౫. రోహితస్సవగ్గో
౧. సమాధిభావనాసుత్తవణ్ణనా
౪౧. పఞ్చమస్స పఠమే దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారాయాతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే సుఖవిహారత్థాయ, నిక్కిలేసతాయ నిరామిసేన సుఖేన విహరణత్థాయాతి అత్థో. ఇమినా చత్తారి ఫలసమాపత్తిజ్ఝానాని ఖీణాసవస్స ఆసవక్ఖయాధిగమతో అపరభాగే అధిగతరూపారూపజ్ఝానాని చ కథితాని. దిబ్బచక్ఖుఞాణదస్సనప్పటిలాభాయాతి దిబ్బచక్ఖుఞాణప్పటిలాభత్థాయ. దిబ్బచక్ఖుఞాణఞ్హి రూపగతస్స దిబ్బస్స ఇతరస్స చ దస్సనట్ఠేన ఇధ ‘‘ఞాణదస్సన’’న్తి అధిప్పేతం. ఆలోకసఞ్ఞం మనసి కరోతీతి దివా వా రత్తిం వా సూరియదీపచన్దమణిఉక్కావిజ్జులతాదీనం ఆలోకో దివా రత్తిఞ్చ ఉపలద్ధో, యథాలద్ధవసేనేవ ఆలోకం మనసి కరోతి చిత్తే ఠపేతి, తథా చ నం మనసి కరోతి, యథాస్స సుభావితాలోకకసిణస్స వియ కసిణాలోకో యథిచ్ఛకం యావదిచ్ఛకఞ్చ సో ఆలోకో రత్తియం ఉపతిట్ఠతి, యేన తత్థ దివాసఞ్ఞం ఠపేతి, దివా వియ విగతథినమిద్ధో హోతి. తేనాహ ‘‘యథా దివా తథా రత్తి’’న్తి.
యథా దివా ఆలోకసఞ్ఞా మనసి కతా, తథేవ నం రత్తిమ్పి మనసి కరోతీతి యథా దివా దిట్ఠో ఆలోకో, తథేవ తం రత్తిం మనసి కరోతి. దుతియపదేతి ‘‘యథా రత్తిం తథా దివా’’తి ఇమస్మిం వాక్యే. ఏస నయోతి ఇమినా యథా రత్తియం చన్దాలోకాది ఆలోకో దిట్ఠో, ఏవమేవ రత్తిం దిట్ఠాకారేనేవ దివా తం ఆలోకం మనసి కరోతి చిత్తే ఠపేతీతి ఇమమత్థం అతిదిసతి. ఇతి వివటేన చేతసాతి ఏవం అపిహితేన చిత్తేన, థినమిద్ధాపిధానేన అపిహితచిత్తేనాతి వుత్తం హోతి. అపరియోనద్ధేనాతి సమన్తతో అనద్ధేన అసఞ్ఛాదితేన. కిఞ్చాపీతిఆదినా అత్తనా వుత్తమేవత్థం సమత్థేతి. ఆలోకసదిసం కతం ‘‘యథా దివా తథా రత్తి’’న్తిఆదినా.
