.నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.

అఙ్గుత్తరనికాయే

ఛక్కనిపాత-టీకా

౧. పఠమపణ్ణాసకం

౧. ఆహునేయ్యవగ్గో

౧. పఠమఆహునేయ్యసుత్తవణ్ణనా

౧. ఛక్కనిపాతస్స పఠమే చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి నిస్సయవోహారేన వుత్తం. ససమ్భారకనిద్దేసోయం యథా ‘‘ధనునా విజ్ఝతీ’’తి, తస్మా నిస్సయసీసేన నిస్సితస్స గహణం దట్ఠబ్బం. తేనాయమత్థో ‘‘చక్ఖుద్వారే రూపారమ్మణే ఆపాథగతే తం రూపం చక్ఖువిఞ్ఞాణేన దిస్వా’’తి. నేవ సుమనో హోతీతి జవనక్ఖణే ఇట్ఠే ఆరమ్మణే రాగం అనుప్పాదేన్తో నేవ సుమనో హోతి గేహస్సితపేమవసేనపి మగ్గేన సబ్బసో రాగస్స సముచ్ఛిన్నత్తా. న దుమ్మనోతి అనిట్ఠే అదుస్సన్తో న దుమ్మనో. పసాదఞ్ఞథత్తవసేనపి ఇట్ఠేపి అనిట్ఠేపి మజ్ఝత్తేపి ఆరమ్మణే న సమం సమ్మా అయోనిసో గహణం అసమపేక్ఖనం. అయఞ్చస్స పటిపత్తి సతివేపుల్లప్పత్తియా పఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తియా చాతి ఆహ ‘‘సతో సమ్పజానో హుత్వా’’తి. సతియా యుత్తత్తా సతో. సమ్పజఞ్ఞేన యుత్తత్తా సమ్పజానో. ఞాణుప్పత్తిపచ్చయరహితకాలేపి పవత్తిభేదనతో ‘‘సతతవిహారో కథితో’’తి వుత్తం. సతతవిహారోతి ఖీణాసవస్స నిచ్చవిహారో సబ్బదా పవత్తనకవిహారో. ఠపేత్వా హి సమాపత్తివేలం భవఙ్గవేలఞ్చ ఖీణాసవా ఇమినావ ఛళఙ్గుపేక్ఖావిహారేన విహరన్తి.

ఏత్థ చ ‘‘ఛసు ద్వారేసుపి ఉపేక్ఖకో విహరతీ’’తి ఇమినా ఛళఙ్గుపేక్ఖా కథితా. ‘‘సమ్పజానో’’తి వచనతో పన చత్తారి ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తాని లబ్భన్తి తేహి వినా సమ్పజానతాయ అసమ్భవతో. సతతవిహారభావతో అట్ఠ మహాకిరియచిత్తాని లబ్భన్తి. ‘‘నేవ సుమనో న దుమ్మనో’’తి వచనతో అట్ఠ మహాకిరియచిత్తాని, హసితుప్పాదో, వోట్ఠబ్బనఞ్చాతి దస చిత్తాని లబ్భన్తి. రాగదోససహజాతానం సోమనస్సదోమనస్సానం అభావో తేసమ్పి సాధారణోతి ఛళఙ్గుపేక్ఖావసేన ఆగతానం ఇమేసం సతతవిహారానం సోమనస్సం కథం లబ్భతీతి చే? ఆసేవనతో. కిఞ్చాపి ఖీణాసవో ఇట్ఠానిట్ఠేపి ఆరమ్మణే మజ్ఝత్తో వియ బహులం ఉపేక్ఖకో విహరతి అత్తనో పరిసుద్ధపకతిభావావిజహనతో, కదాచి పన తథా చేతోభిసఙ్ఖారాభావే యం తం సభావతో ఇట్ఠం ఆరమ్మణం, తస్స యాథావసభావగ్గహణవసేనపి అరహతో చిత్తం పుబ్బాసేవనవసేన సోమనస్ససహగతం హుత్వా పవత్తతేవ.

పఠమఆహునేయ్యసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨-౭. దుతియఆహునేయ్యసుత్తాదివణ్ణనా

౨-౭. దుతియే (విసుద్ధి. ౨.౩౮౦) అనేకవిహితన్తి అనేకవిధం నానప్పకారం. ఇద్ధివిధన్తి ఇద్ధికోట్ఠాసం. పచ్చనుభోతీతి పచ్చనుభవతి, ఫుసతి సచ్ఛికరోతి పాపుణాతీతి అత్థో. ఇదానిస్స అనేకవిహితభావం దస్సేన్తో ‘‘ఏకోపి హుత్వా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘ఏకోపి హుత్వా’’తి ఇమినా కరణతో పుబ్బేవ పకతియా ఏకోపి హుత్వా. బహుధా హోతీతి బహూనం సన్తికే చఙ్కమితుకామో వా సజ్ఝాయం కాతుకామో వా పఞ్హం పుచ్ఛితుకామో వా హుత్వా సతమ్పి సహస్సమ్పి హోతి. ఆవిభావం తిరోభావన్తి ఏత్థ ఆవిభావం కరోతి, తిరోభావం కరోతీతి అయమత్థో. ఇదమేవ హి సన్ధాయ పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౩.౧౧) వుత్తం – ‘‘ఆవిభావన్తి కేనచి అనావుటం హోతి అప్పటిచ్ఛన్నం వివటం, తిరోభావన్తి కేనచి ఆవుటం హోతి పటిచ్ఛన్నం పిహితం పటికుజ్జిత’’న్తి. తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛతి సేయ్యథాపి ఆకాసేతి ఏత్థ తిరోకుట్టన్తి పరకుట్టం, కుట్టస్స పరభాగన్తి వుత్తం హోతి. ఏస నయో ఇతరేసు. కుట్టోతి చ గేహభిత్తియా ఏతం అధివచనం. పాకారోతి గేహవిహారగామాదీనం పరిక్ఖేపపాకారో. పబ్బతోతి పంసుపబ్బతో వా పాసాణపబ్బతో వా. అసజ్జమానోతి అలగ్గమానో సేయ్యథాపి ఆకాసే వియ.

ఉమ్ముజ్జనిముజ్జన్తి ఏత్థ ఉమ్ముజ్జన్తి ఉట్ఠానం వుచ్చతి. నిముజ్జన్తి సంసీదనం. ఉమ్ముజ్జఞ్చ నిముజ్జఞ్చ ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం. ఉదకేపి అభిజ్జమానేతి ఏత్థ యం ఉదకం అక్కమిత్వా సంసీదతి, తం భిజ్జమానన్తి వుచ్చతి, విపరీతం అభిజ్జమానం. పల్లఙ్కేన గచ్ఛతి. పక్ఖీ సకుణోతి పక్ఖేహి యుత్తసకుణో. ఇమేపి చన్దిమసూరియే ఏవంమహిద్ధికే ఏవంమహానుభావే పాణినా పరామసతీతి ఏత్థ చన్దిమసూరియానం ద్వాచత్తాలీసయోజనసహస్సస్స ఉపరి చరణేన మహిద్ధికతా, తీసు దీపేసు ఏకక్ఖణే ఆలోకకరణేన మహానుభావతా వేదితబ్బా. ఏవం ఉపరిచరణఆలోకకరణేహి మహిద్ధికే మహానుభావే. పరామసతీతి గణ్హాతి, ఏకదేసే వా ఛుపతి. పరిమజ్జతీతి సమన్తతో ఆదాసతలా వియ పరిమజ్జతి. యావ బ్రహ్మలోకాపీతి బ్రహ్మలోకమ్పి పరిచ్ఛేదం కత్వా. కాయేన వసం వత్తేతీతి తత్ర బ్రహ్మలోకే కాయేన అత్తనో వసం వత్తేతి.

దిబ్బాయ సోతధాతుయాతి ఏత్థ దిబ్బసదిసత్తా దిబ్బా. దేవతానఞ్హి సుచరితకమ్మనిబ్బత్తా పిత్తసేమ్హరుహిరాదీహి అపలిబుద్ధా ఉపక్కిలేసవిముత్తతాయ దూరేపి ఆరమ్మణసమ్పటిచ్ఛనసమత్థా దిబ్బా పసాదసోతధాతు హోతి. అయఞ్చాపి ఇమస్స భిక్ఖునో వీరియభావనాబలేన నిబ్బత్తా ఞాణసోతధాతు తాదిసాయేవాతి దిబ్బసదిసత్తా దిబ్బా. అపిచ దిబ్బవిహారవసేన పటిలద్ధత్తా అత్తనా చ దిబ్బవిహారసన్నిస్సితత్తాపి దిబ్బా. సవనట్ఠేన నిజ్జీవట్ఠేన చ సోతధాతు. సోతధాతుకిచ్చకరణేన సోతధాతు వియాతిపి సోతధాతు. తాయ సోతధాతుయా. విసుద్ధాయాతి సుద్ధాయ నిరుపక్కిలేసాయ. అతిక్కన్తమానుసికాయాతి మనుస్సూపచారం అతిక్కమిత్వా సద్దసవనే మానుసికం మంససోతధాతుం అతిక్కన్తాయ వీతివత్తేత్వా ఠితాయ. ఉభో సద్దే సుణాతీతి ద్వే సద్దే సుణాతి. కతమే ద్వే? దిబ్బే చ మానుసే చ, దేవానఞ్చ మనుస్సానఞ్చ సద్దేతి వుత్తం హోతి. ఏతేన పదేసపరియాదానం వేదితబ్బం. యే దూరే సన్తికే చాతి యే సద్దా దూరే పరచక్కవాళేపి, యే చ సన్తికే అన్తమసో సదేహసన్నిస్సితపాణకసద్దాపి, తే సుణాతీతి వుత్తం హోతి. ఏతేన నిప్పదేసపరియాదానం వేదితబ్బం.

పరసత్తానన్తి అత్తానం ఠపేత్వా సేససత్తానం. పరపుగ్గలానన్తి ఇదమ్పి ఇమినా ఏకత్థమేవ. వేనేయ్యవసేన పన దేసనావిలాసేన చ బ్యఞ్జననానత్తం కతం. చేతసా చేతోతి అత్తనో చిత్తేన తేసం చిత్తం. పరిచ్చాతి పరిచ్ఛిన్దిత్వా. పజానాతీతి సరాగాదివసేన నానప్పకారతో జానాతి. సరాగం వా చిత్తన్తిఆదీసు పన అట్ఠలోభసహగతచిత్తం సరాగం చిత్తన్తి వేదితబ్బం. అవసేసం చాతుభూమకం కుసలాబ్యాకతచిత్తం వీతరాగం. ద్వే దోమనస్సచిత్తాని, ద్వే విచికిచ్ఛుద్ధచ్చచిత్తానీతి ఇమాని పన చత్తారి చిత్తాని ఇమస్మిం దుకే సఙ్గహం న గచ్ఛన్తి. కేచి పన థేరా తానిపి సఙ్గణ్హన్తి. దువిధం పన దోమనస్సచిత్తం సదోసం చిత్తం నామ. సబ్బమ్పి చాతుభూమకం కుసలాబ్యాకతచిత్తం వీతదోసం. సేసాని దస అకుసలచిత్తాని ఇమస్మిం దుకే సఙ్గహం న గచ్ఛన్తి. కేచి పన థేరా తానిపి సఙ్గణ్హన్తి. సమోహం వీతమోహన్తి ఏత్థ పన పాటిపుగ్గలికనయేన విచికిచ్ఛుద్ధచ్చసహగతద్వయమేవ సమోహం. మోహస్స పన సబ్బాకుసలేసు సమ్భవతో ద్వాదసవిధమ్పి అకుసలచిత్తం సమోహం చిత్తన్తి వేదితబ్బం. అవసేసం వీతమోహం. థినమిద్ధానుగతం పన సంఖిత్తం, ఉద్ధచ్చానుగతం విక్ఖిత్తం. రూపావచరారూపావచరం మహగ్గతం, అవసేసం అమహగ్గతం. సబ్బమ్పి తేభూమకం సఉత్తరం, లోకుత్తరం అనుత్తరం. ఉపచారప్పత్తం అప్పనాప్పత్తఞ్చ సమాహితం, ఉభయమప్పత్తం అసమాహితం. తదఙ్గవిక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదప్పటిప్పస్సద్ధినిస్సరణవిముత్తిం పత్తం పఞ్చవిధమ్పి ఏతం విముత్తం, విముత్తిమప్పత్తం వా అవిముత్తన్తి వేదితబ్బం.

అనేకవిహితన్తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౨) అనేకవిధం, అనేకేహి వా పకారేహి పవత్తితం సంవణ్ణితన్తి అత్థో. పుబ్బేనివాసన్తి సమనన్తరాతీతభవం ఆదిం కత్వా తత్థ తత్థ నివుత్థసన్తానం. అనుస్సరతీతి ఖన్ధపటిపాటివసేన, చుతిపటిసన్ధివసేన వా అనుగన్త్వా అనుగన్త్వా సరతి. సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం…పే… పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతీతి. తత్థ ఏకమ్పి జాతిన్తి ఏకమ్పి పటిసన్ధిమూలం చుతిపరియోసానం ఏకభవపరియాపన్నం ఖన్ధసన్తానం. ఏస నయో ద్వేపి జాతియోతిఆదీసుపి. అనేకేపి సంవట్టకప్పేతిఆదీసు పన పరిహాయమానో కప్పో సంవట్టకప్పో, వడ్ఢమానో వివట్టకప్పోతి వేదితబ్బో. తత్థ సంవట్టేన సంవట్టట్ఠాయీ గహితో హోతి తంమూలకత్తా, వివట్టేన వివట్టట్ఠాయీ. ఏవఞ్హి సతి యాని తాని ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, కప్పస్స అసఙ్ఖ్యేయ్యాని. కతమాని చత్తారి? సంవట్టో సంవట్టట్ఠాయీ వివట్టో వివట్టట్ఠాయీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౫౬) వుత్తాని, తాని పరిగ్గహితాని హోన్తి.

