్ణనా

౩౧. చతుత్థస్స పఠమే సతక్కకూతి సతసిఖరో, అనేకకూటోతి అత్థో. ఇదం తస్స మహామేఘభావదస్సనం. సో హి మహావస్సం వస్సతి. తేనేవాహ – ‘‘ఇతో చితో చ ఉట్ఠితేన వలాహకకూటసతేన సమన్నాగతోతి అత్థో’’తి. దస్సనసమ్పన్నోతి ఏత్థ దస్సనం నామ సోతాపత్తిమగ్గో. సో హి పఠమం నిబ్బానదస్సనతో ‘‘దస్సన’’న్తి వుచ్చతి. యదిపి తం గోత్రభు పఠమతరం పస్సతి, దిస్వా పన కత్తబ్బకిచ్చస్స కిలేసప్పహానస్స అకరణతో న తం ‘‘దస్సన’’న్తి వుచ్చతి. ఆవజ్జనట్ఠానియఞ్హి తం ఞాణం. మగ్గస్స నిబ్బానారమ్మణతాసామఞ్ఞేన చేతం వుత్తం, న నిబ్బానప్పటివిజ్ఝనేన, తస్మా ధమ్మచక్ఖుం పునప్పునం నిబ్బత్తనేన భావనం అప్పత్తం దస్సనం, ధమ్మచక్ఖుఞ్చ పరిఞ్ఞాదికిచ్చకరణేన చతుసచ్చధమ్మదస్సనం తదభిసమయోతి నత్థేత్థ గోత్రభుస్స దస్సనభావాపత్తి. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

సుమనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. చున్దీసుత్తవణ్ణనా

౩౨. దుతియే ‘‘అరియకన్తేహి సీలేహి సమన్నాగతో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౧౭౯) అరియకన్తానీతి పఞ్చసీలాని ఆగతాని. అరియకన్తాని హి పఞ్చసీలాని అరియానం కన్తాని పియాని, భవన్తరగతాపి అరియా తాని న విజహన్తి. ఇధ పన ‘‘యావతా, చున్ద, సీలాని అరియకన్తాని సీలాని, తేసం అగ్గమక్ఖాయతి…పే… అగ్గే తే పరిపూరకారినో’’తి వుత్తత్తా మగ్గఫలాని సీలాని అధిప్పేతానీతి ఆహ ‘‘అరియకన్తాని సీలానీతి మగ్గఫలసమ్పయుత్తాని సీలానీ’’తి.

చున్దీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఉగ్గహసుత్తవణ్ణనా

౩౩. తతియే సబ్బపఠమం ఉట్ఠానసీలాతి రత్తియా విభాయనవేలాయ సామికే పరిజనే సేయ్యాయ అవుట్ఠితే సబ్బపఠమం ఉట్ఠానసీలా. సామికం దిస్వా నిసిన్నాసనతో అగ్గిదడ్ఢా వియ పఠమమేవ వుట్ఠహన్తీతి వా పుబ్బుట్ఠాయినియో. కింకారన్తి కింకరణీయం, కింకరణభావేన పుచ్ఛిత్వా కాతబ్బవేయ్యావచ్చన్తి అత్థో. తం పటిస్సుణన్తా విచరన్తీతి కింకారప్పటిస్సావినియో. మనాపంయేవ కిరియం కరోన్తి సీలేనాతి మనాపచారినియో. పియమేవ వదన్తి సీలేనాతి పియవాదినియో.

తత్రుపాయాయాతి తత్ర కమ్మే సాధేతబ్బఉపాయభూతాయ వీమంసాయ. తేనాహ ‘‘తస్మిం ఉణ్ణాకప్పాససంవిధానే’’తిఆది. అలం కాతున్తి కాతుం సమత్థా. అలం సంవిధాతున్తి విచారేతుం సమత్థా. తేనాహ ‘‘అలం కాతుం అలం సంవిధాతున్తి అత్తనా కాతుమ్పి పరేహి కారాపేతుమ్పీ’’తిఆది. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఉగ్గహసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪-౫. సీహసేనాపతిసుత్తాదివణ్ణనా