సత్తట్ఠానికస్సాతి ‘‘అభిక్కన్తే పటిక్కన్తే సమ్పజానకారీ హోతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౧౪; ౨.౩౭౬; మ. ని. ౧.౧౦౯) వుత్తస్స సత్తట్ఠానికస్స సతిసమ్పజఞ్ఞస్స అత్థాయ. పరిగ్గహితవత్థారమ్మణతాయాతి వత్థునో ఆరమ్మణస్స చ యాథావతో విదితభావేన. యథా హి సప్పం పరియేసన్తేన తస్స ఆసయే విదితే సోపి విదితో గహితో ఏవ చ హోతి మన్తాగదబలేన తస్స గహణస్స సుకరత్తా, ఏవం వేదనాయ ఆసయభూతే వత్థుమ్హి ఆరమ్మణే చ విదితే ఆదికమ్మికస్సపి వేదనా విదితా గహితా ఏవ హోతి సలక్ఖణతో సామఞ్ఞలక్ఖణతో చ తస్సా గహణస్స సుకరత్తా. పగేవ పరిఞ్ఞాతవత్థుకస్స ఖీణాసవస్స. తస్స హి ఉప్పాదక్ఖణేపి ఠితిక్ఖణేపి భఙ్గక్ఖణేపి వేదనా విదితా పాకటా హోన్తి ‘‘తా వేదనా ఏవం ఉప్పజ్జిత్వా’’తిఆదినా. న కేవలఞ్చ వేదనా ఏవ, ఇధ వుత్తా సఞ్ఞాదయోపి అవుత్తా చేతనాదయోపి విదితావ ఉప్పజ్జన్తి చేవ తిట్ఠన్తి చ నిరుజ్ఝన్తి చ. నిదస్సనమత్తఞ్హేతం, యదిదం పాళియం వేదనాసఞ్ఞావితక్కగ్గహణం. తేన అనవసేసతో సబ్బధమ్మానమ్పి ఉప్పాదాదితో విదితభావం దస్సేతి.
అపిచ వేదనాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి, ఉపట్ఠానం విదితం హోతి, అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. కథం వేదనాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి? అవిజ్జాసముదయా వేదనాసముదయో, తణ్హాసముదయా కమ్మసముదయో, ఫస్ససముదయా వేదనాసముదయోతి నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సన్తోపి వేదనాక్ఖన్ధస్స సముదయం పస్సతి. ఏవం వేదనాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి. కథం వేదనాయ ఉపట్ఠానం విదితం హోతి? అనిచ్చతో మనసికరోతో ఖయతుపట్ఠానం విదితం హోతి, దుక్ఖతో మనసికరోతో భయతుపట్ఠానం విదితం హోతి, అనత్తతో మనసికరోతో సుఞ్ఞతుపట్ఠానం విదితం హోతి. ఏవం వేదనాయ ఉపట్ఠానం విదితం హోతి. ఇతి ఖయతో భయతో సుఞ్ఞతో జానాతి. కథం వేదనాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి? అవిజ్జానిరోధా వేదనానిరోధో…పే… ఏవం వేదనాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. ఇమినాపి నయేనేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
ఇతి రూపన్తి ఏత్థ ఇతిసద్దో అనవసేసతో రూపస్స సరూపనిదస్సనత్థోతి తస్స ఇదం రూపన్తి ఏతేన సాధారణతో సరూపనిదస్సనమాహ, ఏత్తకం రూపన్తి ఏతేన అనవసేసతో, న ఇతో పరం రూపం అత్థీతి తబ్బినిముత్తస్స అఞ్ఞస్స అభావం. ఇతి వేదనాతిఆదీసుపి అయం వేదనా, ఏత్తకా వేదనా, ఇతో పరం వేదనా నత్థి. అయం సఞ్ఞా…పే… ఇమే సఙ్ఖారా…పే… ఇదం విఞ్ఞాణం, ఏత్తకం విఞ్ఞాణం, ఇతో పరం విఞ్ఞాణం నత్థీతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బోతి ఆహ ‘‘వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో’’తి.
ఞాణేన జానిత్వా పరోపరాని. పరోపరానీతి పరాని చ ఓపరాని చ. ఉత్తమాధమానీతి పరత్తభావసకత్తభావాదీని ఉత్తమాధమాని. చలితన్తి తణ్హాదిట్ఠివిప్ఫన్దితం. అనీఘోతి రాగాదిఈఘరహితో. అతారి సోతి సో ఏవరూపో అరహా జాతిజరం అతరి.
సమాధిభావనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨-౪. పఞ్హబ్యాకరణసుత్తాదివణ్ణనా
౪౨-౪౪. దుతియే ఏతేసం పఞ్హానన్తి ఏకంసబ్యాకరణాదీనం చతున్నం పఞ్హానం. తస్మిం తస్మిం ఠానే బ్యాకరణం జానాతీతి ‘‘చక్ఖుం అనిచ్చ’’న్తి పుట్ఠే ‘‘అనిచ్చ’’న్తి ఏకంసేనేవ బ్యాకాతబ్బం. ‘‘అనిచ్చా నామ చక్ఖు’’న్తి పుట్ఠే పన ‘‘న కేవలం చక్ఖుమేవ, సోతమ్పి అనిచ్చ’’న్తి ఏవం విభజిత్వా బ్యాకాతబ్బం. ‘‘యథా చక్ఖుం తథా సోతం, యథా సోతం తథా చక్ఖు’’న్తి పుట్ఠే ‘‘కేనట్ఠేన పుచ్ఛసీ’’తి పటిపుచ్ఛిత్వా ‘‘దస్సనట్ఠేన పుచ్ఛామీ’’తి వుత్తే ‘‘న హీ’’తి బ్యాకాతబ్బం. ‘‘అనిచ్చట్ఠేన పుచ్ఛామీ’’తి వుత్తే ‘‘ఆమా’’తి బ్యాకాతబ్బం. ‘‘తం జీవం తం సరీర’’న్తిఆదీని పుట్ఠేన పన ‘‘అబ్యాకతమేతం భగవతా’’తి ఠపేతబ్బో, ఏస పఞ్హో న బ్యాకాతబ్బోతి ఏవం జానాతీతి అత్థో. అత్థసమాగమేనాతి అత్థస్స పటిలాభేన లద్ధబ్బేన. సమితి సఙ్గతి సమోధానన్తి సమయో, పటిలాభో. సమయో ఏవ అభిసమయో, అభిముఖభావేన వా సమయో అభిసమయోతి ఏవమేత్థ పదత్థో వేదితబ్బో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. తతియచతుత్థాని ఉత్తానత్థానేవ.
పఞ్హబ్యాకరణసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫-౬. రోహితస్ససుత్తాదివణ్ణనా
౪౫-౪౬. పఞ్చమే (సం. ని. టీ. ౧.౧.౧౦౭) ఏకోకాసేతి చక్కవాళస్స పరియన్తసఞ్ఞితే ఏకస్మిం ఓకాసే. భుమ్మన్తి ‘‘యత్థా’’తి ఇదం భుమ్మవచనం. సామఞ్ఞతో వుత్తమ్పి ‘‘సో లోకస్స అన్తో’’తి వచనతో విసిట్ఠవిసయమేవ హోతి. ‘‘న జాయతి, న మీయతీ’’తి వత్వా పున ‘‘న చవతి, న ఉపపజ్జతీ’’తి కస్మా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఇదం అపరాపరం…పే… గహిత’’న్తి. పదగమనేనాతి పదసా గమనేన. సత్థా సఙ్ఖారలోకస్స అన్తం సన్ధాయ వదతి ఉపరి సబ్బాని పకాసేతుకామో. సఙ్ఖారలోకస్స హి అన్తో నిబ్బానం.
