౩. సీహసుత్తవణ్ణనా

౩౩. తతియే సీహోతి పరిస్సయసహనతో పటిపక్ఖహననతో చ ‘‘సీహో’’తి లద్ధనామో మిగాధిపతి. చత్తారోతి సమానేపి సీహజాతిభావే వణ్ణవిసేసాదిసిద్ధేన విసేసేన చత్తారో సీహా. తే ఇదాని నామతో వణ్ణతో ఆహారతో దస్సేత్వా ఇధాధిప్పేతసీహం నానప్పకారతో విభావేతుం ‘‘తిణసీహో’’తిఆది ఆరద్ధం. తిణభక్ఖో సీహో తిణసీహో పురిమపదే ఉత్తరపదలోపేన యథా ‘‘సాకపత్థివో’’తి (పాణిని ౨.౧.౬౦). కాళవణ్ణతాయ కాళసీహో. తథా పణ్డుసీహో. తేనాహ ‘‘కాళగావిసదిసో, పణ్డుపలాసవణ్ణగావిసదిసో’’తి చ. రత్తకమ్బలస్స వియ కేసరో కేసరకలోమో ఏతస్స అత్థీతి కేసరీ. లాఖాపరికమ్మకతేహి వియ పాదపరియన్తేహీతి చ యోజనా.

కమ్మానుభావసిద్ధఅధిపచ్చమహేసక్ఖతాహి సబ్బమిగగణస్స రాజా. సువణ్ణగుహతో వాతిఆది ‘‘సీహస్స విహారో కిరియా ఏవం హోతీ’’తి కత్వా వుత్తం.

సమం పతిట్ఠాపేత్వాతి సబ్బభాగేహి సమమేవ భూమియం పతిట్ఠాపేత్వా. ఆకడ్ఢిత్వాతి పురతో ఆకడ్ఢిత్వా. అభిహరిత్వాతి అభిముఖం హరిత్వా. సఙ్ఘాతన్తి వినాసం. వీసతియట్ఠికం ఠానం ఉసభం.

సమసీహోతి సమజాతికో సమప్పభావో చ సీహో. సమానోస్మీతి దేసనామత్తం, సమప్పభావతాయ ఏవ న భాయతి. సక్కాయదిట్ఠిబలవతాయాతి ‘‘కే అఞ్ఞే అమ్హేహి ఉత్తరితరా, అథ ఖో మయమేవ మహాబలా’’తి ఏవం బలాతిమాననిమిత్తాయ అహంకారహేతుభూతాయ సక్కాయదిట్ఠియా బలవభావేన. సక్కాయదిట్ఠియా పహీనత్తాతి నిరహంకారత్తా అత్తసినేహస్స సుట్ఠు సముగ్ఘాతత్తా న భాయతి.

తథా తథాతి సీహసదిసతాదినా తేన తేన పకారేన అత్తానం కథేసీతి వత్వా తమత్థం వివరిత్వా దస్సేతుం ‘‘సీహోతి ఖో’’తిఆది వుత్తం.

కతమహాభినీహారస్స లోకనాథస్స బోధియా నియతభావప్పత్తియా ఏకన్తభావీ బుద్ధభావోతి కత్వా ‘‘తీసు పాసాదేసు నివాసకాలో, మగధరఞ్ఞో పటిఞ్ఞాదానకాలో, పాయాసస్స పరిభుత్తకాలో’’తిఆదినా అభిసమ్బోధితో పురిమావత్థాపి సీహసదిసా కత్వా దస్సితా. భావిని భూతూపచారోపి హి లోకవోహారో. విజ్జాభావసామఞ్ఞతో ద్వివిజ్జం ఇతరవిజ్జమ్పి ఏకజ్ఝం గహేత్వా పటిచ్చసముప్పాదసమ్మసనతో తం పురేతరసిద్ధం వియ కత్వా ఆహ ‘‘తిస్సో విజ్జా సోధేత్వా’’తి. అనులోమపటిలోమతో పవత్తఞాణస్స వసేన ‘‘యమకఞాణమన్థనేనా’’తి వుత్తం.

తత్థ విహరన్తస్సాతి అజపాలనిగ్రోధమూలే విహరన్తస్స. ఏకాదసమే దివసేతి సత్తసత్తాహతో పరం ఏకాదసమే దివసే. అచలపల్లఙ్కేతి ఇసిపతనే ధమ్మచక్కప్పవత్తనత్థం నిసిన్నపల్లఙ్కే. తమ్పి హి కేనచి అప్పటివత్తియం ధమ్మచక్కప్పవత్తనత్థం నిసజ్జాతి కత్వా వజిరాసనం వియ అచలపల్లఙ్కం వుచ్చతి. ఇమస్మిఞ్చ పన పదేతి ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, అన్తా’’తిఆదినయప్పవత్తే చ ఇమస్మిం సద్ధమ్మకోట్ఠాసే. ధమ్మఘోసో…పే… దససహస్సిలోకధాతుం పటిచ్ఛాదేసి ‘‘సబ్బత్థ ఠితా సుణన్తూ’’తి అధిట్ఠానేన. సోళసహాకారేహీతి దుక్ఖపరిఞ్ఞా, సముదయప్పహానం, నిరోధసచ్ఛికిరియా, మగ్గభావనాతి ఏకేకస్మిం మగ్గే చత్తారి చత్తారి కత్వా సోళసహి ఆకారేహి.