౩౪-౩౫. చతుత్థే సన్దిట్ఠికన్తి అసమ్పరాయికతాయ సామం దట్ఠబ్బం. సయం అనుభవితబ్బం అత్తపచ్చక్ఖం దిట్ఠధమ్మికన్తి అత్థో. న సద్ధామత్తకేనేవ తిట్ఠతీతి ‘‘దానం నామ సాధు సున్దరం, బుద్ధాదీహి పణ్డితేహి పసత్థ’’న్తి ఏవం సద్ధామత్తకేనేవ న తిట్ఠతి. యం దానం దేతీతి యం దేయ్యధమ్మం పరస్స దేతి. తస్స పతి హుత్వాతి తబ్బిసయం లోభం సుట్ఠు అభిభవన్తో తస్స అధిపతి హుత్వా దేతి. తేన అనధిభవనీయత్తా న దాసో న సహాయోతి. తత్థ తదుభయం అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ దస్సేతుం ‘‘యో హీ’’తిఆది వుత్తం. దాసో హుత్వా దేతి తణ్హాదాసబ్యస్స ఉపగతత్తా. సహాయో హుత్వా దేతి తస్స పియభావావిస్సజ్జనతో. సామీ హుత్వా దేతి తత్థ తణ్హాదాసబ్యతో అత్తానం మోచేత్వా అభిభుయ్య పవత్తనతో. అథ వా యో దానసీలతాయ దాయకో పుగ్గలో, సో దానే పవత్తిభేదేన దానదాసో, దానసహాయో, దానపతీతి తిప్పకారో హోతి. తదస్స తిప్పకారతం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘యో హీ’’తిఆది వుత్తం. దాతబ్బట్ఠేన దానం, అన్నపానాది.

తత్థ యం అత్తనా పరిభుఞ్జతి, తణ్హాధిపన్నతాయ తస్స వసేన వత్తనతో దాసో వియ హోతి. యం పరేసం దీయతి, తత్థాపి అన్నపానసామఞ్ఞేన ఇదం వుత్తం ‘‘దానసఙ్ఖాతస్స దేయ్యధమ్మస్స దాసో హుత్వా’’తి. సహాయో హుత్వా దేతి అత్తనా పరిభుఞ్జితబ్బస్స పరేసం దాతబ్బస్స చ సమసమం ఠపనతో. పతి హుత్వా దేతి సయం దేయ్యధమ్మస్స వసే అవత్తిత్వా తస్స అత్తనో వసే వత్తాపనతో. అపరో నయో – యో అత్తనా పణీతం పరిభుఞ్జిత్వా పరేసం నిహీనం దేతి, సో దానదాసో నామ తన్నిమిత్తనిహీనభావాపత్తితో. యో యాదిసం అత్తనా పరిభుఞ్జతి, తాదిసమేవ పరేసం దేతి, సో దానసహాయో నామ తన్నిమిత్తహీనాధికభావవివజ్జనేన సదిసభావాపత్తితో. యో అత్తనా నిహీనం పరిభుఞ్జిత్వా పరేసం పణీతం దేతి, సో దానపతి నామ తన్నిమిత్తసేట్ఠభావాపత్తితో.

నిత్తేజభూతో తేజహానిప్పత్తియా. సహ బ్యతి గచ్ఛతీతి సహబ్యో, సహపవత్తనకో, తస్స భావో సహబ్యతా, సహపవత్తీతి ఆహ ‘‘సహభావం ఏకీభావం గతా’’తి. అసితస్సాతి వా అబన్ధస్స, తణ్హాబన్ధనేన అబన్ధస్సాతి అత్థో. పఞ్చమం ఉత్తానమేవ.

సీహసేనాపతిసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬-౭. కాలదానసుత్తాదివణ్ణనా

౩౬-౩౭. ఛట్ఠే ఆరామతోతి ఫలారామతో. పఠముప్పన్నానీతి సబ్బపఠమం సుజాతాని. భాసితఞ్ఞూతి భిక్ఖూ ఘరద్వారే ఠితా కిఞ్చాపి తుణ్హీ హోన్తి, అత్థతో పన ‘‘భిక్ఖం దేథా’’తి వదన్తి నామ అరియాయ యాచనాయ. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ఉద్ధిస్స అరియా తిట్ఠన్తి, ఏసా అరియానం యాచనా’’తి. తత్ర యే ‘‘మయం పచామ, ఇమే న పచన్తి, పచమానే పత్వా అలభన్తా కుహిం లభిస్సన్తీ’’తి దేయ్యధమ్మం సంవిభజన్తి, తే భాసితఞ్ఞూ నామ ఞత్వా కత్తబ్బస్స కరణతో. యుత్తప్పత్తకాలేతి దాతుం యుత్తప్పత్తకాలే. అప్పటివానచిత్తోతి అనివత్తనచిత్తో. సత్తమం ఉత్తానమేవ.

కాలదానసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. సద్ధసుత్తవణ్ణనా

౩౮. అట్ఠమే అనుకమ్పన్తీతి ‘‘సబ్బే సత్తా సుఖీ హోన్తు అవేరా అబ్యాపజ్జా’’తి ఏవం హితఫరణేన అనుగ్గణ్హన్తి. అపిచ ఉపట్ఠాకానం గేహం అఞ్ఞే సీలవన్తే సబ్రహ్మచారినో గహేత్వా పవిసన్తాపి అనుగ్గణ్హన్తి నామ. నీచవుత్తిన్తి పణిపాతసీలం. కోధమానథద్ధతాయ రహితన్తి కోధమానవసేన ఉప్పన్నో యో థద్ధభావో చిత్తస్స ఉద్ధుమాతలక్ఖణో, తేన విరహితన్తి అత్థో. సోరచ్చేనాతి ‘‘తత్థ కతమం సోరచ్చం? యో కాయికో అవీతిక్కమో, వాచసికో అవీతిక్కమో, కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో, ఇదం వుచ్చతి సోరచ్చం. సబ్బోపి సీలసంవరో సోరచ్చ’’న్తి ఏవమాగతేన సీలసంవరసఙ్ఖాతేన సోరతభావేన. సఖిలన్తి ‘‘తత్థ కతమం సాఖల్యం? యా సా వాచా థద్ధకా కక్కసా ఫరుసా కటుకా అభిసజ్జనీ కోధసామన్తా అసమాధిసంవత్తనికా, తథారూపిం వాచం పహాయ యా సా వాచా నేలా కణ్ణసుఖా పేమనీయా హదయఙ్గమా పోరీ బహుజనకన్తా బహుజనమనాపా, తథారూపిం వాచం భాసితా హోతి. యా తత్థ సణ్హవాచతా సఖిలవాచతా అఫరుసవాచతా, ఇదం వుచ్చతి సాఖల్య’’న్తి (ధ. స. ౧౩౫౦) ఏవం వుత్తేన సమ్మోదకముదుభావేన సమన్నాగతం. తేనాహ ‘‘సఖిలన్తి సమ్మోదక’’న్తి.

సద్ధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯-౧౦. పుత్తసుత్తాదివణ్ణనా

౩౯-౪౦. నవమే భతోతి పోసితో. తం పన భరణం జాతకాలతో పట్ఠాయ సుఖపచ్చయూపహరణేన దుక్ఖపచ్చయాపహరణేన చ పవత్తితన్తి దస్సేతుం ‘‘అమ్హేహీ’’తిఆది వుత్తం. హత్థపాదవడ్ఢనాదీహీతి ఆది-సద్దేన ముఖేన సిఙ్ఘానికాపనయననహాపనమణ్డనాదిఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. మాతాపితూనం సన్తకం ఖేత్తాదిం అవినాసేత్వా రక్ఖితం తేసం పరమ్పరాయ ఠితియా కారణం హోతీతి ఆహ ‘‘అమ్హాకం సన్తకం…పే… కులవంసో చిరం ఠస్సతీ’’తి. సలాకభత్తాదీని అనుపచ్ఛిన్దిత్వాతి సలాకభత్తాదీని అవిచ్ఛిన్దిత్వా. యస్మా దాయజ్జప్పటిలాభస్స యోగ్యభావేన వత్తమానోయేవ దాయస్స పటిపజ్జిస్సతి, న ఇతరోతి ఆహ ‘‘కులవంసానురూపాయ పటిపత్తియా’’తిఆది. అత్తనా దాయజ్జారహం కరోన్తోతి అత్తానం దాయజ్జారహం కరోన్తో. మాతాపితరో హి అత్తనో ఓవాదే అవత్తమానే మిచ్ఛాపటిపన్నే దారకే వినిచ్ఛయం గన్త్వా అపుత్తే కరోన్తి, తే దాయజ్జారహా న హోన్తి. ఓవాదే వత్తమానే పన కులసన్తకస్స సామికే కరోన్తి. తతియదివసతో పట్ఠాయాతి మతదివసతో తతియదివసతో పట్ఠాయ. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. దసమం ఉత్తానమేవ.

