౪. చక్కవగ్గో

౧. చక్కసుత్తవణ్ణనా

౩౧. చతుత్థస్స పఠమే చత్తారి చక్కానీతి ఏత్థ చక్కం నామ దారుచక్కం, రతనచక్కం, ధమ్మచక్కం, ఇరియాపథచక్కం, సమ్పత్తిచక్కన్తి పఞ్చవిధం. తత్థ ‘‘యం పనిదం, సమ్మ, రథకారచక్కం ఛహి మాసేహి నిట్ఠితం ఛారత్తూనేహీ’’తి (అ. ని. ౩.౧౫) ఇదం దారుచక్కం. ‘‘పితరా పవత్తితం చక్కం అనువత్తేతీ’’తి (సం. ని. ౧.౨౧౫) ఇదం రతనచక్కం. ‘‘మయా పవత్తితం చక్క’’న్తి (సు. ని. ౫౬౨; బు. వం. ౨౭.౧౭; జా. ౧.౧.౧౦౪; ౧.౫.౧౦౦, ౧౦౩) ఇదం ధమ్మచక్కం. ‘‘చతుచక్కం నవద్వార’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౯, ౧౦౯) ఇదం ఇరియాపథచక్కం. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, చక్కాని యేహి సమన్నాగతానం దేవమనుస్సానం చతుచక్కం పవత్తతీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౧) ఇదం సమ్పత్తిచక్కం. ఇధాపి ఏతదేవ అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘చత్తారి సమ్పత్తిచక్కాని వత్తన్తీ’’తి. అనుచ్ఛవికే దేసేతి పుఞ్ఞకిరియాయ సమ్మాపటిపత్తియా అనురూపదేసే. సేవనం కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమనం. భజనం భత్తివసేన పయిరుపాసనం. అత్తనో సమ్మా ఠపనన్తి అత్తనో చిత్తసన్తానస్స యోనిసో ఠపనం. సద్ధాదీసు నివేసనన్తి ఆహ ‘‘సచే’’తిఆది. ఇదమేవ చేత్థ పమాణన్తి ఇదమేవ పుబ్బేకతపుఞ్ఞతాసఙ్ఖాతం సమ్పత్తిచక్కం ఏవ ఏతేసు సమ్పత్తిచక్కేసు పమాణభూతం ఇతరేసం కారణభావతో. తేనాహ ‘‘యేన హీ’’తిఆది. సో ఏవ చ కతపుఞ్ఞో పుగ్గలో అత్తానం సమ్మా ఠపేతి అకతపుఞ్ఞస్స తదభావతో.

చక్కసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సఙ్గహసుత్తవణ్ణనా

౩౨. దుతియే తస్స దానమేవ దాతబ్బన్తి పబ్బజితస్స పబ్బజితపరిక్ఖారం పత్తచీవరాది, గిహినో గిహిపరిక్ఖారం వత్థావుధయానసయనాది దాతబ్బం. సబ్బన్తి సబ్బం ఉపకారం. మక్ఖేత్వా నాసేతి మక్ఖిభావే ఠత్వా. తేలేన వియ మక్ఖేతీతి సతధోతతేలేన మక్ఖేతి వియ. అత్థవడ్ఢనకథాతి హితావహకథా. కథాగహణఞ్చేత్థ నిదస్సనమత్తం, పరేసం హితావహో కాయప్పయోగోపి అత్థచరియా. అట్ఠకథాయం పన వచిప్పయోగవసేనేవ అత్థచరియా వుత్తా. సమానత్తతాతి సదిసభావో, సమానట్ఠానే ఠపనం, తం పనస్స సమానట్ఠపనం అత్తసదిసతాకరణముఖేన ఏకసమ్భోగతా. అత్తనో సుఖుప్పత్తియం తస్స చ దుక్ఖుప్పత్తియం తేన దుక్ఖేన అత్తనా ఏకసమ్భోగతాతి ఆహ ‘‘సమానసుఖదుక్ఖభావో’’తి. సా చ సమానసుఖదుక్ఖతా ఏకతో నిసజ్జాదినా పాకటా హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘ఏకాసనే’’తిఆదిమాహ.