దళ్హం థిరం ధను ఏతస్సాతి దళ్హధన్వా, సో ఏవ ‘‘దళ్హధమ్మా’’తి వుత్తో. తేనాహ ‘‘దళ్హధనూ’’తి. ఉత్తమప్పమాణం నామ సహస్సథామధను. ధనుగ్గణ్హనసిప్పచిత్తకతాయ ధనుగ్గహో, న ధనుగ్గహణమత్తేనాతి ఆహ ‘‘ధనుగ్గహోతి ధనుఆచరియో’’తి. ‘‘ధనుగ్గహో’’తి వత్వా ‘‘సిక్ఖితో’’తి వుత్తే ధనుసిక్ఖాయ సిక్ఖితోతి విఞ్ఞాయతి. సిక్ఖా చ ఏత్తకేన కాలేన సిక్ఖన్తస్స ఉక్కంసగతా హోతీతి ఆహ ‘‘ద్వాదస వస్సాని ధనుసిప్పం సిక్ఖితో’’తి. ఉసభప్పమాణేతి వీసతి యట్ఠియో ఉసభం, తస్మిం ఉసభప్పమాణే పదేసే. వాలగ్గన్తి వాలకోటిం. కతహత్థోతి పరిచితహత్థో. కతసరక్ఖేపోతి థిరలక్ఖే చ చలలక్ఖే చ పరేసం దస్సనవసేన సరక్ఖేపస్స కతాపీ. తేనాహ ‘‘దస్సితసిప్పో’’తి, ‘‘కతయోగ్గో’’తి కేచి. అసన్తి ఏతేనాతి అసనం, కణ్డో. తాలచ్ఛాదిన్తి తాలచ్ఛాయం. సా పన రతనమత్తా విదత్థిచతురఙ్గులా.
పురత్థిమా సముద్దాతి ఏకస్మిం చక్కవాళే పురత్థిమా సముద్దా. సముద్దసీసేన పురత్థిమచక్కవాళముఖవట్టిం వదతి. పచ్ఛిమసముద్దోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. నిప్పపఞ్చతన్తి అదన్తకారితం. సమ్పత్తేతి తాదిసేన జవేన గచ్ఛన్తేన సమ్పత్తే. అనోతత్తేతి ఏత్థాపి ‘‘సమ్పత్తే’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధో, తథా ‘‘నాగలతాదన్తకట్ఠ’’న్తి ఏత్థాపి. తదాతి యదా సో లోకన్తగవేసకో అహోసి, తదా. దీఘాయుకకాలోతి అనేకవస్ససహస్సాయుకకాలో. చక్కవాళలోకస్సాతి సామఞ్ఞవసేన ఏకవచనం, చక్కవాళలోకానన్తి అత్థో. ఇమస్మింయేవ చక్కవాళే నిబ్బత్తిపుబ్బపరిచయసిద్ధాయ నికన్తియా.
ససఞ్ఞిమ్హి సమనకేతి న రూపధమ్మమత్తకే, అథ ఖో పఞ్చక్ఖన్ధసముదాయేతి దస్సేతి. సమితపాపోతి సముచ్ఛిన్నసంకిలేసధమ్మో. ఛట్ఠం ఉత్తానమేవ.
రోహితస్ససుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. సువిదూరసుత్తవణ్ణనా
౪౭. సత్తమే సువిదూరవిదూర-సద్దానం సమానత్థానంయేవ ఏకత్థ గహణం ఇధ నిద్దేసో దూరాసన్నభావస్స అపేక్ఖాసిద్ధత్తా ఇధాధిప్పేతస్స దూరభావస్స కేనచి పరియాయేన అనాసన్నభావదస్సనత్థం కతన్తి ఆహ ‘‘కేనచి పరియాయేన అనాసన్నాని హుత్వా’’తిఆది. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
సువిదూరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. విసాఖసుత్తవణ్ణనా