పుత్తసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

సుమనవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. ముణ్డరాజవగ్గో

౧-౨. ఆదియసుత్తాదివణ్ణనా

౪౧-౪౨. పఞ్చమస్స పఠమే ఉట్ఠానవీరియాధిగతేహీతి వా ఉట్ఠానేన చ వీరియేన చ అధిగతేహి. తత్థ ఉట్ఠానన్తి కాయికం వీరియం. వీరియన్తి చేతసికన్తి వదన్తి. ఉట్ఠానన్తి వా భోగుప్పాదనే యుత్తప్పయుత్తతా. వీరియం తజ్జో ఉస్సాహో. పీణితన్తి ధాతం సుతిత్తం. తథాభూతో పన యస్మా థూలసరీరో హోతి, తస్మా ‘‘థూలం కరోతీ’’తి వుత్తం. దుతియం ఉత్తానమేవ.

ఆదియసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఇట్ఠసుత్తవణ్ణనా

౪౩. తతియే అప్పమాదం పసంసన్తీతి ‘‘ఏతాని ఆయుఆదీని పత్థయన్తేన అప్పమాదో కాతబ్బో’’తి అప్పమాదమేవ పసంసన్తి పణ్డితా. యస్మా వా పుఞ్ఞకిరియాసు పణ్డితా అప్పమాదం పసంసన్తి, తస్మా ఆయుఆదీని పత్థయన్తేన అప్పమాదోవ కాతబ్బోతి అత్థో. పురిమస్మిం అత్థవికప్పే ‘‘పుఞ్ఞకిరియాసూ’’తి పదస్స ‘‘అప్పమత్తో’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. యస్మా పణ్డితా అప్పమాదం పసంసన్తి, యస్మా చ పుఞ్ఞకిరియాసు అప్పమత్తో ఉభో అత్థే అధిగతో హోతి, తస్మా ఆయుఆదీని పత్థయన్తేన అప్పమాదోవ కాతబ్బో. దుతియస్మిం అత్థవికప్పే పణ్డితా అప్పమాదం పసంసన్తి. కత్థాతి? పుఞ్ఞకిరియాసు. కస్మాతి చే? యస్మా అప్పమత్తో ఉభో అత్థే అధిగ్గణ్హాతి పణ్డితో, తస్మాతి అత్థో. అత్థప్పటిలాభేనాతి దిట్ఠధమ్మికాదిహితప్పటిలాభేన.

ఇట్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. మనాపదాయీసుత్తవణ్ణనా

౪౪. చతుత్థే ఝానమనేన నిబ్బత్తం మనోమయన్తి ఆహ ‘‘సుద్ధావాసేసు ఏకం ఝానమనేన నిబ్బత్తం దేవకాయ’’న్తి. సతిపి హి సబ్బసత్తానం అభిసఙ్ఖారమనసా నిబ్బత్తభావే బాహిరపచ్చయేహి వినా మనసావ నిబ్బత్తత్తా ‘‘మనోమయా’’తి వుచ్చన్తి రూపావచరసత్తా. యది ఏవం కామభవే ఓపపాతికసత్తానమ్పి మనోమయభావో ఆపజ్జతీతి చే? న, తత్థ బాహిరపచ్చయేహి నిబ్బత్తేతబ్బతాసఙ్కాయ ఏవ అభావతో ‘‘మనసావ నిబ్బత్తా’’తి అవధారణాసమ్భవతో. నిరుళ్హో వాయం లోకే మనోమయవోహారో రూపావచరసత్తేసు. తథా హి ‘‘అన్నమయో, పాణమయో, మనోమయో, ఆనన్దమయో, విఞ్ఞాణమయో’’తి పఞ్చధా అత్తానం వేదవాదినోపి వదన్తి. ఉచ్ఛేదవాదినోపి వదన్తి ‘‘దిబ్బో రూపీ మనోమయో’’తి (దీ. ని. ౧.౮౭). తీసు వా కులసమ్పత్తీసూతి బ్రాహ్మణఖత్తియవేస్ససఙ్ఖాతేసు సమ్పన్నకులేసు. ఛసు వా కామసగ్గేసూతి ఛసు కామావచరదేవేసు.

మనాపదాయీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫-౬. పుఞ్ఞాభిసన్దసుత్తాదివణ్ణనా

౪౫-౪౬. పఞ్చమే అసఙ్ఖేయ్యోతి ఆళ్హకగణనాయ అసఙ్ఖేయ్యో. యోజనవసేన పనస్స సఙ్ఖా అత్థి హేట్ఠా మహాపథవియా ఉపరి ఆకాసేన పరిసమన్తతో చక్కవాళపబ్బతేన మజ్ఝే తత్థ తత్థ ఠితకేహి దీపపబ్బతపరియన్తేహి పరిచ్ఛిన్నత్తా జానన్తేన యోజనతో సఙ్ఖాతుం సక్కాతి కత్వా. మహాసరీరమచ్ఛకుమ్భీలయక్ఖరక్ఖసమహానాగదానవాదీనం సవిఞ్ఞాణకానం బలవాముఖపాతాలాదీనం అవిఞ్ఞాణకానం భేరవారమ్మణానం వసేన బహుభేరవం. పుథూతి బహూ. సవన్తీతి సన్దమానా. ఉపయన్తీతి ఉపగచ్ఛన్తి. ఛట్ఠం ఉత్తానమేవ.

పుఞ్ఞాభిసన్దసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭-౮. ధనసుత్తాదివణ్ణనా

౪౭-౪౮. సత్తమే సద్ధాతి మగ్గేనాగతా సద్ధా. సీలఞ్చ యస్స కల్యాణన్తి కల్యాణసీలం నామ అరియసావకస్స అరియకన్తం సీలం వుచ్చతి. తత్థ కిఞ్చాపి అరియసావకస్స ఏకసీలమ్పి అకన్తం నామ నత్థి, ఇమస్మిం పనత్థే భవన్తరేపి అప్పహీనం పఞ్చసీలం అధిప్పేతం. అట్ఠమం ఉత్తానమేవ.

ధనసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. కోసలసుత్తవణ్ణనా

౪౯. నవమే పతితక్ఖన్ధోతి సమ్ముఖా కిఞ్చి ఓలోకేతుం అసమత్థతాయ అధోముఖో. నిప్పటిభానోతి సహధమ్మికం కిఞ్చి వత్తుం అవిసహనతో నిప్పటిభానో పటిభానరహితో.

కోసలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. నారదసుత్తవణ్ణనా

౫౦. దసమే అజ్ఝోముచ్ఛితోతి అధిమత్తాయ తణ్హాముచ్ఛాయ ముచ్ఛితో, ముచ్ఛం మోహం పమాదం ఆపన్నో. తేనాహ ‘‘గిలిత్వా…పే… అతిరేకముచ్ఛాయ తణ్హాయ సమన్నాగతో’’తి. మహచ్చాతి మహతియా. లిఙ్గవిపల్లాసేన చేతం వుత్తం. తేనాహ ‘‘మహతా రాజానుభావేనా’’తి.

నారదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ముణ్డరాజవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఠమపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.

౨. దుతియపణ్ణాసకం

(౬) ౧. నీవరణవగ్గో

౧-౨. ఆవరణసుత్తాదివణ్ణనా

౫౧-౫౨. దుతియస్స పఠమే ఆవరన్తీతి ఆవరణా, నీవారయన్తీతి నీవరణా. ఏత్థ చ ఆవరన్తీతి కుసలధమ్ముప్పత్తిం ఆదితో పరివారేన్తి. నీవారయన్తీతి నిరవసేసతో వారయన్తీతి అత్థో, తస్మా ఆవరణవసేనాతి ఆదితో కుసలుప్పత్తివారణవసేన. నీవరణవసేనాతి నిరవసేసతో వారణవసేనాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. యస్మా పఞ్చ నీవరణా ఉప్పజ్జమానా అనుప్పన్నాయ లోకియలోకుత్తరాయ పఞ్ఞాయ ఉప్పజ్జితుం న దేన్తి, ఉప్పన్నాపి అట్ఠ సమాపత్తియో పఞ్చ వా అభిఞ్ఞా ఉపచ్ఛిన్దిత్వా పాతేన్తి, తస్మా ‘‘పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణా’’తి వుచ్చన్తి. ఉపచ్ఛిన్దనం పాతనఞ్చేత్థ తాసం పఞ్ఞానం అనుప్పన్నానం ఉప్పజ్జితుం అప్పదానమేవ. ఇతి మహగ్గతానుత్తరపఞ్ఞానం ఏకచ్చాయ చ పరిత్తపఞ్ఞాయ అనుప్పత్తిహేతుభూతా నీవరణధమ్మా ఇతరాసం సమత్థతం విహనన్తియేవాతి పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణా వుత్తా. భావనామనసికారేన వినా పకతియా మనుస్సేహి నిబ్బత్తేతబ్బో ధమ్మోతి మనుస్సధమ్మో, మనుస్సత్తభావావహో వా ధమ్మో మనుస్సధమ్మో, అనుళారం పరిత్తకుసలం. యం అసతిపి బుద్ధుప్పాదే వత్తతి, యఞ్చ సన్ధాయాహ ‘‘హీనేన బ్రహ్మచరియేన, ఖత్తియే ఉపపజ్జతీ’’తి (జా. ౧.౮.౭౫). అలం అరియాయ అరియభావాయాతి అలమరియో, అరియభావాయ సమత్థోతి వుత్తం హోతి. ఞాణదస్సనమేవ ఞాణదస్సనవిసేసో, అలమరియో చ సో ఞాణదస్సనవిసేసో చాతి అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో.