పఠమేన నయేన అభిసమ్బోధితో పురిమతరావత్థాపి అవస్సంభావితాయ గహేత్వా సీహసదిసతం దస్సేత్వా ఇదాని అభిసమ్బుద్ధావత్థాసు ఏవ సీహసదిసతం దస్సేతుం ‘‘అపరో నయో’’తిఆది ఆరద్ధం. అట్ఠహి కారణేహీతి ‘‘తథా ఆగతోతి తథాగతో, తథా గతోతి తథాగతో, తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో, తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో, తథదస్సితాయ తథాగతో, తథవాదితాయ తథాగతో, తథాకారితాయ తథాగతో, అభిభవనట్ఠేన తథాగతో’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౭; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౨; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౩.౭౮; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧౭౦; ఉదా. అట్ఠ. ౧౮; ఇతివు. అట్ఠ. ౩౮; థేరగా. అట్ఠ. ౧.౩; బు. వం. అట్ఠ. ౧.౨ నిదానకథా; మహాని. అట్ఠ. ౧౪; పటి. మ. ౧.౩౭) ఏవం వుత్తేహి అట్ఠహి తథాగతసాధకేహి కారణేహి. యదిపి భగవా బోధిపల్లఙ్కే నిసిన్నమత్తేవ అభిసమ్బుద్ధో న జాతో, తథాపి తాయ నిసజ్జాయ నిసిన్నోవ పనుజ్జ సబ్బం పరిస్సయం అభిసమ్బుద్ధో జాతో. తథా హి తం ‘‘అపరాజితపల్లఙ్క’’న్తి వుచ్చతి, తస్మా ‘‘యావ బోధిపల్లఙ్కా వా’’తి వత్వా తేన అపరితుస్సన్తో ‘‘యావ అరహత్తమగ్గఞాణా వా’’తి ఆహ.

ఇతి సక్కాయోతి ఏత్థ ఇతిసద్దో నిదస్సనత్థో. తేన సక్కాయో సరూపతో పరిమాణతో పరిచ్ఛేదతో చ దస్సితోతి ఆహ ‘‘అయం సక్కాయో’’తిఆది. ‘‘అయం సక్కాయో’’తి ఇమినా పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా సరూపతో దస్సితా. ‘‘ఏత్తకో సక్కాయో’’తి ఇమినా తే పరిమాణతో దస్సితా. తస్స చ పరిమాణస్స ఏకన్తికభావం దస్సేన్తేన ‘‘న ఇతో భియ్యో సక్కాయో అత్థీ’’తి వుత్తం. సభావతోతి సలక్ఖణతో. సరసతోతి సకిచ్చతో. పరియన్తతోతి పరిమాణపరియన్తతో. పరిచ్ఛేదతోతి యత్తకే ఠానే తస్స పవత్తితస్స పరిచ్ఛిన్దనతో. పరివటుమతోతి పరియోసానప్పవత్తితో. సబ్బేపి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దస్సితా హోన్తి యథావుత్తేన విభాగేన. అయం సక్కాయస్స సముదయో నామాతి అయం ఆహారాదిసక్కాయస్స సముదయో నామ. తేనాహ ‘‘ఏత్తావతా’’తిఆది. అత్థఙ్గమోతి నిరోధో. ‘‘ఆహారసముదయా ఆహారనిరోధా’’తి చ అసాధారణమేవ తం గహేత్వా సేసేసు ఆది-సద్దేన సఙ్గణ్హాతి.

పణ్ణాసలక్ఖణపటిమణ్డితన్తి పణ్ణాసఉదయవయలక్ఖణవిభూసితం సముదయత్థఙ్గమగ్గహణతో. ఖీణాసవత్తాతి అనవసేసం సావసేసఞ్చ ఆసవానం పరిక్ఖీణత్తా. అనాగామీనమ్పి హి భయం చిత్తుత్రాసఞ్చ న హోతీతి. ఞాణసంవేగో భయతుపట్ఠానపఞ్ఞా. ఇతరాసం పన దేవతానన్తి అఖీణాసవదేవే సన్ధాయ వదతి. భోతి ధమ్మాలపనమత్తన్తి సభావకథనమత్తం.

చక్కన్తి సత్థు ఆణాచక్కం. తం పన ధమ్మతో ఆగతన్తి ధమ్మచక్కం. తత్థ అరియసావకానం పటివేధధమ్మతో ఆగతన్తి ధమ్మచక్కం. ఇతరేసం దేసనాధమ్మతో ఆగతన్తి ధమ్మచక్కం. దువిధేపి ఞాణం పధానన్తి ఞాణసీసేన వుత్తం ‘‘పటివేధఞాణమ్పి దేసనాఞాణమ్పీ’’తి. ఇదాని తం ఞాణం సరూపతో దస్సేతుం ‘‘పటివేధఞాణం నామా’’తిఆది వుత్తం. యస్మా తస్స ఞాణస్స పటివిద్ధత్తా భగవా తాని సట్ఠి నయసహస్సాని వేనేయ్యానం దస్సేతుం సమత్థో అహోసి, తస్మా తాని సట్ఠి నయసహస్సాని తేన ఞాణేన సద్ధింయేవ సిద్ధానీతి కత్వా దస్సేన్తో ‘‘సట్ఠియా చ నయసహస్సేహి పటివిజ్ఝీ’’తి ఆహ. తిపరివట్టన్తి ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి చ ‘‘పరిఞ్ఞేయ్య’’న్తి చ ‘‘పరిఞ్ఞాత’’న్తి చ ఏవం తిపరివట్టం, తంయేవ ద్వాదసాకారం. తన్తి దేసనాఞాణం. ఏస భగవా. అప్పటిపుగ్గలోతి పటినిధిభూతపుగ్గలరహితో. ఏకసదిసస్సాతి నిబ్బికారస్స.

సీహసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.