అముత్రాసిన్తి అముమ్హి సంవట్టకప్పే అహం అముమ్హి భవే వా యోనియా వా గహియా వా విఞ్ఞాణట్ఠితియా వా సత్తావాసే వా సత్తనికాయే వా ఆసిం. ఏవంనామోతి తిస్సో వా ఫుస్సో వా. ఏవంగోత్తోతి గోతమో వా కచ్చాయనో వా కస్సపో వా. ఇదమస్స అతీతభవే అత్తనో నామగోత్తానుస్సరణవసేన వుత్తం. సచే పన తస్మిం కాలే అత్తనో వణ్ణసమ్పత్తిలూఖపణీతజీవికభావం సుఖదుక్ఖబహులతం అప్పాయుకదీఘాయుకభావం వా అనుస్సరితుకామో హోతి, తమ్పి అనుస్సరతియేవ. తేనాహ ‘‘ఏవంవణ్ణో…పే… ఏవమాయుపరియన్తో’’తి. తత్థ ఏవంవణ్ణోతి ఓదాతో వా సామో వా. ఏవమాహారోతి సాలిమంసోదనాహారో వా పవత్తఫలభోజనో వా. ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీతి అనేన పకారేన కాయికచేతసికానం సామిసనిరామిసాదిప్పభేదానం సుఖదుక్ఖానం పటిసంవేదీ. ఏవమాయుపరియన్తోతి ఏవం వస్ససతపరిమాణాయుపరియన్తో వా చతురాసీతికప్పసహస్సాయుపరియన్తో వా. సో తతో చుతో అముత్ర ఉదపాదిన్తి సో అహం తతో భవతో యోనితో గహితో విఞ్ఞాణట్ఠితితో సత్తావాసతో సత్తనికాయతో వా చుతో పునఅముకస్మిం నామ భవే యోనియా గతియా విఞ్ఞాణట్ఠితియా సత్తావాసే సక్కనికాయే వా ఉదపాదిం. తత్రాపాసిన్తి తత్రాపి భవే యోనియా గతియా విఞ్ఞాణట్ఠితియా సత్తావాసే సత్తనికాయే వా పున అహోసిం. ఏవంనామోతిఆది వుత్తనయమేవ.

అపిచ అముత్రాసిన్తి ఇదం అనుపుబ్బేన ఆరోహన్తస్స యావదిచ్ఛకం అనుస్సరణం. సో తతోతి పటినివత్తన్తస్స పచ్చవేక్ఖణం, తస్మా ‘‘ఇధూపపన్నో’’తి ఇమిస్సా ఇధూపపత్తియా అనన్తరమేవ ఉప్పత్తిట్ఠానం సన్ధాయ ‘‘అముత్ర ఉదపాది’’న్తి ఇదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తత్రాపాసిన్తి ఏవమాది పనస్స తత్రాపి ఇమిస్సా ఉపపత్తియా అన్తరే ఉపపత్తిట్ఠానే నామగోత్తాదీనం అనుస్సరణదస్సనత్థం వుత్తం. సో తతో చుతో ఇధూపపన్నోతి స్వాహం తతో అనన్తరుప్పత్తిట్ఠానతో చుతో ఇధ అముకస్మిం నామ ఖత్తియకులే వా బ్రాహ్మణకులే వా నిబ్బత్తోతి. ఇతీతి ఏవం. సాకారం సఉద్దేసన్తి నామగోత్తవసేన సఉద్దేసం, వణ్ణాదివసేన సాకారం. నామగోత్తేన హి సత్తో ‘‘తిస్సో కస్సపో’’తి ఉద్దిసీయతి, వణ్ణాదీహి ‘‘సామో ఓదాతో’’తి నానత్తతో పఞ్ఞాయతి, తస్మా నామగోత్తం ఉద్దేసో, ఇతరే ఆకారా.

దిబ్బేనాతిఆదీసు దిబ్బసదిసత్తా దిబ్బం. దేవతానఞ్హి సుచరితకమ్మనిబ్బత్తం పిత్తసేమ్హరుహిరాదీహి అపలిబుద్ధం ఉపక్కిలేసవిముత్తతాయ దూరేపి ఆరమ్మణసమ్పటిచ్ఛనసమత్థం దిబ్బం పసాదచక్ఖు హోతి. ఇదఞ్చాపి వీరియభావనాబలేన నిబ్బత్తం ఞాణచక్ఖు తాదిసమేవాతి దిబ్బసదిసత్తా దిబ్బం. దిబ్బవిహారవసేన పటిలద్ధత్తా అత్తనో చ దిబ్బవిహారసన్నిస్సితత్తాపి దిబ్బం. ఆలోకపరిగ్గహేన మహాజుతికత్తాపి దిబ్బం. తిరోకుట్టాదిగతరూపదస్సనేన మహాగతికత్తాపి దిబ్బం. తం సబ్బం సద్దసత్థానుసారేన వేదితబ్బం. దస్సనట్ఠేన చక్ఖు. చక్ఖుకిచ్చకరణేన చక్ఖుమివాతిపి చక్ఖు. చుతూపపాతదస్సనేన దిట్ఠివిసుద్ధిహేతుత్తా విసుద్ధం. యో హి చుతిమేవ పస్సతి, న ఉపపాతం, సో ఉచ్ఛేదదిట్ఠిం గణ్హాతి. యో ఉపపాతమేవ పస్సతి, న చుతిం, సో నవసత్తపాతుభావదిట్ఠిం గణ్హాతి. యో పన తదుభయం పస్సతి, సో యస్మా దువిధమ్పి తం దిట్ఠిగతం అతివత్తతి, తస్మా తం దస్సనం దిట్ఠివిసుద్ధిహేతు హోతి. ఉభయమ్పి చేతం బుద్ధపుత్తా పస్సన్తి. తేన వుత్తం ‘‘చుతూపపాతదస్సనేన దిట్ఠివిసుద్ధిహేతుత్తా విసుద్ధ’’న్తి. మనుస్సూపచారం అతిక్కమిత్వా రూపదస్సనేన అతిక్కన్తమానుసకం, మానుసం వా మంసచక్ఖుం అతిక్కన్తత్తా అతిక్కన్తమానుసకన్తి వేదితబ్బం. తేన దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన.

సత్తే పస్సతీతి మనుస్సానం మంసచక్ఖునా వియ సత్తే ఓలోకేతి. చవమానే ఉపపజ్జమానేతి ఏత్థ చుతిక్ఖణే వా ఉపపత్తిక్ఖణే వా దిబ్బచక్ఖునా దట్ఠుం న సక్కా. యే పన ఆసన్నచుతికా ఇదాని చవిస్సన్తి, తే చవమానాతి, యే చ గహితప్పటిసన్ధికా సమ్పతినిబ్బత్తా చ, తే ఉపపజ్జమానాతి అధిప్పేతా. తే ఏవరూపే చవమానే ఉపపజ్జమానే చ పస్సతీతి దస్సేతి. హీనేతి మోహనిస్సన్దయుత్తత్తా హీనానం జాతికులభోగాదీనం వసేన హీళితే ఉఞ్ఞాతే. పణీతేతి అమోహనిస్సన్దయుత్తత్తా తబ్బిపరీతే. సువణ్ణేతి అదోసనిస్సన్దయుత్తత్తా ఇట్ఠకన్తమనాపవణ్ణయుత్తే. దుబ్బణ్ణేతి దోసనిస్సన్దయుత్తత్తా అనిట్ఠాకన్తామనాపవణ్ణయుత్తే, విరూపవిరూపేతిపి అత్థో. సుగతేతి సుగతిగతే, అలోభనిస్సన్దయుత్తత్తా వా అడ్ఢే మహద్ధనే. దుగ్గతేతి దుగ్గతిగతే, లోభనిస్సన్దయుత్తత్తా వా దలిద్దే అప్పన్నపానే.

యథాకమ్మూపగేతి యం యం కమ్మం ఉపచితం, తేన తేన ఉపగతే. కాయదుచ్చరితేనాతిఆదీసు దుట్ఠు చరితం కిలేసపూతికత్తాతి దుచ్చరితం. కాయేన దుచ్చరితం, కాయతో వా ఉప్పన్నం దుచ్చరితన్తి కాయదుచ్చరితం. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. సమన్నాగతాతి సమఙ్గిభూతా. అరియానం ఉపవాదకాతి బుద్ధపచ్చేకబుద్ధసావకానం అరియానం అన్తమసో గిహిసోతాపన్నానమ్పి అనత్థకామా హుత్వా అన్తిమవత్థునా వా గుణపరిధంసనేన వా ఉపవాదకా, అక్కోసకా గరహకాతి వుత్తం హోతి. మిచ్ఛాదిట్ఠికాతి విపరీతదస్సనా. మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానాతి మిచ్ఛాదిట్ఠివసేన సమాదిన్ననానావిధకమ్మా, యేపి మిచ్ఛాదిట్ఠిమూలకేసు కాయకమ్మాదీసు అఞ్ఞేపి సమాదాపేన్తి.

కాయస్స భేదాతి ఉపాదిన్నక్ఖన్ధపరిచ్చాగా. పరం మరణాతి తదనన్తరం అభినిబ్బత్తక్ఖన్ధగ్గహణా. అథ వా కాయస్స భేదాతి జీవితిన్ద్రియస్సూపచ్ఛేదా. పరం మరణాతి చుతిచిత్తతో ఉద్ధం. అపాయన్తి ఏవమాది సబ్బం నిరయవేవచనమేవ. నిరయో హి సగ్గమోక్ఖహేతుభూతా పుఞ్ఞసమ్మతా అయా అపేతత్తా, సుఖానం వా ఆయస్స అభావా అపాయో. దుక్ఖస్స గతి పటిసరణన్తి దుగ్గతి, దోసబహులతాయ వా దుట్ఠేన కమ్మేన నిబ్బత్తా గతీతి దుగ్గతి. వివసా నిపతన్తి తత్థ దుక్కట్టకారినోతి వినిపాతో, వినస్సన్తా వా ఏత్థ పతన్తి సమ్భిజ్జమానఙ్గపచ్చఙ్గాతి వినిపాతో. నత్థి ఏత్థ అస్సాదసఞ్ఞితో అయోతి నిరయో.

అథ వా అపాయగ్గహణేన తిరచ్ఛానయోనిం దీపేతి. తిరచ్ఛానయోని హి అపాయో సుగతితో అపేతత్తా, న దుగ్గతి మహేసక్ఖానం నాగరాజాదీనం సమ్భవతో. దుగ్గతిగ్గహణేన పేత్తివిసయఞ్చ. సో హి అపాయో చేవ దుగ్గతి చ సుగతితో అపేతత్తా దుక్ఖస్స చ గతిభూతత్తా, న తు వినిపాతో అసురసదిసం అవినిపతితత్తా. వినిపాతగ్గహణేన అసురకాయం. సో హి యథావుత్తేన అత్థేన అపాయో చేవ దుగ్గతి చ సబ్బసముస్సయేహి వినిపతితత్తా వినిపాతోతి వుచ్చతి. నిరయగ్గహణేన అవీచిఆదికమనేకప్పకారం నిరయమేవాతి. ఉపపన్నాతి ఉపగతా, తత్థ అభినిబ్బత్తాతి అధిప్పాయో. వుత్తవిపరియాయేన సుక్కపక్ఖో వేదితబ్బో. అయం పన విసేసో – తత్థ సుగతిగ్గహణేన మనుస్సాగతిపి సఙ్గయ్హతి, సగ్గగ్గహణేన దేవగతియేవ. తత్థ సున్దరా గతీతి సుగతి. రూపాదీహి విసయేహి సుట్ఠు అగ్గోతి సగ్గో. సో సబ్బోపి లుజ్జనప్పలుజ్జనట్ఠేన లోకోతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన సబ్బాకారేన విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాతో గహేతబ్బో. తతియాదీని ఉత్తానత్థాని.

దుతియఆహునేయ్యసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. అనుత్తరియసుత్తవణ్ణనా

౮. అట్ఠమే నత్థి ఏతేసం ఉత్తరాని విసిట్ఠానీతి అనుత్తరాని, అనుత్తరాని ఏవ అనుత్తరియాని యథా ‘‘అనన్తమేవ అనన్తరియ’’న్తి ఆహ ‘‘నిరుత్తరానీ’’తి. దస్సనానుత్తరియం నామ ఫలవిసేసావహత్తా. ఏస నయో సేసేసుపి. సత్తవిధఅరియధనలాభోతి సత్తవిధసద్ధాదిలోకుత్తరధనలాభో. సిక్ఖాత్తయస్స పూరణన్తి అధిసీలసిక్ఖాదీనం తిస్సన్నం సిక్ఖానం పూరణం. తత్థ పూరణం నిప్పరియాయతో అసేక్ఖానం వసేన వేదితబ్బం. కల్యాణపుథుజ్జనతో పట్ఠాయ హి సత్త సేఖా తిస్సో సిక్ఖా పూరేన్తి నామ, అరహా పరిపుణ్ణసిక్ఖోతి. ఇతి ఇమాని అనుత్తరియాని లోకియలోకుత్తరాని కథితాని.