ఞాణదస్సనన్తి చ దిబ్బచక్ఖుపి విపస్సనాపి మగ్గోపి ఫలమ్పి పచ్చవేక్ఖణఞాణమ్పి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమ్పి వుచ్చతి. ‘‘అప్పమత్తో సమానో ఞాణదస్సనం ఆరాధేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౧౧) హి ఏత్థ దిబ్బచక్ఖు ఞాణదస్సనం నామ. ‘‘ఞాణదస్సనాయ చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౩౪) ఏత్థ విపస్సనాఞాణం. ‘‘అభబ్బా తే ఞాణాయ దస్సనాయ అనుత్తరాయ సమ్బోధాయా’’తి (అ. ని. ౪.౧౯౬) ఏత్థ మగ్గో. ‘‘అయమఞ్ఞో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో ఫాసువిహారో’’తి (మ. ని. ౧.౩౨౮) ఏత్థ ఫలం. ‘‘ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది, అకుప్పా మే విముత్తి, అయమన్తిమా జాతి, నత్థి దాని పునబ్భవో’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౬; పటి. మ. ౨.౩౦) ఏత్థ పచ్చవేక్ఖణఞాణం. ‘‘ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది ‘సత్తాహకాలకతో ఆళారో కాలామో’’’తి (మ. ని. ౧.౨౮౪; ౨.౩౪౦) ఏత్థ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. ఇధ పన లోకుత్తరధమ్మో అధిప్పేతో. ఏత్థ చ రూపాయతనం జానాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం వియ పస్సతి చాతి ఞాణదస్సనం, దిబ్బచక్ఖు. సమ్మసనూపచారే చ ధమ్మలక్ఖణత్తయఞ్చ తథా జానాతి పస్సతి చాతి ఞాణదస్సనం, విపస్సనా. నిబ్బానం చత్తారి వా సచ్చాని అసమ్మోహప్పటివేధతో జానాతి పస్సతి చాతి ఞాణదస్సనం, మగ్గో. ఫలం పన నిబ్బానవసేనేవ యోజేతబ్బం. పచ్చవేక్ఖణా మగ్గాధిగతస్స అత్థస్స సబ్బసో జోతనట్ఠేన ఞాణదస్సనం. సబ్బఞ్ఞుతా అనావరణతాయ సమన్తచక్ఖుతాయ చ ఞాణదస్సనం. బ్యాదిణ్ణకాలోతి పరియాదిన్నకాలో. దుతియం ఉత్తానమేవ.

ఆవరణసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩-౪. పధానియఙ్గసుత్తాదివణ్ణనా