తత్థ జాతియా హీనో భోగేన అధికో దుస్సఙ్గహో హోతి. న హి సక్కా తేన సద్ధిం ఏకపరిభోగో కాతుం జాతియా హీనత్తా. తస్స తథా అకరియమానే చ సో కుజ్ఝతి భోగేన అధికత్తా, తస్మా సో దుస్సఙ్గహో. భోగేన హీనో జాతియా అధికోపి దుస్సఙ్గహో హోతి. సో హి ‘‘అహం జాతిమా’’తి భోగసమ్పన్నేన సద్ధి ఏకపరిభోగం ఇచ్ఛతి, తస్మిం అకరియమానే కుజ్ఝతి. ఉభోహిపి హీనో సుసఙ్గహో హోతి. న హి సో ఇతరేన సద్ధిం ఏకపరిభోగం ఇచ్ఛతి జాతియా హీనభావతో, న అకరియమానో కుజ్ఝతి భోగేన హీనభావతో. ఉభోహి సదిసోపి సుసఙ్గహోయేవ. సదిసభావేనేవ ఇతరేన సహ ఏకపరిభోగస్స పచ్చాసీసాయ, అకరణే చ తస్స కుజ్ఝనస్స అభావతో. భిక్ఖు దుస్సీలో దుస్సఙ్గహో హోతి. న హి సక్కా తేన సద్ధిం ఏకపరిభోగం కాతుం, అకరియమానే చ కుజ్ఝతి. సీలవా పన సుసఙ్గహో హోతి. సీలవా హి అదీయమానేపి కిస్మిఞ్చి ఆమిసే అకరియమానేపి సఙ్గహే న కుజ్ఝతి, అఞ్ఞం అత్తనా సద్ధిం పరిభోగం అకరోన్తమ్పి న పాపకేన చిత్తేన పస్సతి పేసలభావతో. తతో ఏవ పరిభోగోపి అనేన సద్ధిం సుకరో హోతి, తస్మా గిహి చే, ఉభోహి సదిసో. పబ్బజితో చే, సీలవా పుగ్గలో. ఏవం సమానత్తతాయ సఙ్గహేతబ్బో. తేనేవాహ ‘‘సో సచే గహట్ఠస్స జాతియా పబ్బజితస్స సీలేన సదిసో హోతి, తస్సాయం సమానత్తతా కాతబ్బా’’తి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

సఙ్గహసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సీహసుత్తవణ్ణనా

౩౩. తతియే సీహోతి పరిస్సయసహనతో పటిపక్ఖహననతో చ ‘‘సీహో’’తి లద్ధనామో మిగాధిపతి. చత్తారోతి సమానేపి సీహజాతిభావే వణ్ణవిసేసాదిసిద్ధేన విసేసేన చత్తారో సీహా. తే ఇదాని నామతో వణ్ణతో ఆహారతో దస్సేత్వా ఇధాధిప్పేతసీహం నానప్పకారతో విభావేతుం ‘‘తిణసీహో’’తిఆది ఆరద్ధం. తిణభక్ఖో సీహో తిణసీహో పురిమపదే ఉత్తరపదలోపేన యథా ‘‘సాకపత్థివో’’తి (పాణిని ౨.౧.౬౦). కాళవణ్ణతాయ కాళసీహో. తథా పణ్డుసీహో. తేనాహ ‘‘కాళగావిసదిసో, పణ్డుపలాసవణ్ణగావిసదిసో’’తి చ. రత్తకమ్బలస్స వియ కేసరో కేసరకలోమో ఏతస్స అత్థీతి కేసరీ. లాఖాపరికమ్మకతేహి వియ పాదపరియన్తేహీతి చ యోజనా.

కమ్మానుభావసిద్ధఅధిపచ్చమహేసక్ఖతాహి సబ్బమిగగణస్స రాజా. సువణ్ణగుహతో వాతిఆది ‘‘సీహస్స విహారో కిరియా ఏవం హోతీ’’తి కత్వా వుత్తం.

సమం పతిట్ఠాపేత్వాతి సబ్బభాగేహి సమమేవ భూమియం పతిట్ఠాపేత్వా. ఆకడ్ఢిత్వాతి పురతో ఆకడ్ఢిత్వా. అభిహరిత్వాతి అభిముఖం హరిత్వా. సఙ్ఘాతన్తి వినాసం. వీసతియట్ఠికం ఠానం ఉసభం.

సమసీహోతి సమజాతికో సమప్పభావో చ సీహో. సమానోస్మీతి దేసనామత్తం, సమప్పభావతాయ ఏవ న భాయతి. సక్కాయదిట్ఠిబలవతాయాతి ‘‘కే అఞ్ఞే అమ్హేహి ఉత్తరితరా, అథ ఖో మయమేవ మహాబలా’’తి ఏవం బలాతిమాననిమిత్తాయ అహంకారహేతుభూతాయ సక్కాయదిట్ఠియా బలవభావేన. సక్కాయదిట్ఠియా పహీనత్తాతి నిరహంకారత్తా అత్తసినేహస్స సుట్ఠు సముగ్ఘాతత్తా న భాయతి.

తథా తథాతి సీహసదిసతాదినా తేన తేన పకారేన అత్తానం కథేసీతి వత్వా తమత్థం వివరిత్వా దస్సేతుం ‘‘సీహోతి ఖో’’తిఆది వుత్తం.