అనుత్తరియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. అనుస్సతిట్ఠానసుత్తవణ్ణనా

౯. నవమే అనుస్సతియో ఏవ దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికాదిహితసుఖానం కారణభావతో ఠానానీతి అనుస్సతిట్ఠానాని. బుద్ధగుణారమ్మణా సతీతి యథా బుద్ధానుస్సతి విసేసాధిగమస్స ఠానం హోతి, ఏవం ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదినా బుద్ధగుణే ఆరబ్భే ఉప్పన్నా సతి. ఏవం అనుస్సరతో హి పీతి ఉప్పజ్జతి, సో తం పీతిం ఖయతో వయతో పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. ఉపచారకమ్మట్ఠానం నామేతం గిహీనమ్పి లబ్భతి. ఉపచారకమ్మట్ఠానన్తి చ పచ్చక్ఖతో ఉపచారజ్ఝానావహం కమ్మట్ఠానపరమ్పరాయ సమ్మసనం యావ అరహత్తా లోకియలోకుత్తరవిసేసావహం. ఏస నయో సబ్బత్థ.

అనుస్సతిట్ఠానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. మహానామసుత్తవణ్ణనా

౧౦. దసమే తస్మిం సమయేతి బుద్ధాగుణానుస్సరణసమయే. రాగపరియుట్ఠితన్తి రాగేన పరియుట్ఠితం. పరియుట్ఠానప్పత్తిపి, రాగేన వా సంహితం చిత్తం అరఞ్ఞమివ చోరేహి తేన పరియుట్ఠితన్తి వుత్తం, తస్స పరియుట్ఠానట్ఠానభావతోపి పరియుట్ఠితరాగన్తి అత్థో. బ్యఞ్జనం పన అనాదియిత్వా అత్థమత్తం దస్సేన్తో ‘‘ఉప్పజ్జమానేన రాగేన ఉట్ఠహిత్వా గహిత’’న్తి ఆహ. ఉజుకమేవాతి పగేవ కాయవఙ్కాదీనం అపనీతత్తా చిత్తస్స చ అనుజుభావకరానం మానాదీనం అభావతో, రాగాదిపరియుట్ఠానాభావేన వా ఓణతిఉణ్ణతివిరహతో ఉజుభావమేవ గతం. అథ వా ఉజుకమేవాతి కమ్మట్ఠానస్స థినం మిద్ధం ఓతిణ్ణతాయ లీనుద్ధచ్చవిగమతో మజ్ఝిమసమథనిమిత్తప్పటిపత్తియా ఉజుభావమేవ గతం. అట్ఠకథం నిస్సాయాతి భవజాతిఆదీనం పదానం అత్థం నిస్సాయ. అత్థవేదన్తి వా హేతుఫలం పటిచ్చ ఉప్పన్నం తుట్ఠిమాహ. ధమ్మవేదన్తి హేతుం పటిచ్చ ఉప్పన్నం తుట్ఠిం. ‘‘ఆరకత్తా అరహ’’న్తి అనుస్సరన్తస్స హి యదిదం భగవతో కిలేసేహి ఆరకత్తం, సో హేతు. ఞాపకో చేత్థ హేతు అధిప్పేతో, న కారకో సమ్పాపకో. తతోనేన ఞాయమానో అరహత్తత్థో ఫలం. ఇమినా నయేన సేసపదేసుపి హేతుసో ఫలవిపాకో వేదితబ్బో. ధమ్మానుస్సతిఆదీసుపి హి ఆదిమజ్ఝపరియోసానకల్యాణతాదయో సుప్పటిపత్తిఆదయో చ తత్థ తత్థ హేతుభావేన నిద్దిట్ఠాయేవ. ధమ్మూపసంహితన్తి యథావుత్తహేతుఫలసఙ్ఖాతగుణూపసంహితం.

మహానామసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆహునేయ్యవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సారణీయవగ్గో

౧. పఠమసారణీయసుత్తవణ్ణనా

౧౧. దుతియస్స పఠమే సరితబ్బయుత్తకాతి అనుస్సరణారహా. మిజ్జతి సినియ్హతి ఏతాయాతి మేత్తా, మిత్తభావో. మేత్తా ఏతస్స అత్థీతి మేత్తం, కాయకమ్మం. తం పన యస్మా మేత్తాసహగతచిత్తసముట్ఠానం, తస్మా వుత్తం ‘‘మేత్తేన చిత్తేన కాతబ్బం కాయకమ్మ’’న్తి. ఏస నయో సేసద్వయేపి. ఇమానీతి మేత్తకాయకమ్మాదీని. భిక్ఖూనం వసేన ఆగతాని తేసం సేట్ఠపరిసభావతో. యథా పన భిక్ఖునీసుపి లబ్భన్తి, ఏవం గిహీసుపి లబ్భన్తి చతుపరిససాధారణత్తాతి తం దస్సేన్తో ‘‘భిక్ఖూనఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. భిక్ఖునో సబ్బమ్పి అనవజ్జకాయకమ్మం ఆభిసమాచారికకమ్మన్తోగధమేవాతి ఆహ ‘‘మేత్తేన చిత్తేన…పే… కాయకమ్మం నామా’’తి. భత్తివసేన పవత్తియమానా చేతియబోధీనం వన్దనా మేత్తాసిద్ధాతి కత్వా తదత్థాయ గమనం ‘‘మేత్తం కాయకమ్మ’’న్తి వుత్తం. ఆది-సద్దేన చేతియబోధిభిక్ఖూసు వుత్తావసేసాపచాయనాదివసేన పవత్తమేత్తావసేన పవత్తం కాయికం కిరియం సఙ్గణ్హాతి.

తేపిటకమ్పి బుద్ధవచనం కథియమానన్తి అధిప్పాయో. తేపిటకమ్పి బుద్ధవచనం పరిపుచ్ఛనఅత్థకథనవసేన పవత్తియమానమేవ మేత్తం వచీకమ్మం నామ హితజ్ఝాసయేన పవత్తితబ్బతో. తీణి సుచరితానీతి కాయవచీమనోసుచరితాని. చిన్తనన్తి ఏవం చిన్తనమత్తమ్పి మనోకమ్మం, పగేవ పటిపన్నా భావనాతి దస్సేతి.

ఆవీతి పకాసం. పకాసభావో చేత్థ యం ఉద్దిస్స తం కాయకమ్మం కరీయతి, తస్స సమ్ముఖభావతోతి ఆహ ‘‘సమ్ముఖా’’తి. రహోతి అప్పకాసం. అప్పకాసతా చ యం ఉద్దిస్స తం కాయకమ్మం కరీయతి, తస్స అపచ్చక్ఖభావతోతి ఆహ ‘‘పరమ్ముఖా’’తి. సహాయభావగమనం తేసం పురతో. తేసు కరోన్తేసుయేవ హి సహాయభావగమనం సమ్ముఖా కాయకమ్మం నామ హోతి. ఉభయేహీతి నవకేహి థేరేహి చ. పగ్గయ్హాతి పగ్గణ్హిత్వా ఉద్ధం కత్వా కేవలం ‘‘దేవో’’తి అవత్వా గుణేహి థిరభావజోతనం ‘‘దేవత్థేరో’’తి వచనం పగ్గయ్హ వచనం. మమత్తబోధనం వచనం మమాయనవచనం. ఏకన్తపరమ్ముఖస్స మనోకమ్మస్స సమ్ముఖతా నామ విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపనవసేన హోతి, తఞ్చ ఖో లోకే కాయకమ్మన్తి పాకటం పఞ్ఞాతం. హత్థవికారాదీని అనామసిత్వా ఏవ దస్సేన్తో ‘‘నయనాని ఉమ్మీలేత్వా’’తిఆదిమాహ. కామం మేత్తాసినేహసినిద్ధానం నయనానం ఉమ్మీలనా పసన్నేన ముఖేన ఓలోకనఞ్చ మేత్తం కాయకమ్మమేవ, యస్స పన చిత్తస్స వసేన నయనానం మేత్తాసినేహసినిద్ధతా ముఖస్స చ పసన్నతా, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘మేత్తం మనోకమ్మం నామా’’తి.

లాభ-సద్దో కమ్మసాధనో ‘‘లాభా వత, భో, లద్ధో’’తిఆదీసు వియ. సో చేత్థ ‘‘ధమ్మలద్ధా’’తి వచనతో అతీతకాలికోతి ఆహ ‘‘చీవరాదయో లద్ధపచ్చయా’’తి. ధమ్మతో ఆగతాతి ధమ్మికా, పరిసుద్ధగమనా పచ్చయా. తేనాహ ‘‘ధమ్మలద్ధా’’తి. ఇమమేవ హి అత్థం దస్సేతుం ‘‘కుహనాదీ’’తిఆది వుత్తం. న సమ్మా గయ్హమానా హి ధమ్మలద్ధా నామ న హోన్తీతి తప్పటిసేధనత్థం పాళియం ‘‘ధమ్మలద్ధా’’తి వుత్తం. దేయ్యం దక్ఖిణేయ్యఞ్చ అప్పటివిభత్తం కత్వా భుఞ్జతీతి అప్పటివిభత్తభోగీ నామ హోతి. తేనాహ ‘‘ద్వే పటివిభత్తాని నామా’’తిఆది. చిత్తేన విభజనన్తి ఏతేన చిత్తుప్పాదమత్తేనపి విభజనం పటివిభత్తం నామ, పగేవ పయోగతోతి దస్సేతి. చిత్తేన విభజనపుబ్బకం వా కాయేన విభజనన్తి మూలమేవ దస్సేతుం ‘‘ఏవం చిత్తేన విభజన’’న్తి వుత్తం. తేన చిత్తుప్పాదమత్తేన పటివిభాగో కాతబ్బోతి దస్సేతి. అప్పటివిభత్తన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో, అప్పటివిభత్తం లాభం భుఞ్జతీతి కమ్మనిద్దేసో వా. తం నేవ గిహీనం దేతి అత్తనో ఆజీవసోధనత్థం. న అత్తనా పరిభుఞ్జతి ‘‘మయ్హం అసాధారణభోగితా మా హోతూ’’తి. పటిగ్గణ్హన్తో చ…పే… పస్సతీతి ఇమినా ఆగమనతో పట్ఠాయ సాధారణబుద్ధిం ఉపట్ఠాపేతి. ఏవం హిస్స సాధారణభోగితా సుకరా, సారణీయధమ్మో చస్స పూరో హోతి.

అథ వా పటిగ్గణ్హన్తో చ…పే… పస్సతీతి ఇమినా తస్స లాభస్స తీసు కాలేసు సాధారణతో ఠపనం దస్సితం. పటిగ్గణ్హన్తో చ సఙ్ఘేన సాధారణం హోతూతి ఇమినా పటిగ్గహణకాలో దస్సితో. గహేత్వా…పే… పస్సతీతి ఇమినా పటిగ్గహితకాలో. తదుభయం పన తాదిసేన పుబ్బభాగేన వినా న హోతీతి అత్థసిద్ధో పురిమకాలో. తయిదం పటిగ్గహణతో పుబ్బేవస్స హోతి ‘‘సఙ్ఘేన సాధారణం హోతూతి పటిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి, పటిగ్గణ్హన్తస్స హోతి ‘‘సఙ్ఘేన సాధారణం హోతూతి పటిగ్గణ్హామీ’’తి, పటిగ్గహేత్వా హోతి ‘‘సఙ్ఘేన సాధారణం హోతూతి హి పటిగ్గహితం మయా’’తి. ఏవం తిలక్ఖణసమ్పన్నం కత్వా లద్ధం లాభం ఓసారణలక్ఖణం అవికోపేత్వా పరిభుఞ్జన్తో సాధారణభోగీ అప్పటివిభత్తభోగీ చ హోతి.