౫౩-౫౪. తతియే పదహతీతి పదహనో, భావనమనుయుత్తో యోగీ, తస్స భావో భావనానుయోగో పదహనభావో. పధానమస్స అత్థీతి పధానికో, క-కారస్స య-కారం కత్వా ‘‘పధానియో’’తి వుత్తం. ‘‘అభినీహారతో పట్ఠాయ ఆగతత్తా’’తి వుత్తత్తా పచ్చేకబోధిసత్తసావకబోధిసత్తానమ్పి పణిధానతో పభుతి ఆగతసద్ధా ఆగమనసద్దా ఏవ, ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన పన ‘‘సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తాన’’న్తి వుత్తం. అధిగమతో సముదాగతత్తా అగ్గమగ్గఫలసమ్పయుత్తా చాపి అధిగమసద్ధా నామ, యా సోతాపన్నస్స అఙ్గభావేన వుత్తా. అచలభావేనాతి పటిపక్ఖేన అనధిభవనీయత్తా నిచ్చలభావేన. ఓకప్పనన్తి ఓక్కన్దిత్వా అధిముచ్చనం, పసాదుప్పత్తియా పసాదనీయవత్థుస్మిం పసీదనమేవ. సుప్పటివిద్ధన్తి సుట్ఠు పటివిద్ధం. యథా తేన పటివిద్ధేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం హత్థగతం అహోసి, తథా పటివిద్ధం. యస్స బుద్ధసుబుద్ధతాయ సద్ధా అచలా అసమ్పవేధి, తస్స ధమ్మసుధమ్మతాయ సఙ్ఘసుప్పటిపన్నతాయ తేన పటివేధేన సద్ధా న తథాతి అట్ఠానమేతం అనవకాసో. తేనాహ భగవా – ‘‘యో, భిక్ఖవే, బుద్ధే పసన్నో ధమ్మే పసన్నో సఙ్ఘే పసన్నో’’తిఆది. పధానవీరియం ఇజ్ఝతి ‘‘అద్ధా ఇమాయ పటిపదాయ జరామరణతో ముచ్చిస్సామీ’’తి సక్కచ్చం పదహనతో.

అప్ప-సద్దో అభావత్థో ‘‘అప్పసద్దస్స…పే… ఖో పనా’’తిఆదీసు వియాతి ఆహ ‘‘అరోగో’’తి. సమవేపాకినియాతి యథాభుత్తమాహారం సమాకారేనేవ పచనసీలాయ. దళ్హం కత్వా పచన్తీ హి గహణీ ఘోరభావేన పిత్తవికారాదివసేన రోగం జనేతి, సిథిలం కత్వా పచన్తీ మన్దభావేన వాతవికారాదివసేన తేనాహ ‘‘నాతిసీతాయ నాచ్చుణ్హాయా’’తి. గహణితేజస్స మన్దపటుతావసేన సత్తానం యథాక్కమం సీతుణ్హసహతాతి ఆహ ‘‘అతిసీతలగ్గహణికో’’తిఆది. యాథావతో అచ్చయదేసనా అత్తనో ఆవికరణం నామాతి ఆహ ‘‘యథాభూతం అత్తనో అగుణం పకాసేతా’’తి. ఉదయత్థగామినియాతి సఙ్ఖారానం ఉదయఞ్చ వయఞ్చ పటివిజ్ఝన్తియాతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘ఉదయఞ్చా’’తిఆది. పరిసుద్ధాయాతి నిరుపక్కిలేసాయ. నిబ్బిజ్ఝితుం సమత్థాయాతి తదఙ్గవసేన సవిసేసం పజహితుం సమత్థాయ. తస్స దుక్ఖస్స ఖయగామినియాతి యం దుక్ఖం ఇమస్మిం ఞాణే అనధిగతే పవత్తిరహం, అధిగతే న పవత్తి, తం సన్ధాయ వదతి. తథాహేస యోగావచరో ‘‘చూళసోతాపన్నో’’తి వుచ్చతి. చతుత్థం ఉత్తానమేవ.

పధానియఙ్గసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. మాతాపుత్తసుత్తవణ్ణనా

౫౫. పఞ్చమే విస్సాసోతి విసచ్ఛాయసన్తానో భావో. ఓతారోతి తత్థ చిత్తస్స అనుప్పవేసో. గహేత్వాతి అత్తనో ఏవ ఓకాసం గహేత్వా. ఖేపేత్వాతి కుసలవారం ఖేపేత్వా.

ఘట్టేయ్యాతి అక్కమనాదివసేన బాధేయ్య. తీహి పరిఞ్ఞాహీతి ఞాతతీరణప్పహానసఙ్ఖాతాహి తీహి పరిఞ్ఞాహి. నత్థి ఏతేసం కుతోచి భయన్తి అకుతోభయా, నిబ్భయాతి అత్థో. చతున్నం ఓఘానం, సంసారమహోఘస్సేవ వా పారం పరియన్తం గతా. తేనాహ ‘‘పారం వుచ్చతి నిబ్బాన’’న్తిఆది.