కతమహాభినీహారస్స లోకనాథస్స బోధియా నియతభావప్పత్తియా ఏకన్తభావీ బుద్ధభావోతి కత్వా ‘‘తీసు పాసాదేసు నివాసకాలో, మగధరఞ్ఞో పటిఞ్ఞాదానకాలో, పాయాసస్స పరిభుత్తకాలో’’తిఆదినా అభిసమ్బోధితో పురిమావత్థాపి సీహసదిసా కత్వా దస్సితా. భావిని భూతూపచారోపి హి లోకవోహారో. విజ్జాభావసామఞ్ఞతో ద్వివిజ్జం ఇతరవిజ్జమ్పి ఏకజ్ఝం గహేత్వా పటిచ్చసముప్పాదసమ్మసనతో తం పురేతరసిద్ధం వియ కత్వా ఆహ ‘‘తిస్సో విజ్జా సోధేత్వా’’తి. అనులోమపటిలోమతో పవత్తఞాణస్స వసేన ‘‘యమకఞాణమన్థనేనా’’తి వుత్తం.

తత్థ విహరన్తస్సాతి అజపాలనిగ్రోధమూలే విహరన్తస్స. ఏకాదసమే దివసేతి సత్తసత్తాహతో పరం ఏకాదసమే దివసే. అచలపల్లఙ్కేతి ఇసిపతనే ధమ్మచక్కప్పవత్తనత్థం నిసిన్నపల్లఙ్కే. తమ్పి హి కేనచి అప్పటివత్తియం ధమ్మచక్కప్పవత్తనత్థం నిసజ్జాతి కత్వా వజిరాసనం వియ అచలపల్లఙ్కం వుచ్చతి. ఇమస్మిఞ్చ పన పదేతి ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, అన్తా’’తిఆదినయప్పవత్తే చ ఇమస్మిం సద్ధమ్మకోట్ఠాసే. ధమ్మఘోసో…పే… దససహస్సిలోకధాతుం పటిచ్ఛాదేసి ‘‘సబ్బత్థ ఠితా సుణన్తూ’’తి అధిట్ఠానేన. సోళసహాకారేహీతి దుక్ఖపరిఞ్ఞా, సముదయప్పహానం, నిరోధసచ్ఛికిరియా, మగ్గభావనాతి ఏకేకస్మిం మగ్గే చత్తారి చత్తారి కత్వా సోళసహి ఆకారేహి.

పఠమేన నయేన అభిసమ్బోధితో పురిమతరావత్థాపి అవస్సంభావితాయ గహేత్వా సీహసదిసతం దస్సేత్వా ఇదాని అభిసమ్బుద్ధావత్థాసు ఏవ సీహసదిసతం దస్సేతుం ‘‘అపరో నయో’’తిఆది ఆరద్ధం. అట్ఠహి కారణేహీతి ‘‘తథా ఆగతోతి తథాగతో, తథా గతోతి తథాగతో, తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో, తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో, తథదస్సితాయ తథాగతో, తథవాదితాయ తథాగతో, తథాకారితాయ తథాగతో, అభిభవనట్ఠేన తథాగతో’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౭; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౨; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౩.౭౮; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧౭౦; ఉదా. అట్ఠ. ౧౮; ఇతివు. అట్ఠ. ౩౮; థేరగా. అట్ఠ. ౧.౩; బు. వం. అట్ఠ. ౧.౨ నిదానకథా; మహాని. అట్ఠ. ౧౪; పటి. మ. ౧.౩౭) ఏవం వుత్తేహి అట్ఠహి తథాగతసాధకేహి కారణేహి. యదిపి భగవా బోధిపల్లఙ్కే నిసిన్నమత్తేవ అభిసమ్బుద్ధో న జాతో, తథాపి తాయ నిసజ్జాయ నిసిన్నోవ పనుజ్జ సబ్బం పరిస్సయం అభిసమ్బుద్ధో జాతో. తథా హి తం ‘‘అపరాజితపల్లఙ్క’’న్తి వుచ్చతి, తస్మా ‘‘యావ బోధిపల్లఙ్కా వా’’తి వత్వా తేన అపరితుస్సన్తో ‘‘యావ అరహత్తమగ్గఞాణా వా’’తి ఆహ.

ఇతి సక్కాయోతి ఏత్థ ఇతిసద్దో నిదస్సనత్థో. తేన సక్కాయో సరూపతో పరిమాణతో పరిచ్ఛేదతో చ దస్సితోతి ఆహ ‘‘అయం సక్కాయో’’తిఆది. ‘‘అయం సక్కాయో’’తి ఇమినా పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా సరూపతో దస్సితా. ‘‘ఏత్తకో సక్కాయో’’తి ఇమినా తే పరిమాణతో దస్సితా. తస్స చ పరిమాణస్స ఏకన్తికభావం దస్సేన్తేన ‘‘న ఇతో భియ్యో సక్కాయో అత్థీ’’తి వుత్తం. సభావతోతి సలక్ఖణతో. సరసతోతి సకిచ్చతో. పరియన్తతోతి పరిమాణపరియన్తతో. పరిచ్ఛేదతోతి యత్తకే ఠానే తస్స పవత్తితస్స పరిచ్ఛిన్దనతో. పరివటుమతోతి పరియోసానప్పవత్తితో. సబ్బేపి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దస్సితా హోన్తి యథావుత్తేన విభాగేన. అయం సక్కాయస్స సముదయో నామాతి అయం ఆహారాదిసక్కాయస్స సముదయో నామ. తేనాహ ‘‘ఏత్తావతా’’తిఆది. అత్థఙ్గమోతి నిరోధో. ‘‘ఆహారసముదయా ఆహారనిరోధా’’తి చ అసాధారణమేవ తం గహేత్వా సేసేసు ఆది-సద్దేన సఙ్గణ్హాతి.