ఇమం పన సారణీయధమ్మన్తి ఇమం చతుత్థం సరితబ్బయుత్తధమం. న హి…పే… గణ్హన్తి, తస్మా సాధారణభోగితా దుస్సీలస్స నత్థీతి ఆరమ్భోపి తావ న సమ్భవతి, కుతో పూరణన్తి అధిప్పాయో. పరిసుద్ధసీలోతి ఇమినా లాభస్స ధమ్మికభావం దస్సేతి. వత్తం అఖణ్డేన్తోతి ఇమినా అప్పటివిభత్తభోగితం సాధారణభోగితఞ్చ దస్సేతి. సతి పన తదుభయే సారణీయధమ్మో పూరితో ఏవ హోతీతి ఆహ ‘‘పూరేతీ’’తి. ఓదిస్సకం కత్వాతి ఏతేన అనోదిస్సకం కత్వా పితునో, ఆచరియుపజ్ఝాయాదీనం వా థేరాసనతో పట్ఠాయ దేన్తస్స సారణీయధమ్మోయేవ హోతీతి దస్సేతి. దాతబ్బన్తి అవస్సం దాతబ్బం. సారణీయధమ్మో పనస్స న హోతి పటిజగ్గట్ఠానే ఓదిస్సకం కత్వా దిన్నత్తా. తేనాహ ‘‘పలిబోధజగ్గనం నామ హోతీ’’తి. ముత్తపలిబోధస్స వట్టతి అముత్తపలిబోధస్స పూరేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా. యది ఏవం సబ్బేన సబ్బం సారణీయధమ్మం పూరేన్తస్స ఓదిస్సకదానం వట్టతి, న వట్టతీతి? నో న వట్టతి యుత్తట్ఠానేతి దస్సేన్తో ‘‘తేన పనా’’తిఆదిమాహ. ఇమినా ఓదిస్సకదానం పనస్స న సబ్బత్థ వారితన్తి దస్సేతి. గిలానాదీనఞ్హి ఓదిస్సకం కత్వా దానం అప్పటివిభాగపక్ఖికం ‘‘అసుకస్స న దస్సామీ’’తి పటిక్ఖేపస్స అభావతో. బ్యతిరేకప్పధానో హి పటిభాగో. తేనాహ ‘‘అవసేస’’న్తిఆది. అదాతుమ్పీతి పి-సద్దేన దాతుమ్పి వట్టతీతి దస్సేతి. తఞ్చ ఖో కరుణాయనవసేన, న వత్తపరిపూరణవసేన, తస్మా దుస్సీలస్సపి అత్థికస్స సతి సమ్భవే దాతబ్బం. దానఞ్హి నామ న కస్సచి నివారితం.

సుసిక్ఖితాయాతి సారణీయపూరణవిధిమ్హి సుసిక్ఖితాయ, సుకుసలాయాతి అత్థో. ఇదాని తస్స కోసల్లం దస్సేతుం ‘‘సుసిక్ఖితాయ హీ’’తిఆది వుత్తం. ద్వాదసహి వస్సేహి పూరేహి, న తతో ఓరన్తి ఇమినా తస్స దుప్పూరతం దస్సేతి. తథా హి సో మహప్ఫలో మహానిసంసో దిట్ఠధమ్మికేహిపి తావగరుతరేహి ఫలానిసంసేహి అనుగతోతి తంసమఙ్గీ చ పుగ్గలో విసేసలాభీ అరియపుగ్గలో వియ లోకే అచ్ఛరియబ్భుతధమ్మసమన్నాగతో హోతి. తథా హి సో దుప్పజహదానమయస్స సీలమయస్స పుఞ్ఞస్స పటిపక్ఖధమ్మం సుదూరే విక్ఖమ్భితం కత్వా విసుద్ధేన చేతసా లోకే పాకటో పఞ్ఞాతో హుత్వా విహరతి. తస్సిమమత్థం బ్యతిరేకతో అన్వయతో చ విభావేతుం ‘‘సచే హీ’’తిఆది వుత్తం. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఇదానిస్స సమ్పరాయికే దిట్ఠధమ్మికే చ ఆనిసంసే దస్సేతుం ‘‘ఏవం పూరితసారణీయధమ్మస్సా’’తిఆది వుత్తం. నేవ ఇస్సా న మచ్ఛరియం హోతి చిరకాలభావనాయ విధుతభావతో. మనుస్సానం పియో హోతి పరిచ్చాగసీలతాయ విస్సుతత్తా. తేనాహ ‘‘దదం పియో హోతి భజన్తి నం బహూ’’తిఆది (అ. ని. ౫.౩౪). సులభపచ్చయో హోతి దానవసేన ఉళారజ్ఝాసయానం పచ్చయలాభస్స ఇధానిసంససభావతో దానస్స. పత్తగతమస్స దియ్యమానం న ఖీయతి పత్తగతస్సేవ ద్వాదసవస్సికస్స మహావత్తస్స అవిచ్ఛేదేన పూరితత్తా. అగ్గభణ్డం లభతి దేవసికం దక్ఖిణేయ్యానం అగ్గతో పట్ఠాయ దానస్స దిన్నత్తా. భయే వా…పే… ఆపజ్జన్తి దేయ్యప్పటిగ్గాహకవికప్పం అకత్వా అత్తని నిరపేక్ఖచిత్తేన చిరకాలం దానస్స పూరితతాయ పసారితచిత్తత్తా.

తత్రాతి తేసు ఆనిసంసేసు విభావేతబ్బేసు. ఇమాని ఫలాని వత్థూని కారణాని. మహాగిరిగామో నామ నాగదీపపస్సే ఏకో గామోవ. అలభన్తాపీతి అప్పపుఞ్ఞతాయ అలాభినో సమానాపి. భిక్ఖాచారమగ్గసభాగన్తి సభాగం తబ్భాగియం భిక్ఖాచారమగ్గం జానన్తి. అనుత్తరిమనుస్సధమ్మత్తా థేరానం సంసయవినోదనత్థఞ్చ ‘‘సారణీయధమ్మో మే, భన్తే, పూరితో’’తి ఆహ. తథా హి దుతియవత్థుస్మిమ్పి థేరేన అత్తా పకాసితో. దహరకాలే ఏవం కిర సారణీయధమ్మపూరకో అహోసి. మనుస్సానం పియతాయ సులభపచ్చయతాయపి ఇదం వత్థుమేవ. పత్తగతాఖీయనస్స పన విసేసం విభావనతో ‘‘ఇదం తావ…పే… ఏత్థ వత్థూ’’తి వుత్తం.

గిరిభణ్డమహాపూజాయాతి చేతియగిరిమ్హి సకలలఙ్కాదీపే యోజనప్పమాణే సముద్దే చ నావాసఙ్ఘాటాదికే ఠపేత్వా దీపపుప్ఫగన్ధాదీహి కరియమానాయ మహాపూజాయ. తస్సా చ పటిపత్తియా అవఞ్ఝభావవిభావనత్థం ‘‘ఏతే మయ్హం పాపుణిస్సన్తీ’’తి ఆహ. పరియాయేనపి లేసేనపి. అనుచ్ఛవికన్తి ‘‘సారణీయధమ్మపూరకో’’తి యథాభూతపవేదనం తుమ్హాకం అనుచ్ఛవికన్తి అత్థో.

అనారోచేత్వావ పలాయింసు చోరభయేన. ‘‘అత్తనో దుజ్జీవికాయా’’తిపి వదన్తి. అహం సారణీయధమ్మపూరికా, మమ పత్తపరియాపన్నేనపి సబ్బాపిమా భిక్ఖునియో యాపేస్సన్తీతి ఆహ ‘‘మా తుమ్హే తేసం గతభావం చిన్తయిత్థా’’తి. వట్టిస్సతీతి కప్పిస్సతి. థేరీ సారణీయధమ్మపూరికా అహోసి, థేరస్స పన సీలతేజేనేవ దేవతా ఉస్సుక్కం ఆపజ్జి.

నత్థి ఏతేసం ఖణ్డన్తి అఖణ్డాని. తం పన నేసం ఖణ్డం దస్సేతుం ‘‘యస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉపసమ్పన్నసీలానం ఉద్దేసక్కమేన ఆదిఅన్తా వేదితబ్బా. తేనాహ ‘‘సత్తసూ’’తిఆది. న హి అఞ్ఞో కోచి ఆపత్తిక్ఖన్ధానం అనుక్కమో అత్థి, అనుపసమ్పన్నసీలానం సమాదానక్కమేనపి ఆదిఅన్తా లబ్భన్తి. పరియన్తే ఛిన్నసాటకో వియాతి తత్రన్తే దసన్తే వా ఛిన్నవత్థం వియ. విసదిసుదాహరణఞ్చేతం ‘‘అఖణ్డానీ’’తి ఇమస్స అధికతత్తా. ఏవం సేసానమ్పి ఉదాహరణాని. ఖణ్డికతా భిన్నతా ఖణ్డం, తం ఏతస్స అత్థీతి ఖణ్డం, సీలం. ఛిద్దన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. వేమజ్ఝే భిన్నం వినివిజ్ఝనవసేన. విసభాగవణ్ణేన గావీ వియాతి సమ్బన్ధో. విసభాగవణ్ణేన ఉపడ్ఢం తతియభాగగతం సమ్భిన్నవణ్ణం సబలం, విసభాగవణ్ణేహేవ బిన్దూహి అన్తరన్తరాహి విమిస్సం కమ్మాసం. అయం ఇమేసం విసేసో. సబలరహితాని అసబలాని, తథా అకమ్మాసాని. సీలస్స తణ్హాదాసబ్యతో మోచనం వివట్టూపనిస్సయభావాపాదనం, తస్మా తణ్హాదాసబ్యతో మోచనవచనేన తేసం సీలానం వివట్టూపనిస్సయతమాహ. భుజిస్సభావకరణతోతి ఇమినా భుజిస్సకరాని భుజిస్సానీతి ఉత్తరపదలోపేనాయం నిద్దేసోతి దస్సేతి. యస్మా వా తంసమఙ్గిపుగ్గలో సేరీ సయంవసీ భుజిస్సో నామ హోతి, తస్మాపి భుజిస్సాని. అవిఞ్ఞూనం అప్పమాణతాయ ‘‘విఞ్ఞుప్పసత్థానీ’’తి వుత్తం. సుపరిసుద్ధభావేన వా సమ్పన్నత్తా విఞ్ఞూహి పసత్థానీతి విఞ్ఞుప్పసత్థాని.

తణ్హాదిట్ఠీహి అపరామట్ఠత్తాతి ‘‘ఇమినాహం సీలేన దేవో వా భవిస్సామి దేవఞ్ఞతరో వా’’తి తణ్హాపరామాసేన, ‘‘ఇమినాహం సీలేన దేవో హుత్వా తత్థ నిచ్చో ధువో సస్సతో భవిస్సామీ’’తి దిట్ఠిపరామాసేన చ అపరామట్ఠత్తా. పరామట్ఠున్తి ‘‘అయం తే సీలేసు దోసో’’తి చతూసు విపత్తీసు యాయ కాయచి విపత్తియా దస్సనేన పరామట్ఠుం, అనుద్ధంసేతుం చోదేతున్తి అత్థో. సీలం నామ అవిప్పటిసారాదిపారమ్పరియేన యావదేవ సమాధిసమ్పాదనత్థన్తి ఆహ ‘‘సమాధిసంవత్తనికానీ’’తి. సమాధిసంవత్తనప్పయోజనాని సమాధిసంవత్తనికాని.

సమానభావో సామఞ్ఞం, పరిపుణ్ణచతుపారిసుద్ధిభావేన మజ్ఝే భిన్నసువణ్ణస్స వియ భేదాభావతో సీలేన సామఞ్ఞం సీలసామఞ్ఞం, తం గతో ఉపగతోతి సీలసామఞ్ఞగతో. తేనాహ ‘‘సమానభావూపగతసీలో’’తి, సీలసమ్పత్తియా సమానభావం ఉపగతసీలో సభాగవుత్తికోతి అత్థో. కామం పుథుజ్జనానమ్పి చతుపారిసుద్ధిసీలే నానత్తం న సియా, తం పన న ఏకన్తికం, ఇదం ఏకన్తికం నియతభావతోతి ఆహ ‘‘నత్థి మగ్గసీలే నానత్త’’న్తి. తం సన్ధాయేతం వుత్తన్తి మగ్గసీలం సన్ధాయ తం ‘‘యాని తాని సీలానీ’’తిఆది వుత్తం.

యాయన్తి యా అయం మయ్హఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చ పచ్చక్ఖభూతా. దిట్ఠీతి మగ్గసమ్మాదిట్ఠి. నిద్దోసాతి నిద్ధుతదోసా, సముచ్ఛిన్నరాగాదిపాపధమ్మాతి అత్థో. నియ్యాతీతి వట్టదుక్ఖతో నిస్సరతి నిగ్గచ్ఛతి. సయం నియ్యన్తీయేవ హి తంసమఙ్గిపుగ్గలం వట్టదుక్ఖతో నియ్యాపేతీతి వుచ్చతి. యా సత్థు అనుసిట్ఠి, తం కరోతీతి తక్కరో, తస్స, యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జన్తస్సాతి అత్థో. సమానదిట్ఠిభావన్తి సదిసదిట్ఠిభావం సచ్చసమ్పటివేధేన అభిన్నదిట్ఠిభావం.

పఠమసారణీయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియసారణీయసుత్తవణ్ణనా

౧౨. దుతియే సబ్రహ్మచారీనన్తి సహధమ్మికానం. పియం పియాయితబ్బకం కరోన్తీతి పియకరణా. గరుం గరుట్ఠానియం కరోన్తీతి గరుకరణా. సఙ్గణ్హనత్థాయాతి సఙ్గహవత్థువిసేసభావతో సబ్రహ్మచారీనం సఙ్గహణాయ సంవత్తన్తీతి సమ్బన్ధో. అవివదనత్థాయాతి సఙ్గహవత్థుభావతో ఏవ న వివదనత్థాయ. సతి చ అవివదనహేతుభూతసఙ్గహకత్తే తేసం వసేన సబ్రహ్మచారీనం సమగ్గభావో భేదాభావో సిద్ధోయేవాతి ఆహ ‘‘సామగ్గియా’’తిఆది.

దుతియసారణీయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. నిస్సారణీయసుత్తవణ్ణనా

౧౩. తతియే వడ్ఢితాతి భావనాపారిపూరివసేన పరిబ్రూహితా. పునప్పునం కతాతి భావనాయ బహులీకరణేన అపరాపరం పవత్తితా. యుత్తయానసదిసా కతాతి యథా యుత్తమాజఞ్ఞయానం ఛేకేన సారథినా అధిట్ఠితం యథారుచి పవత్తతి, ఏవం యథారుచి పవత్తిరహం గహితా. వత్థుకతాతి వా అధిట్ఠానట్ఠేన వత్థు వియ కతా, సబ్బసో ఉపక్కిలేసవిసోధనేన ఇద్ధివిసేసతాయ పవత్తిట్ఠానభావతో సువిసోధితపరిస్సయవత్థు వియ కతాతి వుత్తం హోతి. అధిట్ఠితాతి పటిపక్ఖదూరీభావతో సుభావితభావేన తంతంఅధిట్ఠానయోగ్యతాయ ఠపితా. సమన్తతో చితాతి సబ్బభాగేన భావనూపచయం గమితా. తేనాహ ‘‘ఉపచితా’తి. సుట్ఠు సమారద్ధాతి ఇద్ధిభావనాసిఖాప్పత్తియా సమ్మదేవ సమ్భావితా. అభూతబ్యాకరణం బ్యాకరోతీతి ‘‘మేత్తా హి ఖో మే చేతోవిముత్తి భావితా’’తిఆదినా అత్తని అవిజ్జమానగుణాభిబ్యాహారం బ్యాహరతి. చేతోవిముత్తిసద్దం అపేక్ఖిత్వా ‘‘నిస్సటా’’తి వుత్తం. పున బ్యాపాదో నత్థీతి ఇదాని మమ బ్యాపాదో నామ సబ్బసో నత్థీతి ఞత్వా.

బలవవిపస్సనాతి భయతుపట్ఠానే ఞాణం, ఆదీనవానుపస్సనే ఞాణం ముచ్చితుకమ్యతాఞాణం, భఙ్గఞాణన్తి చతున్నం ఞాణానం అధివచనం. యేసం నిమిత్తానం అభావేన అరహత్తఫలసమాపత్తియా అనిమిత్తతా, తం దస్సేతుం ‘‘సా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ రాగస్స నిమిత్తం, రాగో ఏవ వా నిమిత్తం రాగనిమిత్తం. ఆది-సద్దేన దోసనిమిత్తాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. రూపవేదనాదిసఙ్ఖారనిమిత్తం రూపనిమిత్తాది. తేసంయేవ నిచ్చాదివసేన ఉపట్ఠానం నిచ్చనిమిత్తాది. తయిదం నిమిత్తం యస్మా సబ్బేన సబ్బం అరహత్తఫలే నత్థి, తస్మా వుత్తం ‘‘సా హి…పే… అనిమిత్తా’’తి. నిమిత్తం అనుస్సరతి అనుగచ్ఛతి ఆరబ్భ పవత్తతి సీలేనాతి నిమిత్తానుసారీ. తేనాహ ‘‘వుత్తప్పభేదం నిమిత్తం అనుసరణసభావ’’న్తి.

అస్మిమానోతి ‘‘అస్మీ’’తి పవత్తో అత్తవిసయో మానో. అయం నామ అహమస్మీతి రూపలక్ఖణో వేదనాదీసు వా అఞ్ఞతరలక్ఖణో అయం నామ అత్తా అహం అస్మీతి. అస్మిమానో సముగ్ఘాతీయతి ఏతేనాతి అస్మిమానసముగ్ఘాతో, అరహత్తమగ్గో. పున అస్మిమానో నత్థీతి తస్స అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనం కిత్తేన్తో సముగ్ఘాతత్తమేవ విభావేతి.

నిస్సారణీయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪-౫. భద్దకసుత్తాదివణ్ణనా

౧౪-౧౫. చతుత్థే ఆరమితబ్బట్ఠేన వా కమ్మం ఆరామో ఏతస్సాతి కమ్మారామో. కమ్మే రతో న గన్థధురే విపస్సనాధురే వాతి కమ్మరతో. పునప్పునం యుత్తోతి తప్పరభావేన అను అను యుత్తో పసుతో. ఆలాపసల్లాపోతి ఇత్థివణ్ణపురిసవణ్ణాదివసేన పునప్పునం లపనం. పఞ్చమే నత్థి వత్తబ్బం.

భద్దకసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. నకులపితుసుత్తవణ్ణనా

౧౬. ఛట్ఠే విసభాగవేదనుప్పత్తియా కకచేనేవ చతుఇరియాపథం ఛిన్దన్తో ఆబాధయతీతి ఆబాధో, సో యస్స అత్థీతి ఆబాధికో. తంసముట్ఠానదుక్ఖేన దుక్ఖితో. అధిమత్తగిలానోతి ధాతుసఙ్ఖయేన పరిక్ఖీణసరీరో.

సప్పటిభయకన్తారసదిసా సోళసవత్థుకా అట్ఠవత్థుకా చ విచికిచ్ఛా తిణ్ణా ఇమాయాతి తిణ్ణవిచికిచ్ఛా. విగతా సముచ్ఛిన్నా పవత్తిఆదీసు ‘‘ఏవం ను ఖో న ను ఖో’’తి ఏవం పవత్తికా కథంకథా అస్సాతి విగతకథంకథా. సారజ్జకరానం పాపధమ్మానం పహీనత్తా రాగవిక్ఖేపేసు సీలాదిగుణేసు చ తిట్ఠకత్తా వేసారజ్జం, విసారదభావం వేయ్యత్తియం పత్తాతి వేసారజ్జప్పత్తా. అత్తనా ఏవ పచ్చక్ఖతో దిట్ఠత్తా న పరం పచ్చేతి, నస్స పరో పచ్చేతబ్బో అత్థీతి అపరప్పచ్చయా.

గిలానా వుట్ఠితోతి గిలానభావతో వుట్ఠాయ ఠితో. భావప్పధానో హి అయం నిద్దేసో. గిలానో హుత్వా వుట్ఠితోతి ఇదం పన అత్థమత్తనిదస్సనం.

నకులపితుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సోప్పసుత్తవణ్ణనా

౧౭. సత్తమే పటిసల్లానా వుట్ఠితోతి ఏత్థ పటిసల్లానన్తి తేహి తేహి సద్ధివిహారికఅన్తేవాసికఉపాసకాదిసత్తేహి చేవ రూపారమ్మణాదిసఙ్ఖారేహి చ పటినివత్తిత్వా అపసక్కిత్వా నిలీయనం వివేచనం. కాయచిత్తేహి తతో వివిత్తో ఏకీభావో పవివేకోతి ఆహ ‘‘ఏకీభావాయా’’తిఆది. ఏకీభావతోతి చ ఇమినా కాయవివేకతో వుట్ఠానమాహ. ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తితోతిఆదినా చిత్తవివేకతో. వుట్ఠితోతి తతో దువిధవివేకతో భవఙ్గుప్పత్తియా సబ్రహ్మచారీహి సమాగమేన ఉపేతో.

సోప్పసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. మచ్ఛబన్ధసుత్తవణ్ణనా

౧౮. అట్ఠమే మచ్ఛఘాతకన్తి మచ్ఛబన్ధం కేవట్టం. ఓరబ్భికాదీసు ఉరబ్భా వుచ్చన్తి ఏళకా, ఉరబ్భే హన్తీతి ఓరబ్భికో. సూకరికాదీసుపి ఏసేవ నయో.

మచ్ఛబన్ధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. పఠమమరణస్సతిసుత్తవణ్ణనా

౧౯. నవమే ఏవంనామకే గామేతి నాతికానామకం గామం నిస్సాయ. ద్విన్నం చూళపితిమహాపితిపుత్తానం ద్వే గామా, తేసు ఏకస్మిం గామే. ఞాతీనఞ్హి నివాసట్ఠానభూతో గామో ఞాతికో, ఞాతికోయేవ నాతికో ఞ-కారస్స న-కారాదేసో ‘‘అనిమిత్తా న నాయరే’’తిఆదీసు (విసుద్ధి. ౧.౧౭౪; సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౦; జా. అట్ఠ. ౨.౨.౩౪) వియ. సో కిర గామో యేసం తదా తేసం పుబ్బపురిసేన అత్తనో ఞాతీనం సాధారణభావేన నివసితో, తేన ఞాతికోతి పఞ్ఞాయిత్థ. అథ పచ్ఛా ద్వీహి దాయాదేహి ద్విధా విభజిత్వా పరిభుత్తో. గిఞ్జకా వుచ్చతి ఇట్ఠకా, గిఞ్జకాహియేవ కతో ఆవసథోతి గిఞ్జకావసథో. సో హి ఆవాసో యథా సుధాపరికమ్మేన పయోజనం నత్థి, ఏవం ఇట్ఠకాహి ఏవ చినిత్వా ఛాదేత్వా కతో. తస్మిం కిర పదేసే మత్తికా సక్ఖరమరుమ్పవాలుకాదీహి అసమ్మిస్సా కథినా సణ్హసుఖుమా, తాయ కతాని కులాలభాజనానిపి సిలామయాని వియ దళ్హాని. తస్మా తే ఉపాసకా తాయ మత్తికాయ దీఘపుథూ ఇట్ఠకా కారేత్వా ఠపేత్వా ఠపేత్వా ద్వారవాతపానకవాటతులాయో సబ్బం దబ్బసమ్భారేన వినా తాహి ఇట్ఠకాహియేవ పాసాదం కారేసుం. తేన వుత్తం ‘‘ఇట్ఠకామయే పాసాదే’’తి.

రత్తిన్దివన్తి ఏకరత్తిదివం. భగవతో సాసనన్తి అరియమగ్గప్పటివేధావహం సత్థు ఓవాదం. బహు వత మే కతం అస్సాతి బహు వత మయా అత్తహితం పబ్బజితకిచ్చం కతం భవేయ్య.

తదన్తరన్తి తత్తకం వేలం. ఏకపిణ్డపాతన్తి ఏకం దివసం యాపనప్పహోనకం పిణ్డపాతం. యావ అన్తో పవిట్ఠవాతో బహి నిక్ఖమతి, బహి నిక్ఖన్తవాతో వా అన్తో పవిసతీతి ఏకస్సేవ పవేసనిక్ఖమో వియ వుత్తం, తం నాసికావాతభావసామఞ్ఞేనాతి దట్ఠబ్బం.

పఠమమరణస్సతిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. దుతియమరణస్సతిసుత్తవణ్ణనా

౨౦. దసమే నిక్ఖన్తేతి వీతివత్తే. పతిగతాయాతి పచ్చాగతాయ, సమ్పత్తాయాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పటిపన్నాయా’’తి. సో మమస్స అన్తరాయోతి యథావుత్తా న కేవలం కాలకిరియావ, మమ అతిదుల్లభం ఖణం లభిత్వా తస్స సత్థుసాసనమనసికారస్స చేవ జీవితస్స చ సగ్గమోక్ఖానఞ్చ అన్తరాయో అస్స, భవేయ్యాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘తివిధో అన్తరాయో’’తిఆది. విపజ్జేయ్యాతి విపత్తిం గచ్ఛేయ్య. సత్థకేన వియ అఙ్గపచ్చఙ్గానం కన్తనకారకా కాయే సన్ధిబన్ధనచ్ఛేదకవాతా సత్థకవాతా. కత్తుకమ్యతాఛన్దోతి నియ్యానావహో కత్తుకమ్యతాకుసలచ్ఛన్దో. పయోగవీరియన్తి భావనానుయోగవీరియం. న పటివాతి న పటినివత్తతీతి అప్పటివానీ, అన్తరా వోసానానాపజ్జనవీరియం. తేనాహ ‘‘అనుక్కణ్ఠనా అప్పటిసఙ్ఘరణా’’తి.

దుతియమరణస్సతిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సారణీయవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. అనుత్తరియవగ్గో

౧-౨. సామకసుత్తాదివణ్ణనా

౨౧-౨౨. తతియస్స పఠమే కేవలకప్పన్తి ఏత్థ కేవల-సద్దో అనవసేసత్థో, కప్ప-సద్దో సమన్తభావత్థో. తస్మా కేవలకప్పం పోక్ఖరణియన్తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. అనవసేసం ఫరితుం సమత్థస్సపి ఓభాసస్స కేనచి కారణేన ఏకదేసఫరణమ్పి సియా, అయం పన సబ్బసోవ ఫరతీతి దస్సేతుం సమన్తత్థో కప్ప-సద్దో గహితో. అత్తనో ఓభాసేన ఫరిత్వాతి వత్థాలఙ్కారసరీరసముట్ఠితేన ఓభాసేన ఫరిత్వా, చన్దిమా వియ ఏకోభాసం ఏకపజ్జోతం కరిత్వాతి అత్థో. సమనుఞ్ఞోతి సమ్మదేవ కతమనుఞ్ఞో. తేనాహ ‘‘సమానచిత్తో’’తి, సమానజ్ఝాసయోతి అత్థో. దుక్ఖం వచో ఏతస్మిన్తి దుబ్బచో, తస్స కమ్మం దోవచస్సం, తస్స పుగ్గలస్స అనాదరియవసేన పవత్తా చేతనా, తస్స భావో అత్థితా దోవచస్సతా. అథ వా దోవచస్సమేవ దోవచస్సతా. సా అత్థతో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో హోతి. చేతనాపధానో హి సఙ్ఖారక్ఖన్ధో. చతున్నం వా ఖన్ధానం అపదక్ఖిణగ్గాహితాకారేన పవత్తానం ఏతం అధివచనన్తి వదన్తి. పాపా అస్సద్ధాదయో పుగ్గలా ఏతస్స మిత్తాతి పాపమిత్తో, తస్స భావో పాపమిత్తతా. సాపి అత్థతో దోవచస్సతా వియ దట్ఠబ్బా. యాయ హి చేతనాయ పుగ్గలో పాపమిత్తో పాపసమ్పవఙ్కో నామ హోతి, సా చేతనా పాపమిత్తతా. చత్తారోపి వా అరూపినో ఖన్ధా తదాకారప్పవత్తా పాపమిత్తతా. దుతియం ఉత్తానమేవ.

సామకసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. భయసుత్తవణ్ణనా

౨౩. తతియే సమ్భవతి జాతిమరణం ఏతేనాతి సమ్భవో, ఉపాదానన్తి ఆహ ‘‘జాతియా చ మరణస్స చ సమ్భవే పచ్చయభూతే’’తి. అనుపాదాతి అనుపాదాయ. తేనాహ ‘‘అనుపాదియిత్వా’’తి. జాతిమరణాని సమ్మా ఖీయన్తి ఏత్థాతి జాతిమరణసఙ్ఖయో, నిబ్బానన్తి ఆహ ‘‘జాతిమరణానం సఙ్ఖయసఙ్ఖాతే నిబ్బానే’’తి. సబ్బదుక్ఖం ఉపచ్చగున్తి సకలమ్పి వట్టదుక్ఖం అతిక్కన్తా చరిమచిత్తనిరోధేన వట్టదుక్ఖలేసస్సపి అసమ్భవతో.

భయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. హిమవన్తసుత్తవణ్ణనా

౨౪. చతుత్థే సమాపత్తికుసలో హోతీతి సమాపజ్జనకుసలో హోతి. తేనాహ ‘‘సమాపజ్జితుం కుసలో’’తి. తత్థ అన్తోగతహేతుఅత్థో ఠితి-సద్దో, తస్మా ఠపనకుసలోతి అత్థోతి ఆహ ‘‘సమాధిం ఠపేతుం సక్కోతీతి అత్థో’’తి. తత్థ ఠపేతుం సక్కోతీతి సత్తట్ఠఅచ్ఛరామత్తం ఖణం ఝానం ఠపేతుం సక్కోతి అధిట్ఠానవసిభావస్స నిప్ఫాదితత్తా. యథాపరిచ్ఛేదేనాతి యథాపరిచ్ఛిన్నకాలేన. వుట్ఠాతుం సక్కోతి వుట్ఠానవసిభావస్స నిప్ఫాదితత్తా. కల్లం సఞ్జాతం అస్సాతి కల్లితం, తస్మిం కల్లితే కల్లితభావే కుసలో కల్లితకుసలో. హాసేతుం తోసేతుం సమ్పహంసేతుం. కల్లం కాతున్తి సమాధానస్స పటిపక్ఖధమ్మానం దూరీకరణేన సహకారీకారణానఞ్చ సమప్పధానేన సమాపజ్జనే చిత్తం సమత్థం కాతుం. సమాధిస్స గోచరకుసలోతి సమాధిస్మిం నిప్ఫాదేతబ్బే తస్స గోచరే కమ్మట్ఠానసఞ్ఞితే పవత్తిట్ఠానే భిక్ఖాచారగోచరే సతిసమ్పజఞ్ఞయోగతో కుసలో ఛేకో. తేనాహ ‘‘సమాధిస్స అసప్పాయే అనుపకారకే ధమ్మే వజ్జేత్వా’’తిఆది. పఠమజ్ఝానాదిసమాధిం అభినీహరితున్తి పఠమజ్ఝానాదిసమాధిం విసేసభాగియతాయ అభినీహరితుం ఉపనేతుం.

హిమవన్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. అనుస్సతిట్ఠానసుత్తవణ్ణనా

౨౫. పఞ్చమే అనుస్సతికారణానీతి అనుస్సతియో ఏవ దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికాదిహితసుఖానం హేతుభావతో కారణాని. నిక్ఖన్తన్తి నిస్సటం. ముత్తన్తి విస్సట్ఠం. వుట్ఠితన్తి అపేతం. సబ్బమేతం విక్ఖమ్భనమేవ సన్ధాయ వదతి. గేధమ్హాతి పఞ్చకామగుణతో. ఇదమ్పీతి బుద్ధానుస్సతివసేన లద్ధం ఉపచారజ్ఝానమాహ. ఆరమ్మణం కరిత్వాతి పచ్చయం కరిత్వా, పాదకం కత్వాతి అత్థో.

అనుస్సతిట్ఠానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. మహాకచ్చానసుత్తవణ్ణనా

౨౬. ఛట్ఠే సమ్బాధేతి వా తణ్హాసంకిలేసాదీనం సమ్పీళే సఙ్కరే ఘరావాసే. ఓకాసా వుచ్చన్తీతి మగ్గఫలసుఖాధిగమాయ ఓకాసభావతో ఓకాసాతి వుచ్చన్తి. ఓకాసాధిగమోతి లోకుత్తరధమ్మస్స అధిగమాయ అధిగన్తబ్బఓకాసో. విసుజ్ఝనత్థాయాతి రాగాదీహి మలేహి అభిజ్ఝావిసమలోభాదీహి చ ఉపక్కిలిట్ఠచిత్తానం విసుద్ధత్థాయ. సా పనాయం చిత్తస్స విసుద్ధి సిజ్ఝమానా యస్మా సోకాదీనం అనుపాదాయ సంవత్తతి, తస్మా వుత్తం ‘‘సోకపరిదేవానం సమతిక్కమాయా’’తిఆది. తత్థ సోచనం ఞాతిబ్యసనాదినిమిత్తం చేతసో సన్తాపో అన్తోతాపో అన్తోనిజ్ఝానం సోకో, ఞాతిబ్యసనాదినిమిత్తమేవ సోచికతా. ‘‘కహం ఏకపుత్తకా’’తిఆదినా (మ. ని. ౨.౩౫౩-౩౫౪; సం. ని. ౨.౬౩) పరిదేవనవసేన లపనం పరిదేవో. సమతిక్కమనత్థాయాతి పహానాయ. ఆయతిం అనుప్పజ్జనఞ్హి ఇధ సమతిక్కమో. దుక్ఖదోమనస్సానం అత్థఙ్గమాయాతి కాయికదుక్ఖస్స చ చేతసికదోమనస్సస్స చాతి ఇమేసం ద్విన్నం అత్థఙ్గమాయ, నిరోధాయాతి అత్థో. ఞాయతి నిచ్ఛయేన కమతి నిబ్బానం, తం వా ఞాయతి పటివిజ్ఝతి ఏతేనాతి ఞాయో, అరియమగ్గో. ఇధ పన సహ పుబ్బభాగేన అరియమగ్గో గహితోతి ఆహ ‘‘సహవిపస్సనకస్స మగ్గస్స అధిగమనత్థాయా’’తి. అపచ్చయపరినిబ్బానస్సాతి అనుపాదిసేసనిబ్బానం సన్ధాయ వదతి. పచ్చయవసేన అనుప్పన్నం అసఙ్ఖతం అమతధాతుమేవ. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

మహాకచ్చానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. పఠమసమయసుత్తవణ్ణనా

౨౭. సత్తమే వడ్ఢేతీతి మనసో వివట్టనిస్సితం వడ్ఢిం ఆవహతి. మనోభావనీయోతి వా మనసా భావితో సమ్భావితో. యఞ్చ ఆవజ్జతో మనసి కరోతో చిత్తం వినీవరణం హోతి. ఇమస్మిం పక్ఖే కమ్మసాధనో సమ్భావనత్థో భావనీయ-సద్దో. ‘‘థినమిద్ధవినోదనకమ్మట్ఠాన’’న్తి వత్వా తదేవ విభావేన్తో ‘‘ఆలోకసఞ్ఞం వా’’తిఆదిమాహ. వీరియారమ్భవత్థుఆదీనం వాతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ఇధ అవుత్తానం అతిభోజనే నిమిత్తగ్గాహాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ఛ ధమ్మా థినమిద్ధస్స పహానాయ సంవత్తన్తి అతిభోజనే నిమిత్తగ్గాహో, ఇరియాపథసమ్పరివత్తనతా, ఆలోకసఞ్ఞామనసికారో, అబ్భోకాసవాసో, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయకథా’’తి (ఇతివు. అట్ఠ. ౧౧౧). అన్తరాయసద్దపరియాయో ఇధ అన్తరా-సద్దోతి ఆహ ‘‘అనన్తరాయేనా’’తి.

పఠమసమయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. దుతియసమయసుత్తవణ్ణనా

౨౮. అట్ఠమే మణ్డలసణ్ఠానమాళసఙ్ఖేపేన కతా భోజనసాలా మణ్డలమాళాతి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘భోజనసాలాయా’’తి. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

దుతియసమయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. ఉదాయీసుత్తవణ్ణనా

౨౯. నవమే దిట్ఠధమ్మో వుచ్చతి పచ్చక్ఖో అత్తభావోతి ఆహ ‘‘ఇమస్మింయేవ అత్తభావే’’తి. సుఖవిహారత్థాయాతి నిక్కిలేసతాయ నిరామిసేన సుఖేన విహారత్థాయ. ఆలోకసఞ్ఞం మనసి కరోతీతి సూరియచన్దపజ్జోతమణిఉక్కావిజ్జుఆదీనం ఆలోకో దివా రత్తిఞ్చ ఉపలద్ధో, యథాలద్ధవసేనేవ ఆలోకం మనసి కరోతి, చిత్తే ఠపేతి. తథా చ నం మనసి కరోతి, యథాస్స సుభావితాలోకకసిణస్స వియ కసిణాలోకో యథిచ్ఛకం యావదిచ్ఛకఞ్చ సో ఆలోకో రత్తియం ఉపతిట్ఠతి. యేన తత్థ దివాసఞ్ఞం ఠపేతి, దివారివ విగతథినమిద్ధో హోతి. తేనాహ ‘‘యథా దివా తథా రత్తి’’న్తి. దివాతి సఞ్ఞం ఠపేతీతి వుత్తనయేన మనసి కత్వా దివారివ సఞ్ఞం ఉప్పాదేతి. యథానేన దివా…పే… తథేవ తం మనసి కరోతీతి యథానేన దివా ఉపలద్ధో సూరియాలోకో, ఏవం రత్తిమ్పి దివా దిట్ఠాకారేనేవ తం ఆలోకం మనసి కరోతి. యథా చనేన రత్తిం…పే… మనసి కరోతీతి యథా రత్తియం చన్దాలోకో ఉపలద్ధో, ఏవం దివాపి రత్తిం దిట్ఠాకారేనేవ తం ఆలోకం మనసి కరోతి, చిత్తే ఠపేతి. వివటేనాతి థినమిద్ధేన అపిహితత్తా వివటేన. అనోనద్ధేనాతి అసఞ్ఛాదితేన. సహోభాసకన్తి సఞ్ఞాణోభాసం. దిబ్బచక్ఖుఞాణం రూపగతస్స దిబ్బస్స ఇతరస్స చ దస్సనట్ఠేన ఇధ ఞాణదస్సనన్తి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘దిబ్బచక్ఖుసఙ్ఖాతస్సా’’తిఆది.

ఉద్ధం జీవితపరియాదానాతి జీవితక్ఖయతో ఉపరి మరణతో పరం. సముగ్గతేనాతి ఉట్ఠితేన. ధుమాతత్తాతి ఉద్ధం ఉద్ధం ధుమాతత్తా సూనత్తా. సేతరత్తేహి విపరిభిన్నం విమిస్సితం నీలం, పురిమవణ్ణవిపరిణామభూతం వా నీలం వినీలం, వినీలమేవ వినీలకన్తి క-కారేన పదవడ్ఢనమాహ అనత్థన్తరతో యథా ‘‘పీతకం లోహితక’’న్తి. పటికూలత్తాతి జిగుచ్ఛనీయత్తా. కుచ్ఛితం వినీలం వినీలకన్తి కుచ్ఛనత్థో వా అయం క-కారోతి దస్సేతుం వుత్తం యథా ‘‘పాపకో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౧౬; అ. ని. ౫.౨౧౩). పరిభిన్నట్ఠానేహి కాకధఙ్కాదీహి. విస్సన్దమానం పుబ్బన్తి విస్సవన్తపుబ్బం, తహం తహం పగ్ఘరన్తపుబ్బన్తి అత్థో. తథాభావన్తి విస్సన్దమానపుబ్బతం.

సో భిక్ఖూతి యో ‘‘పస్సేయ్య సరీరం సీవథికాయ ఛడ్డిత’’న్తి వుత్తో, సో భిక్ఖు. ఉపసంహరతి సదిసతం. అయమ్పి ఖోతిఆది ఉపసంహరణాకారదస్సనం. ఆయూతి రూపజీవితిన్ద్రియం. అరూపజీవితిన్ద్రియం పనేత్థ విఞ్ఞాణగతికమేవ. ఉస్మాతి కమ్మజతేజో. ఏవంపూతికసభావోతి ఏవం అతివియ పూతిసభావో ఆయుఆదివిగమే వియాతి అధిప్పాయో. ఏదిసో భవిస్సతీతి ఏవంభావీతి ఆహ ‘‘ఏవమేవం ఉద్ధుమాతాదిభేదో భవిస్సతీ’’తి.