మాతాపుత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఉపజ్ఝాయసుత్తవణ్ణనా

౫౬. ఛట్ఠే మధురకభావో నామ సరీరస్స థమ్భితత్తం, తం పన గరుభావపుబ్బకన్తి ఆహ ‘‘సఞ్జాతగరుభావో’’తి. న పక్ఖాయన్తీతి నప్పకాసేన్తి, నానాకారణతో న ఉపట్ఠహన్తి. తేనాహ ‘‘చతస్సో దిసా చ అనుదిసా చ మయ్హం న ఉపట్ఠహన్తీ’’తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

ఉపజ్ఝాయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. అభిణ్హపచ్చవేక్ఖితబ్బట్ఠానసుత్తవణ్ణనా

౫౭. సత్తమే జరాధమ్మోతి ధమ్మ-సద్దో ‘‘అసమ్మోసధమ్మో నిబ్బాన’’న్తిఆదీసు (సు. ని. ౭౬౩) వియ పకతిపరియాయో, తస్మా జరాపకతికో జిణ్ణసభావోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘జరాసభావో’’తిఆది. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. కమ్మునా దాతబ్బం ఆదియతీతి కమ్మదాయాదో, అత్తనా యథూపచితకమ్మఫలభాగీతి అత్థో. తం పన దాయజ్జం కారణూపచారేన వదన్తో ‘‘కమ్మం మయ్హం దాయజ్జం సన్తకన్తి అత్థో’’తి ఆహ యథా ‘‘కుసలానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం సమాదానహేతు, ఏవమిదం పుఞ్ఞం వడ్ఢతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౮౦). యోనీహి ఫలం సభావతో భిన్నమ్పి అభిన్నం వియ మిస్సితం హోతి. తేనాహ ‘‘కమ్మం మయ్హం యోని కారణ’’న్తి. మమత్తవసేన బజ్ఝన్తీతి బన్ధూ, ఞాతి సాలోహితో చ, కమ్మం పన ఏకన్తసమ్బన్ధవాతి ఆహ ‘‘కమ్మం మయ్హం బన్ధూ’’తి. పతిట్ఠాతి అవస్సయో. కమ్మసదిసో హి సత్తానం అవస్సయో నత్థి.

యోబ్బనం ఆరబ్భ ఉప్పన్నమదోతి ‘‘మహల్లకకాలే పుఞ్ఞం కరిస్సామ, దహరమ్హ తావా’’తి యోబ్బనం అపస్సాయ మానకరణం. ‘‘అహం నిరోగో సట్ఠి వా సత్తతి వా వస్సాని అతిక్కన్తాని, న మే హరీతకఖణ్డమ్పి ఖాదితబ్బం, ఇమే పనఞ్ఞే ‘అసుకం నో ఠానం రుజ్జతి, భేసజ్జం ఖాదామా’తి విచరన్తి, కో అఞ్ఞో మయా సదిసో నిరోగో నామా’’తి ఏవం మానకరణం ఆరోగ్యమదో. సబ్బేసమ్పి జీవితం నామ పభఙ్గురం దుక్ఖానుబన్ధఞ్చ, తదుభయం అనోలోకేత్వా పబన్ధట్ఠితిం పచ్చయసులభతఞ్చ నిస్సాయ ‘‘చిరం జీవిం, చిరం జీవామి, చిరం జీవిస్సామి, సుఖం జీవిం, సుఖం జీవామి, సుఖం జీవిస్సామీ’’తి ఏవం మానకరణం జీవితమదో.

ఉపధిరహితన్తి కామూపధిరహితం. చత్తారో హి ఉపధీ – కామూపధి, ఖన్ధూపధి, కిలేసూపధి, అభిసఙ్ఖారూపధీతి. కామాపి ‘‘యం పఞ్చ కామగుణే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం కామానం అస్సాదో’’తి (మ. ని. ౧.౧౬౬) ఏవం వుత్తస్స సుఖస్స అధిట్ఠానభావతో ‘‘ఉపధియతి ఏత్థ సుఖ’’న్తి ఇమినా వచనత్థేన ‘‘ఉపధీ’’తి వుచ్చతి, ఖన్ధాపి ఖన్ధమూలకస్స దుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావతో, కిలేసాపి అపాయదుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావతో, అభిసఙ్ఖారాపి భవదుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావతో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అభిణ్హపచ్చవేక్ఖితబ్బట్ఠానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.