పణ్ణాసలక్ఖణపటిమణ్డితన్తి పణ్ణాసఉదయవయలక్ఖణవిభూసితం సముదయత్థఙ్గమగ్గహణతో. ఖీణాసవత్తాతి అనవసేసం సావసేసఞ్చ ఆసవానం పరిక్ఖీణత్తా. అనాగామీనమ్పి హి భయం చిత్తుత్రాసఞ్చ న హోతీతి. ఞాణసంవేగో భయతుపట్ఠానపఞ్ఞా. ఇతరాసం పన దేవతానన్తి అఖీణాసవదేవే సన్ధాయ వదతి. భోతి ధమ్మాలపనమత్తన్తి సభావకథనమత్తం.

చక్కన్తి సత్థు ఆణాచక్కం. తం పన ధమ్మతో ఆగతన్తి ధమ్మచక్కం. తత్థ అరియసావకానం పటివేధధమ్మతో ఆగతన్తి ధమ్మచక్కం. ఇతరేసం దేసనాధమ్మతో ఆగతన్తి ధమ్మచక్కం. దువిధేపి ఞాణం పధానన్తి ఞాణసీసేన వుత్తం ‘‘పటివేధఞాణమ్పి దేసనాఞాణమ్పీ’’తి. ఇదాని తం ఞాణం సరూపతో దస్సేతుం ‘‘పటివేధఞాణం నామా’’తిఆది వుత్తం. యస్మా తస్స ఞాణస్స పటివిద్ధత్తా భగవా తాని సట్ఠి నయసహస్సాని వేనేయ్యానం దస్సేతుం సమత్థో అహోసి, తస్మా తాని సట్ఠి నయసహస్సాని తేన ఞాణేన సద్ధింయేవ సిద్ధానీతి కత్వా దస్సేన్తో ‘‘సట్ఠియా చ నయసహస్సేహి పటివిజ్ఝీ’’తి ఆహ. తిపరివట్టన్తి ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి చ ‘‘పరిఞ్ఞేయ్య’’న్తి చ ‘‘పరిఞ్ఞాత’’న్తి చ ఏవం తిపరివట్టం, తంయేవ ద్వాదసాకారం. తన్తి దేసనాఞాణం. ఏస భగవా. అప్పటిపుగ్గలోతి పటినిధిభూతపుగ్గలరహితో. ఏకసదిసస్సాతి నిబ్బికారస్స.

సీహసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. అగ్గపసాదసుత్తవణ్ణనా

౩౪. చతుత్థే అగ్గేసు పసాదాతి సేట్ఠేసు పసాదా. అగ్గా వా పసాదాతి సేట్ఠభూతా పసాదా. సేట్ఠవచనో హేత్థ అగ్గసద్దో. పురిమస్మిం అత్థవికప్పే అగ్గసద్దేన బుద్ధాదిరతనత్తయం వుచ్చతి. తేసు భగవా తావ అసదిసట్ఠేన, గుణవిసిట్ఠట్ఠేన, అసమసమట్ఠేన చ అగ్గో. సో హి మహాభినీహారం దసన్నం పారమీనం పవిచయఞ్చ ఆదిం కత్వా బోధిసమ్భారగుణేహి చేవ బుద్ధగుణేహి చ పయోజనేహి చ సేసజనేహి అసదిసోతి అసదిసట్ఠేనపి అగ్గో. యే చస్స తే గుణా మహాకరుణాదయో, తేహి సేససత్తానం గుణేహి విసిట్ఠట్ఠేనపి సబ్బసత్తుత్తమతాయ అగ్గో. యే పన పురిమకా సమ్మాసమ్బుద్ధా సబ్బసత్తేహి అసమా, తేహి సద్ధిం అయమేవ రూపకాయగుణేహి చేవ ధమ్మకాయగుణేహి చ సమోతి అసమసమట్ఠేనపి అగ్గో. తథా దుల్లభపాతుభావతో అచ్ఛరియమనుస్సభావతో బహుజనహితసుఖావహతో అదుతియఅసహాయాదిభావతో చ భగవా లోకే అగ్గోతి వుచ్చతి. యథాహ –

‘‘ఏకపుగ్గలస్స, భిక్ఖవే, పాతుభావో దుల్లభో లోకస్మిం. కతమస్స ఏకపుగ్గలస్స? తథాగతస్స అరహతో సమ్మాసమ్ముద్ధస్స. ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి అచ్ఛరియమనుస్సో. ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి బహుజన…పే… సమ్మాసమ్బుద్ధో. ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి అదుతియో అసహాయో అప్పటిమో అప్పటిభాగో అప్పటిపుగ్గలో అసమో అసమసమో ద్విపదానం అగ్గో. కతమో ఏకపుగ్గలో? తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి (అ. ని. ౧.౧౭౧-౧౭౩).