౪౮. అట్ఠమే వాక్కరణచాతురియతో వచనగుణహేతూనం పూరియా పోరీ, పోరియం భవాతి పోరీ, తాయ పోరియా. తేనాహ ‘‘పరిపుణ్ణవాచాయా’’తి, అక్ఖరపదపరిపుణ్ణాయ వాచాయాతి అత్థో. అపలిబుద్ధాయాతి పిత్తాదీహి న విబద్ధాయ అననుబున్ధితాయ. అనేలగలాయాతి అనేలాయ అగలాయ నిద్దోసాయ అగళితపదబ్యఞ్జనాయ చ. థేరస్స హి కథయతో పదం వా బ్యఞ్జనం వా న పరిహాయతి. తేనాహ ‘‘అనేలగలాయాతి నిద్దోసాయ చేవ అగళితాయ చా’’తిఆది. తత్థ నిద్దోసాయాతి అత్థతో చ బ్యఞ్జనతో చ విగతదోసాయ. అపతితపదబ్యఞ్జనాయాతి అవిరహితపదబ్యఞ్జనాయ. అథ వా అనేలగలాయాతి న ఏలం దోసం గలతీతి అనేలగలా. అవిచ్ఛిన్నవాచాయ అనేలగలాయ యథా దన్ధమనుస్సా ముఖేన ఖేళం గళన్తేన వాచం భాసన్తి, న ఏవరూపాయ. అథ ఖో నిద్దోసాయ విసదవాచాయాతి అత్థో. వివట్టప్పకాసినీ వాచా న కదాచి వివట్టముత్తాతి కత్వా ఆహ ‘‘వివట్టపరియాపన్నాయా’’తి, వివట్టం అముఞ్చిత్వా పవత్తాయాతి అత్థో. వివట్టప్పకాసినీ హి వాచా వివట్టం పరిచ్ఛిజ్జ ఆపాదేన్తీ పవత్తతి. నవలోకుత్తరధమ్మో సబ్బధమ్మేహి సముస్సితట్ఠేన అబ్భుగ్గతట్ఠేన చ ధజో నామాతి ఆహ ‘‘అబ్భుగ్గతట్ఠేనా’’తిఆది. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
విసాఖసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. విపల్లాససుత్తవణ్ణనా
౪౯. నవమే అనిచ్చాదీని వత్థూని నిచ్చన్తిఆదినా విపరీతతో అసన్తీతి విపల్లాసా, సఞ్ఞాయ విపల్లాసో సఞ్ఞావిపల్లాసో. ఇతరేసుపి తీసు ఏసేవ నయో. ఏవమేతే చతున్నం వత్థూనం వసేన చత్తారో, తేసు వత్థూసు సఞ్ఞాదీనం వసేన ద్వాదస హోన్తి. తేసు అట్ఠ సోతాపత్తిమగ్గేన పహీయన్తి. అసుభే సుభన్తి సఞ్ఞాచిత్తవిపల్లాసా సకదాగామిమగ్గేన తనుకా హోన్తి, అనాగామిమగ్గేన పహీయన్తి. దుక్ఖే సుఖన్తి సఞ్ఞాచిత్తవిపల్లాసా అరహత్తమగ్గేన పహీయన్తీతి వేదితబ్బా. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
విపల్లాససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. ఉపక్కిలేససుత్తవణ్ణనా
౫౦. దసమే ఉపక్కిలిట్ఠభావకరణేనాతి మలీనభావకరణేన. పఞ్చవిధాయ సురాయ చతుబ్బిధస్స చ మేరయస్సాతి ఏత్థ పూవసురా, పిట్ఠసురా, ఓదనసురా, కిణ్ణపక్ఖిత్తా, సమ్భారసంయుత్తాతి పఞ్చ సురా. పుప్ఫాసవో, ఫలాసవో, మధ్వాసవో, గుళాసవోతి చత్తారో ఆసవా, చతుబ్బిధం మేరయం నామ. తత్థ పూవే భాజనే పక్ఖిపిత్వా తజ్జం ఉదకం దత్వా మద్దిత్వా కతా పూవసురా. ఏవం సేససురాపి. కిణ్ణాతి పన తస్సా సురాయ బీజం వుచ్చతి. యే సురా ‘‘మోదకా’’తిపి వుచ్చన్తి, తే పక్ఖిపిత్వా కతా కిణ్ణపక్ఖిత్తా. ధాతకిఆసవాదినానాసమ్భారేహి సంయోజితా సమ్భారసంయుత్తా.మధుకతాలనాళికేరాదిపుప్ఫరసో చిరపరివాసితో పుప్ఫాసవో. పనసాదిఫలరసో ఫలాసవో. ముద్దికారసో మధ్వాసవో. ఉచ్ఛురసో గుళాసవో.
ఉపక్కిలేససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
రోహితస్సవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఠమపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.