లుఞ్చిత్వా లుఞ్చిత్వాతి ఉప్పాటేత్వా ఉప్పాటేత్వా. సేసావసేసమంసలోహితయుత్తన్తి సబ్బసో అక్ఖాదితత్తా తహం తహం సేసేన అప్పావసేసేన మంసలోహితేన యుత్తం. అఞ్ఞేన హత్థట్ఠికన్తి అవిసేసేన హత్థట్ఠికానం విప్పకిణ్ణతా జోతితాతి అనవసేసతో తేసం విప్పకిణ్ణతం దస్సేన్తో ‘‘చతుసట్ఠిభేదమ్పీ’’తిఆదిమాహ. తేరోవస్సికానీతి తిరోవస్సగతాని. తాని పన సంవచ్ఛరం వీతివత్తాని హోన్తీతి ఆహ ‘‘అతిక్కన్తసంవచ్ఛరానీ’’తి. పురాణతాయ ఘనభావవిగమేన విచుణ్ణతా ఇధ పూతిభావో. సో యథా హోతి, తం దస్సేన్తో ‘‘అబ్భోకాసే’’తిఆదిమాహ. అనేకధాతూనన్తి చక్ఖుధాతుఆదీనం, కామధాతుఆదీనం వా. సతియా చ ఞాణస్స చ అత్థాయాతి ‘‘అభిక్కన్తే పటిక్కన్తే సమ్పజానకారీ హోతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౧౪; ౨.౩౭౬; మ. ని. ౧.౧౦౯) వుత్తాయ సత్తట్ఠానికాయ సతియా చేవ తంసమ్పయుత్తఞాణస్స చ అత్థాయ.

ఉదాయీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. అనుత్తరియసుత్తవణ్ణనా

౩౦. దసమే నిహీనన్తి లామకం, కిలిట్ఠం వా. గామవాసికానన్తి బాలానం. పుథుజ్జనానం ఇదన్తి పోథుజ్జనికం. తేనాహ ‘‘పుథుజ్జనానం సన్తక’’న్తి, పుథుజ్జనేహి సేవితబ్బత్తా తేసం సన్తకన్తి వుత్తం హోతి. అనరియన్తి న నిద్దోసం. నిద్దోసట్ఠో హి అరియట్ఠో. తేనాహ ‘‘న ఉత్తమం న పరిసుద్ధ’’న్తి. అరియేహి వా న సేవితబ్బన్తి అనరియం. అనత్థసంహితన్తి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికాదివివిధవిపులానత్థసహితం. తాదిసఞ్చ అత్థసన్నిస్సితం న హోతీతి ఆహ ‘‘న అత్థసన్నిస్సిత’’న్తి. న వట్టే నిబ్బిన్దనత్థాయాతి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానాభావతో. అసతి పన వట్టే నిబ్బిదాయ విరాగాదీనం అసమ్భవోయేవాతి ఆహ ‘‘న విరాగాయా’’తిఆది.

అనుత్తమం అనుత్తరియన్తి ఆహ ‘‘ఏతం అనుత్తర’’న్తి. హత్థిస్మిన్తి నిమిత్తత్థే భుమ్మన్తి ఆహ ‘‘హత్థినిమిత్తం సిక్ఖితబ్బ’’న్తి. హత్థివిసయత్తా హత్థిసన్నిస్సితత్తా చ హత్థిసిప్పం ‘‘హత్థీ’’తి గహేత్వా ‘‘హత్థిస్మిమ్పి సిక్ఖతీ’’తి వుత్తం. తస్మా హత్థిసిప్పే సిక్ఖతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.

లిఙ్గబ్యత్తయేన విభత్తిబ్యత్తయేన పారిచరియేతి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పారిచరియాయ పచ్చుపట్ఠితా’’తి. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అనుత్తరియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అనుత్తరియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. దేవతావగ్గో

౧-౪. సేఖసుత్తాదివణ్ణనా

౩౧-౩౪. చతుత్థస్స పఠమే సేఖానం పటిలద్ధగుణస్స పరిహాని నామ నత్థీతి ఆహ ‘‘ఉపరూపరిగుణపరిహానాయా’’తి, ఉపరూపరిలద్ధబ్బానం మగ్గఫలానం పరిహానాయ అనుప్పాదాయాతి అత్థో. తతియాదీని ఉత్తానత్థానేవ.

సేఖసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. విజ్జాభాగియసుత్తవణ్ణనా

౩౫. పఞ్చమే సమ్పయోగవసేన విజ్జం భజన్తి, సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతాదిపచ్చయవసేన తాయ సహ ఏకీభావం గచ్ఛన్తీతి విజ్జాభాగియా. అథ వా విజ్జాభాగే విజ్జాకోట్ఠాసే వత్తన్తి విజ్జాసభాగతాయ తదేకదేసే విజ్జాకోట్ఠాసే పవత్తన్తీతి విజ్జాభాగియా. తత్థ విపస్సనాఞాణం, మనోమయిద్ధి, ఛ అభిఞ్ఞాతి అట్ఠ విజ్జా. పురిమేన అత్థేన తాహి సమ్పయుత్తధమ్మా విజ్జాభాగియా. పచ్ఛిమేన అత్థేన తాసు యా కాచి ఏకావ విజ్జా విజ్జా, సేసా విజ్జాభాగియా. ఏవం విజ్జాపి విజ్జాయ సమ్పయుత్తధమ్మాపి ‘‘విజ్జాభాగియా’’త్వేవ వేదితబ్బా. ఇధ పన విపస్సనాఞాణసమ్పయుత్తా సఞ్ఞావ విజ్జాభాగియాతి ఆగతా, సఞ్ఞాసీసేన సేససమ్పయుత్తధమ్మాపి వుత్తా ఏవాతి దట్ఠబ్బం. అనిచ్చానుపస్సనాఞాణేతి అనిచ్చానుపస్సనాఞాణే నిస్సయపచ్చయభూతే ఉప్పన్నసఞ్ఞా, తేన సహగతాతి అత్థో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

విజ్జాభాగియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. వివాదమూలసుత్తవణ్ణనా

౩౬. ఛట్ఠే కోధనోతి కుజ్ఝనసీలో. యస్మా సో అప్పహీనకోధతాయ అధిగతకోధో నామ హోతి, తస్మా ‘‘కోధేన సమన్నాగతో’’తి ఆహ. ఉపనాహో ఏతస్స అత్థీతి ఉపనాహీ, ఉపనయ్హనసీలోతి వా ఉపనాహీ. వివాదో నామ ఉప్పజ్జమానో యేభుయ్యేన పఠమం ద్విన్నం వసేన ఉప్పజ్జతీతి వుత్తం ‘‘ద్విన్నం భిక్ఖూనం వివాదో’’తి. సో పన యథా బహూనం అనత్థావహో హోతి, తం నిదస్సనముఖేన నిదస్సేన్తో ‘‘కథ’’న్తిఆదిమాహ. అబ్భన్తరపరిసాయాతి పరిసబ్భన్తరే.

గుణమక్ఖనాయ పవత్తోపి అత్తనో కారకం గూథేన పహరన్తిం గూథో వియ పఠమతరం మక్ఖేతీతి మక్ఖో, సో ఏతస్స అత్థీతి మక్ఖీ. పళాసతీతి పళాసో, పరస్స గుణే డంసిత్వా వియ అపనేతీతి అత్థో. సో ఏతస్స అత్థీతి పళాసీ. పళాసీ పుగ్గలో హి దుతియస్స ధురం న దేతి, సమం హరిత్వా అతివదతి. తేనాహ ‘‘యుగగ్గాహలక్ఖణేన పళాసేన సమన్నాగతో’’తి. ఇస్సతీతి ఇస్సుకీ. మచ్ఛరాయతీతి మచ్ఛరం, తం ఏతస్స అత్థీతి మచ్ఛరీ. సఠయతి న సమ్మా భాసతీతి సఠో అఞ్ఞథా సన్తం అత్తానం అఞ్ఞథా పవేదనతో. మాయా ఏతస్స అత్థీ మాయావీ. మిచ్ఛా పాపికా విఞ్ఞుగరహితా ఏతస్స దిట్ఠీతి మిచ్ఛాదిట్ఠి, కమ్మపథపరియాపన్నాయ ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదివత్థుకాయ మిచ్ఛత్తపరియాపన్నాయ అనియ్యానికాయ దిట్ఠియా సమన్నాగతోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘నత్థికవాదీ’’తిఆది.

సం అత్తనో దిట్ఠిం, సయం వా అత్తనా యథాగహితం పరామసతి, సభావం అతిక్కమిత్వా పరతో ఆమసతీతి సన్దిట్ఠీపరామాసీ. ఆధానం దళ్హం గణ్హాతీతి ఆధానగ్గాహీ, దళ్హగ్గాహీ, ‘‘ఇదమేవ సచ్చ’’న్తి థిరగ్గాహీతి అత్థో. యుత్తం కారణం దిస్వావ లద్ధిం పటినిస్సజ్జతీతి పటినిస్సగ్గీ, దుక్ఖేన కిచ్ఛేన కసిరేన బహుమ్పి కారణం దస్సేత్వా న సక్కా పటినిస్సగ్గం కాతున్తి దుప్పటినిస్సగ్గీ. యో అత్తనో ఉప్పన్నదిట్ఠిం ‘‘ఇదమేవ సచ్చ’’న్తి దళ్హం గణ్హిత్వా అపి బుద్ధాదీహి కారణం దస్సేత్వా వుచ్చమానో న పటినిస్సజ్జతి. తస్సేతం అధివచనం. తాదిసో హి పుగ్గలో యం యదేవ ధమ్మం వా అధమ్మం వా సుణాతి, తం సబ్బం ‘‘ఏవం అమ్హాకం ఆచరియేహి కథితం, ఏవం అమ్హేహి సుత’’న్తి కుమ్మోవ అఙ్గాని సకే కపాలే అన్తోయేవ సమోదహతి. యథా హి కచ్ఛపో అత్తనో హత్థపాదాదికే అఙ్గే కేనచి ఘటితే సబ్బాని అఙ్గాని అత్తనో కపాలేయేవ సమోదహతి, న బహి నీహరతి, ఏవమయమ్పి ‘‘న సున్దరో తవ గాహో, ఛడ్డేహి న’’న్తి వుత్తో తం న విస్సజ్జతి, అన్తోయేవ అత్తనో హదయే ఏవ ఠపేత్వా విచరతి, కుమ్భీలగ్గాహం గణ్హాతి. యథా సుసుమారా గహితం న పటినిస్సజ్జన్తి, ఏవం గణ్హాతి.

వివాదమూలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ఛళఙ్గదానసుత్తవణ్ణనా

౩౭. సత్తమే దక్ఖన్తి వడ్ఢన్తి ఏతాయాతి దక్ఖిణా, పరిచ్చాగమయం పుఞ్ఞం, తస్సూపకరణభూతో దేయ్యధమ్మో చ. ఇధ పన దేయ్యధమ్మో అధిప్పేతో. తేనేవాహ ‘‘దక్ఖిణం పతిట్ఠాపేతీ’’తి. ఇతో ఉట్ఠితేనాతి ఇతో ఖేత్తతో ఉప్పన్నేన. రాగో వినయతి ఏతేనాతి రాగవినయో, రాగస్స సముచ్ఛేదికా పటిపదా. తేనాహ ‘‘రాగవినయపటిపదం పటిపన్నా’’తి.

‘‘పుబ్బేవ దానా సుమనో’’తిఆదిగాథాయ పుబ్బేవ దానా ముఞ్చచేతనాయ పుబ్బే దానూపకరణసమ్భరణతో పట్ఠాయ సుమనో ‘‘సమ్పత్తీనం నిదానం అనుగామికదానం దస్సామీ’’తి సోమనస్సితో భవేయ్య. దదం చిత్తం పసాదయేతి దదన్తో దేయ్యధమ్మం దక్ఖిణేయ్యహత్థే పతిట్ఠాపేన్తో ‘‘అసారతో ధనతో సారాదానం కరోమీ’’తి అత్తనో చిత్తం పసాదేయ్య. దత్వా అత్తమనో హోతీతి దక్ఖిణేయ్యానం దేయ్యధమ్మం పరిచ్చజిత్వా ‘‘పణ్డితపఞ్ఞత్తం నామ మయా అనుట్ఠితం, అహో సాధు సుట్ఠూ’’తి అత్తమనో పముదితో పీతిసోమనస్సజాతో హోతి. ఏసాతి యా అయం పుబ్బచేతనా ముఞ్చచేతనా అపరచేతనాతి ఇమాసం కమ్మఫలానం సద్ధానుగతానం సోమనస్సపరిగ్గహితానం తివిధానం చేతనానం పారిపూరీ, ఏసా.

సీలసఞ్ఞమేనాతి కాయికవాచసికసంవరేన. హత్థపాదేతి దక్ఖిణేయ్యానం హత్థపాదే. ముఖం విక్ఖాలేత్వాతి తేసంయేవ ముఖం విక్ఖాలేత్వా, అత్తనావ ముఖోదకం దత్వాతి అధిప్పాయో.