ధమ్మసఙ్ఘా అఞ్ఞధమ్మసఙ్ఘేహి అసదిసట్ఠేన విసిట్ఠగుణతాయ దుల్లభపాతుభావాదినా చ అగ్గా. తథా హి తేసం స్వాక్ఖాతతాదిసుప్పటిపన్నతాదిగుణవిసేసేహి అఞ్ఞే ధమ్మసఙ్ఘసదిసా అప్పతరం నిహీనా వా నత్థి, కుతో సేట్ఠా. సయమేవ తేహి విసిట్ఠగుణతాయ సేట్ఠా. తథా దుల్లభుప్పాదఅచ్ఛరియభావబహుజనహితసుఖావహఅదుతియాసహాయాదిసభావా చ తే. యదగ్గేన హి భగవా దుల్లభపాతుభావో, తదగ్గేన ధమ్మసఙ్ఘాపీతి. అచ్ఛరియాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం అగ్గేసు సేట్ఠేసు ఉత్తమేసు పవరేసు గుణవిసిట్ఠేసు పసాదాతి అగ్గప్పసదా.

దుతియస్మిం పనత్థే యథావుత్తేసు అగ్గేసు బుద్ధాదీసు ఉప్పత్తియా అగ్గభూతా పసాదా అగ్గప్పసాదా. యే పన అరియమగ్గేన ఆగతా అవేచ్చప్పసాదా, తే ఏకన్తేనేవ అగ్గభూతా పసాదాతి అగ్గప్పసాదా. యథాహ – ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, అరియసావకో బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతీ’’తిఆది (సం. ని. ౫.౧౦౩౭-౧౦౩౮). అగ్గవిపాకత్తాపి చేతే అగ్గప్పసాదా. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘అగ్గే ఖో పన పసన్నానం అగ్గో విపాకో’’తి (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦).

అపదా వాతిఆదీసు వా-సద్దో సముచ్చయత్థో, న వికప్పత్థో. యథా ‘‘అనుప్పన్నో వా కామాసవో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో వా కామాసవో పవడ్ఢతీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౭) ఏత్థ అనుప్పన్నో చ ఉప్పన్నో చాతి అత్థో. యథా చ ‘‘భూతానం వా సత్తానం ఠితియా సమ్భవేసీనం వా అనుగ్గహాయా’’తి ఏత్థ భూతానఞ్చ సమ్భవేసీనఞ్చాతి అత్థో. యథా చ ‘‘అగ్గితో వా ఉదకతో వా మిథుభేదతో వా’’తి (దీ. ని. ౨.౧౫౨) ఏత్థ అగ్గితో చ ఉదకతో చ మిథుభేదతో చాతి అత్థో, ఏవం ‘‘అపదా వా…పే… అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦) ఏత్థాపి అపదా చ ద్విపదా చాతి సమ్పిణ్డనవసేన అత్థో దట్ఠబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘వా-సద్దో సముచ్చయత్థో, న వికప్పత్థో’’తి.

రూపినోతి రూపవన్తో. న రూపినోతి అరూపినో. సఞ్ఞినోతి సఞ్ఞవన్తో. న సఞ్ఞినోతి అసఞ్ఞినో. ‘‘అపదా వా’’తిఆదిసబ్బపదేహి కామభవో, రూపభవో, అరూపభవో, ఏకవోకారభవో, చతువోకారభవో, పఞ్చవోకారభవో, సఞ్ఞిభవో, అసఞ్ఞిభవో, నేవసఞ్ఞినాసఞ్ఞిభవోతి నవవిధేపి భవే సత్తేపి అనవసేసతో పరియాదియిత్వా దస్సేతి. ఏత్థ హి రూపిగ్గహణేన కామభవో, రూపభవో, పఞ్చవోకారభవో, ఏకవోకారభవో చ దస్సితో, అరూపిగ్గహణేన అరూపభవో, చతువోకారభవో చ దస్సితో, సఞ్ఞిభవాదయో పన సరూపేనేవ దస్సితా. అపదాదిగ్గహణేన కామభవపఞ్చవోకారభవసఞ్ఞిభవానం ఏకదేసోవ దస్సితో.

కస్మా పనేత్థ యథా అదుతియసుత్తే ‘‘ద్విపదానం అగ్గో’’తి ద్విపదా ఏవ గహితా, ఏవం ద్విపదగ్గహణమేవ అకత్వా అపదాదిగ్గహణం కతన్తి? వుచ్చతే – అదుతియసుత్తే తావ సేట్ఠతరవసేన ద్విపదగ్గహణమేవ కతం. ఇమస్మిఞ్హి లోకే సేట్ఠో నామ ఉప్పజ్జమానో అపదచతుప్పదబహుపదేసు న ఉప్పజ్జతి, ద్విపదేసుయేవ ఉప్పజ్జతి. కతరేసు ద్విపదేసు? మనుస్సేసు చేవ దేవేసు చ. మనుస్సేసు ఉప్పజ్జమానో సకలలోకం వసే వత్తేతుం సమత్థో బుద్ధో హుత్వా ఉప్పజ్జతి, దేవేసు ఉప్పజ్జమానో దససహస్సిలోకధాతుం వసే వత్తనకో మహాబ్రహ్మా హుత్వా ఉప్పజ్జతి, సో తస్స కప్పియకారకో వా ఆరామికో వా సమ్పజ్జతి. ఇతి తతోపి సేట్ఠతరవసేనేస ద్విపదానం అగ్గోతి తత్థ వుత్తం. ఇధ పన అనవసేసపరియాదానవసేన ఏవం వుత్తం ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, సత్తా అపదా వా…పే… నేవసఞ్ఞినాసఞ్ఞినో వా, తథాగతో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి. నిద్ధారణే చేతం సామివచనం. మ-కారో పదసన్ధికరో, అగ్గో అక్ఖాయతీతి పదవిభాగో. తేనేవాహ ‘‘గుణేహి అగ్గో’’తిఆది.

అగ్గో విపాకో హోతీతి అగ్గే సమ్మాసమ్బుద్ధే పసన్నానం యో పసాదో అగ్గో సేట్ఠో ఉత్తమకోటిభూతో వా, తస్మా తస్స విపాకోపి అగ్గో సేట్ఠో ఉత్తమకోటిభూతో ఉళారతమో పణీతతమో హోతి. సో పన పసాదో దువిధో లోకియలోకుత్తరభేదతో. తేసు లోకియస్స తావ –

‘‘యే కేచి బుద్ధం సరణం గతాసే,

న తే గమిస్సన్తి అపాయభూమిం;

పహాయ మానుసం దేహం,

దేవకాయం పరిపూరేస్సన్తి. (దీ. ని. ౨.౩౩౨; ఇతివు. అట్ఠ. ౯౦; సం. ని. ౧.౩౭);

‘‘బుద్ధోతి కిత్తయన్తస్స, కాయే భవతి యా పీతి;

వరమేవ హి సా పీతి, కసిణేనపి జమ్బుదీపస్స. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౬; ఇతివు. అట్ఠ. ౯౦);

‘‘సతం హత్థీ సతం అస్సా, సతం అస్సతరీరథా;

సతం కఞ్ఞాసహస్సాని, ఆముక్కమణికుణ్డలా;

ఏకస్స పదవీతిహారస్స, కలం నాగ్ఘన్తి సోళసిం’’. (చూళవ. ౩౦౫);

‘‘సాధు ఖో, దేవానమిన్ద, బుద్ధం సరణగమనం హోతి, బుద్ధం సరణగమనహేతు ఖో, దేవానమిన్ద, ఏవమిధేకచ్చే సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జన్తి. తే అఞ్ఞే దేవే దసహి ఠానేహి అధిగ్గణ్హన్తి దిబ్బేన ఆయునా, దిబ్బేన వణ్ణేన, దిబ్బేన సుఖేన, దిబ్బేన యసేన, దిబ్బేన ఆధిపతేయ్యేన, దిబ్బేహి రూపేహి, దిబ్బేహి సద్దేహి, దిబ్బేహి గన్ధేహి, దిబ్బేహి రసేహి, దిబ్బేహి ఫోట్ఠబ్బేహీ’’తి (సం. ని. ౪.౩౪౧) –

ఏవమాదీనం సుత్తపదానం వసేన పసాదఫలవిసేసయోగో వేదితబ్బో, తస్మా సో అపాయదుక్ఖవినివత్తనేన సద్ధిం సమ్పత్తిభవేసు సుఖవిసేసదాయకోవ దట్ఠబ్బో.

లోకుత్తరో పన సామఞ్ఞఫలవిపాకదాయకో వట్టదుక్ఖవినివత్తకో. సబ్బోపి చాయం పసాదో పరమ్పరాయ వట్టదుక్ఖం వినివత్తేతియేవ. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, అరియసావకో అత్తనో సద్ధం అనుస్సరతి, నేవస్స తస్మిం సమయే రాగపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న దోసపరియుట్ఠితం…పే… న మోహపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, ఉజుగతమేవస్స తస్మిం సమయే చిత్తం హోతి, ఉజుగతచిత్తస్స పామోజ్జం జాయతి, పముదితస్స పీతి జాయతి…పే… నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతీ’’తి.