ఛళఙ్గదానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮-౧౧. అత్తకారీసుత్తాదివణ్ణనా

౩౮-౪౧. అట్ఠమే కుసలకిరియాయ ఆదిఆరమ్భభావేన పవత్తవీరియం ఠితసభావతాయ సభావధారణట్ఠేన ధాతూతి వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘ఆరమ్భధాతూతి ఆరభనవసేన పవత్తవీరియ’’న్తి. లద్ధాసేవనం వీరియం బలప్పత్తం హుత్వా పటిపక్ఖే విధమతీతి ఆహ ‘‘నిక్కమధాతూతి కోసజ్జతో నిక్ఖమనసభావం వీరియ’’న్తి. పరక్కమనసభావోతి అధిమత్తతరానం పటిపక్ఖధమ్మానం విధమనసమత్థతాయ పటుపటుతరభావేన పరం పరం ఠానం అక్కమనసభావో. నవమాదీసు నత్థి వత్తబ్బం.

అత్తకారీసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౨. నాగితసుత్తవణ్ణనా

౪౨. ద్వాదసమే మాహం నాగిత యసేన సమాగమన్తి మా అహం యసేన సమాగమనం పత్థేమి. మా చ మయా యసోతి యసో చ మయా మా సమాగచ్ఛతూతి అత్థో. ఇమినా అత్తనో లాభసక్కారేన అనత్థికతం విభావేతి. పఞ్చహి విముత్తీహీతి తదఙ్గవిముత్తిఆదీహి పఞ్చహి విముత్తీహి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

నాగితసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దేవతావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. ధమ్మికవగ్గో

౧. నాగసుత్తవణ్ణనా

౪౩. పఞ్చమస్స పఠమే పరిసిఞ్చితున్తి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౭౨) యో చుణ్ణమత్తికాదీహి గత్తాని ఉబ్బట్టేన్తో మల్లకముట్ఠాదీహి వా ఘంసన్తో నహాయతి, సో ‘‘నహాయతీ’’తి వుచ్చతి. యో తథా అకత్వా పకతియావ నహాయతి, సో ‘‘పరిసిఞ్చతీ’’తి వుచ్చతి. భగవతో చ సరీరే తథా హరితబ్బం రజోజల్లం నామ నుపలిమ్పతి అచ్ఛఛవిభావతో, ఉతుగ్గహణత్థం పన భగవా కేవలం ఉదకే ఓతరతి. తేనాహ ‘‘గత్తాని పరిసిఞ్చితు’’న్తి.

పుబ్బకోట్ఠకోతి పాచీనకోట్ఠకో. సావత్థియం కిర జేతవనవిహారో కదాచి మహా, కదాచి ఖుద్దకో. తథా హి సో విపస్సిస్స భగవతో కాలే యోజనికో అహోసి, సిఖిస్స తిగావుతో, వేస్సభుస్స అడ్ఢయోజనికో, కకుసన్ధస్స గావుతప్పమాణో, కోణాగమనస్స అడ్ఢగావుతప్పమాణో, కస్సపస్స వీసతిఉసభప్పమాణో, అమ్హాకం భగవతో కాలే అట్ఠకరీసప్పమాణో జాతో. తమ్పి నగరం తస్స విహారస్స కదాచి పాచీనతో హోతి, కదాచి దక్ఖిణతో, కదాచి పచ్ఛిమతో, కదాచి ఉత్తరతో. జేతవనగన్ధకుటియం పన చతున్నం మఞ్చపాదానం పతిట్ఠితట్ఠానం అచలమేవ. చత్తారి హి అచలచేతియట్ఠానాని నామ మహాబోధిపల్లఙ్కట్ఠానం, ఇసిపతనే ధమ్మచక్కప్పవత్తనట్ఠానం, సఙ్కస్సనగరే దేవోరోహనకాలే సోపానస్స పతిట్ఠానట్ఠానం, మఞ్చపాదట్ఠానన్తి. అయం పన పుబ్బకోట్ఠకో కస్సపదసబలస్స వీసతిఉసభవిహారకాలే పాచీనద్వారకోట్ఠకో అహోసి. సో ఇదాని ‘‘పుబ్బకోట్ఠకో’’త్వేవ పఞ్ఞాయతి.

కస్సపదసబలస్స కాలే అచిరవతీ నగరం పరిక్ఖిపిత్వా సన్దమానా పుబ్బకోట్ఠకం పత్వా ఉదకేన భిన్దిత్వా మహన్తం ఉదకరహదం మాపేసి సమతిత్తికం అనుపుబ్బగమ్భీరం. తత్థ ఏకం రఞ్ఞో న్హానతిత్థం, ఏకం నాగరానం, ఏకం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స, ఏకం బుద్ధానన్తి ఏవం పాటిఏక్కాని న్హానతిత్థాని హోన్తి రమణీయానివిప్పకిణ్ణరజతపట్టసదిసవాలుకాని. ఇతి భగవతా ఆయస్మతా ఆనన్దేన సద్ధిం యేన అయం ఏవరూపో పుబ్బకోట్ఠకో, తేనుపసఙ్కమి గత్తాని పరిసిఞ్చితుం. అథాయస్మా ఆనన్దో ఉదకసాటికం ఉపనామేసి. భగవా సురత్తదుపట్టం అపనేత్వా ఉదకసాటికం నివాసేసి. థేరో దుపట్టేన సద్ధిం మహాచీవరం అత్తనో హత్థగతం అకాసి. భగవా ఉదకం ఓతరి, సహోతరణేనేవస్స ఉదకే మచ్ఛకచ్ఛపా సబ్బే సువణ్ణవణ్ణా అహేసుం, యన్తనాళికాహి సువణ్ణరసధారాని సిఞ్చనకాలో వియ సువణ్ణపటప్పసారణకాలో వియ చ అహోసి. అథ భగవతో నహానవత్తం దస్సేత్వా పచ్చుత్తిణ్ణస్స థేరో సురత్తదుపట్టం ఉపనామేసి. భగవా తం నివాసేత్వా విజ్జుల్లతాసదిసం కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా మహాచీవరం అన్తన్తేన సంహరిత్వా పదుమగబ్భసదిసం కత్వా ఉపనీతం ద్వీసు కణ్ణేసు గహేత్వా అట్ఠాసి. తేన వుత్తం ‘‘పుబ్బకోట్ఠకే గత్తాని పరిసిఞ్చిత్వా ఏకచీవరో అట్ఠాసీ’’తి.

ఏవం ఠితస్స పన భగవతో సరీరం వికసితపదుమపుప్ఫసదిసం సబ్బపాలిఫుల్లం పారిచ్ఛత్తకం, తారామరీచివికసితఞ్చ గగనతలం సిరియా అవహసమానం వియ విరోచిత్థ, బ్యామప్పభాపరిక్ఖేపవిలాసినీ చస్స ద్వత్తింసవరలక్ఖణమాలా గన్థిత్వా ఠపితా ద్వత్తింస చన్దిమా వియ, ద్వత్తింస సూరియా వియ, పటిపాటియా ఠపితద్వత్తింసచక్కవత్తిద్వత్తింసదేవరాజద్వత్తింసమహాబ్రహ్మానో వియ చ అతివియ విరోచిత్థ. యస్మా చ భగవతో సరీరం సుధన్తచామీకరసమానవణ్ణం, సుపరిసోధితపవాళరుచిరతోరణం, సువిసుద్ధనీలరతనావలిసదిసకేసతనురుహం, తస్మా తహం తహం వినిగ్గతసుజాతజాతిహిఙ్గులకరసూపసోభితం ఉపరి సతమేఘరతనావలిసుచ్ఛాదితం జఙ్గమమివ కనకగిరిసిఖరం విరోచిత్థ. తస్మిఞ్చ సమయే దసబలస్స సరీరతో నిక్ఖమిత్వా ఛబ్బణ్ణరస్మియో సమన్తతో అసీతిహత్థప్పమాణే పదేసే ఆధావన్తీ విధావన్తీ రతనావలిరతనదామరతనచుణ్ణవిప్పకిణ్ణం వియ పసారితరతనచిత్తకఞ్చనపట్టమివ ఆసిఞ్చమానలాఖారసధారాచిత్తమివ ఉక్కాసతనిపాతసమాకులమివ నిరన్తరవిప్పకిణ్ణకణికారకిఙ్కిణికపుప్ఫమివ వాయువేగసముద్ధతచినపిట్ఠచుణ్ణరఞ్జితమివ ఇన్దధనువిజ్జుల్లతావితానసన్థతమివ చ గగనతలం, తం ఠానం పవనఞ్చ సమ్మా ఫరన్తి. వణ్ణభూమి నామేసా. ఏవరూపేసు ఠానేసు బుద్ధానం సరీరవణ్ణం వా గుణవణ్ణం వా చుణ్ణియపదేహి వా గాథాహి వా అత్థఞ్చ ఉపమాయో చ కారణాని చ ఆహరిత్వా పటిబలేన ధమ్మకథికేన పూరేత్వా కథేతుం వట్టతి. ఏవరూపేసు హి ఠానేసు ధమ్మకథికస్స థామో వేదితబ్బో. పుబ్బసదిసాని కురుమానోతి నిరుదకాని కురుమానో, సుక్ఖాపయమానోతి అత్థో. సోదకే గత్తే చీవరం పారుపన్తస్స హి చీవరే కణ్ణికాని ఉట్ఠహన్తి, పరిక్ఖారభణ్డం దుస్సతి, బుద్ధానం పన సరీరే రజోజల్లం న ఉపలిమ్పతి, పదుమపత్తే ఉక్ఖిత్తఉదకబిన్దు వియ ఉదకం వినివట్టేత్వా గచ్ఛతి. ఏవం సన్తేపి సిక్ఖాగారవతాయ భగవా ‘‘పబ్బజితవత్తం నామేత’’న్తి మహాచీవరం ఉభోసు కణ్ణేసు గహేత్వా పురతో కాయం పటిచ్ఛాదేత్వా అట్ఠాసి.

తాళితఞ్చ వాదితఞ్చ తాళితవాదితం, తూరియానం తాళితవాదితం తూరియతాళితవాదితం. మహన్తఞ్చ తం తూరియతాళితవాదితఞ్చాతి మహాతూరియతాళితవాదితం. తేనాహ ‘‘మహన్తేనా’’తిఆది. అథ వా భేరిముదిఙ్గపణవాదితూరియానం తాళితం వీణావేళుగోముఖిఆదీనం వాదితఞ్చ తూరియతాళితవాదితన్తి వా ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

అభిఞ్ఞాపారం గతోతి అభిఞ్ఞాపారగూ. ఏవం సేసేసుపి. సో హి భగవా సబ్బధమ్మే అభిజానన్తో గతోతి అభిఞ్ఞాపారగూ. తేసు పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే పరిజానన్తో గతోతి పరిఞ్ఞాపారగూ. సబ్బకిలేసే పజహన్తో గతోతి పహానపారగూ. చత్తారో మగ్గే భావేన్తో గతోతి భావనాపారగూ. నిరోధం సచ్ఛికరోన్తో గతోతి సచ్ఛికిరియాపారగూ. సబ్బసమాపత్తిం సమాపజ్జన్తో గతోతి సమాపత్తిపారగూ. సుబ్రహ్మదేవపుత్తాదయోతి ఏత్థ సో కిర దేవపుత్తో అచ్ఛరాసఙ్ఘపరివుతో నన్దనకీళితం కత్వా పారిచ్ఛత్తకమూలే పఞ్ఞత్తాసనే నిసీది. తం పఞ్చసతా పరివారేత్వా నిసిన్నా, పఞ్చసతా రుక్ఖం అభిరుహిత్వా మధురస్సరేన గాయిత్వా పుప్ఫాని పాతేన్తి. తాని గహేత్వా ఇతరా ఏకతోవణ్టికమాలావ గన్థేన్తి. అథ రుక్ఖం అభిరుళ్హా ఉపచ్ఛేదకవసేన ఏకప్పహారేనేవ కాలం కత్వా అవీచిమ్హి నిబ్బత్తా మహాదుక్ఖం అనుభవన్తి. అథ కాలే గచ్ఛన్తే దేవపుత్తో ‘‘ఇమాసం నేవ సద్దో సుయ్యతి, న పుప్ఫాని పాతేన్తి, కహం ను ఖో గతా’’తి ఆవజ్జేన్తో నిరయే నిబ్బత్తభావం దిస్వా పియవత్థుకసోకేన రుప్పమానో చిన్తేసి – ‘‘ఏతా తావ యథాకమ్మేన గతా, మయ్హం ఆయుసఙ్ఖారో కిత్తకో’’తి. సో ‘‘సత్తమే దివసే మయాపి అవసేసాహి పఞ్చసతాహి సద్ధిం కాలం కత్వా తత్థేవ నిబ్బత్తితబ్బ’’న్తి దిస్వా బలవతరేన సోకేన సమప్పితో. ‘‘ఇమం మయ్హం సోకం సదేవకే లోకే అఞ్ఞత్ర తథాగతా నిబ్బాపేతుం సమత్థో నత్థీ’’తి చిన్తేత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం ఠితో –

‘‘నిచ్చం ఉత్రస్తమిదం చిత్తం, నిచ్చం ఉబ్బిగ్గమిదం మనో;

అనుప్పన్నేసు కిచ్ఛేసు, అథో ఉప్పతితేసు చ;