ధమ్మాతి సభావధమ్మా. సఙ్ఖతాతి సమేచ్చ సమ్భూయ పచ్చయేహి కతాతి సఙ్ఖతా, సపచ్చయా ధమ్మా. హేతూహి పచ్చయేహి చ న కేహిచి కతా సఙ్ఖతాతి అసఙ్ఖతా, అపచ్చయో నిబ్బానం. సఙ్ఖతానం పరియోసితభావేన ‘‘అసఙ్ఖతా’’తి పుథువచనం. విరాగో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీతి తేసం సఙ్ఖతాసఙ్ఖతధమ్మానం యో విరాగసఙ్ఖాతో అసఙ్ఖతధమ్మో, సో సభావేనేవ సణ్హసుఖుమభావతో సన్తతరపణీతతరభావతో గమ్భీరాదిభావతో మదనిమ్మదనాదిభావతో అగ్గం సేట్ఠం ఉత్తమం పవరన్తి వుచ్చతి. యదిదన్తి నిపాతో, యో అయన్తి అత్థో. మదనిమ్మదనోతిఆదీని సబ్బాని నిబ్బానవేవచనాని. తేనేవాహ ‘‘విరాగోతిఆదీని నిబ్బానస్సేవ నామానీ’’తి. రాగమదాదయోతి ఆది-సద్దేన మానమదపురిసమదాదికే సఙ్గణ్హాతి. సబ్బా పిపాసాతి కామపిపాసాదికా సబ్బా పిపాసా. సబ్బే ఆలయా సముగ్ఘాతం గచ్ఛన్తీతి కామాలయాదికా సబ్బేపి ఆలయా సముగ్ఘాతం యన్తి. వట్టానీతి కమ్మవట్టవిపాకవట్టాని. తణ్హాతి అట్ఠసతప్పభేదా సబ్బాపి తణ్హా.

అగ్గో విపాకో హోతీతి ఏత్థాపి –

‘‘యే కేచి ధమ్మం సరణం గతాసే…పే…’’. (దీ. ని. ౨.౩౩౨; సం ని. ౧.౩౭);

‘‘ధమ్మోతి కిత్తయన్తస్స, కాయే భవతి యా పీతి…పే…’’. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౬; ఇతివు. అట్ఠ. ౯౦);

‘‘సాధు ఖో, దేవానమిన్ద, ధమ్మం సరణగమనం హోతి, ధమ్మం సరణగమనహేతు ఖో, దేవానమిన్ద, ఏవమిధేకచ్చే…పే… దిబ్బేహి ఫోట్ఠబ్బేహీ’’తి (సం. ని. ౪.౩౪౧) –

ఏవమాదీనం సుత్తపదానం వసేన ధమ్మే పసాదస్స ఫలవిసేసయోగో వేదితబ్బో.

సఙ్ఘా వా గణా వాతి జనసమూహసఙ్ఖాతా యావతా లోకే సఙ్ఘా వా గణా వా. తథాగతసావకసఙ్ఘోతి అట్ఠఅరియపుగ్గలసమూహసఙ్ఖాతో దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతో తథాగతస్స సావకసఙ్ఘో. అగ్గమక్ఖాయతీతి అత్తనో సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తిఆదిగుణవిసేసేన తేసం సఙ్ఘానం అగ్గో సేట్ఠో ఉత్తమో పవరోతి వుచ్చతి. యదిదన్తి యాని ఇమాని. చత్తారి పురిసయుగాని యుగళవసేన, పఠమమగ్గట్ఠో పఠమఫలట్ఠోతి ఇదమేకం యుగళం, యావ చతుత్థమగ్గట్ఠో చతుత్థఫలట్ఠోతి ఇదమేకం యుగళన్తి ఏవం చత్తారి పురిసయుగాని. అట్ఠ పురిసపుగ్గలాతి పురిసపుగ్గలవసేన ఏకో పఠమమగ్గట్ఠో, ఏకో పఠమఫలట్ఠోతి ఇమినా నయేన అట్ఠ పురిసపుగ్గలా. ఏత్థ చ పురిసోతి వా పుగ్గలోతి వా ఏకత్థాని ఏతాని పదాని, వేనేయ్యవసేన పనేవం వుత్తం. ఏస భగవతో సావకసఙ్ఘోతి యానిమాని యుగళవసేన చత్తారి యుగాని పాటియేక్కతో అట్ఠ పురిసపుగ్గలా, ఏస భగవతో సావకసఙ్ఘో. ఆహునేయ్యోతిఆదీని వుత్తత్థానేవ. ఇధాపి –

‘‘యే కేచి సఙ్ఘం సరణం గతాసే…పే…’’. (దీ. ని. ౨.౩౩౨; సం. ని. ౧.౩౭);

‘‘సఙ్ఘోతి కిత్తయన్తస్స, కాయే భవతి యా పీతి…పే…’’. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౬; ఇతివు. అట్ఠ. ౯౦);

‘‘సాధు ఖో, దేవానమిన్ద, సఙ్ఘం సరణగమనం హోతి, సఙ్ఘం సరణగమనహేతు ఖో, దేవానమిన్ద…పే… దిబ్బేహి ఫోట్ఠబ్బేహీ’’తి (సం. ని. ౪.౩౪౧) –

ఆదీనం సుత్తపదానం వసేన సఙ్ఘే పసాదస్స ఫలవిసేసయోగో తస్స అగ్గవిపాకతా చ వేదితబ్బా. తథా అనుత్తరియపటిలాభో సత్తమభవాదితో పట్ఠాయ వట్టదుక్ఖసముచ్ఛేదో అనుత్తరసుఖాధిగమోతి ఏవమాదిఉళారఫలనిప్ఫాదనవసేన అగ్గవిపాకతా వేదితబ్బా.

గాథాసు అగ్గతోతి అగ్గే రతనత్తయే, అగ్గభావతో వా పసన్నానం. అగ్గం ధమ్మన్తి అగ్గసభావం బుద్ధసుబోధిం ధమ్మసుధమ్మతం సఙ్ఘసుప్పటిపత్తిం, రతనత్తయస్స అనఞ్ఞసాధారణం ఉత్తమసభావం, దసబలాదిస్వాక్ఖాతతాదిసుప్పటిపన్నతాదిగుణసభావం వా. విజానతన్తి విజానన్తానం. ఏవం సాధారణతో అగ్గప్పసాదవత్థుం దస్సేత్వా ఇదాని అసాధారణతో తం విభాగేన దస్సేతుం ‘‘అగ్గే బుద్ధే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పసన్నానన్తి అవేచ్చప్పసాదేన చ ఇతరప్పసాదేన చ పసన్నానం అధిముత్తానం. విరాగూపసమేతి విరాగే ఉపసమే చ, సబ్బస్స రాగస్స సబ్బేసం కిలేసానం అచ్చన్తవిరాగహేతుభూతే అచ్చన్తఉపసమహేతుభూతే చాతి అత్థో. సుఖేతి వట్టదుక్ఖక్ఖయభావేన సఙ్ఖారూపసమసుఖభావేన సుఖే.

అగ్గస్మిం దానం దదతన్తి అగ్గే రతనత్తయే దానం దదన్తానం దేయ్యధమ్మం పరిచ్చజన్తానం. తత్థ ధరమానం భగవన్తం చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహన్తా పూజేన్తా సక్కరోన్తా, పరినిబ్బుతం భగవన్తం ఉద్దిస్స ధాతుచేతియాదికే ఉపట్ఠహన్తా పూజేన్తా సక్కరోన్తా బుద్ధే దానం దదన్తి నామ. ‘‘ధమ్మం పూజేస్సామా’’తి ధమ్మధరే పుగ్గలే చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహన్తా పూజేన్తా సక్కరోన్తా ధమ్మఞ్చ చిరట్ఠితికం కరోన్తా ధమ్మే దానం దదన్తి నామ. తథా అరియసఙ్ఘం చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహన్తా పూజేన్తా సక్కరోన్తా తం ఉద్దిస్స ఇతరస్మిమ్పి తథా పటిపజ్జన్తా సఙ్ఘే దానం దదన్తి నామ. అగ్గం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీతి ఏవం రతనత్తయే పసన్నేన చేతసా ఉళారం పరిచ్చాగం ఉళారఞ్చ పూజాసక్కారం పవత్తేన్తానం దివసే దివసే అగ్గం ఉళారం కుసలం ఉపచీయతి. ఇదాని తస్స పుఞ్ఞస్స అగ్గవిపాకతాయ అగ్గభావం దస్సేతుం ‘‘అగ్గం ఆయూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఆయూతి దిబ్బం వా మానుసం వా అగ్గం ఉళారం పరమం ఆయు పవడ్ఢతి ఉపరూపరి బ్రూహతి. వణ్ణోతి రూపసమ్పదా. యసోతి పరివారసమ్పదా. కిత్తీతి థుతిఘోసో. సుఖన్తి కాయికం చేతసికఞ్చ సుఖం. బలన్తి కాయబలఞ్చేవ ఞాణబలఞ్చ.

అగ్గస్స రతనత్తయస్స దానం దాతా. అథ వా అగ్గస్స దేయ్యధమ్మస్స దానం ఉళారం కత్వా తత్థ పుఞ్ఞం పవత్తేతా. అగ్గధమ్మసమాహితోతి అగ్గేన పసాదధమ్మేన దానాదిధమ్మేన చ సంహితో సమన్నాగతో అచలప్పసాదయుత్తో, తస్స వా విపాకభూతేహి బహుజనస్స పియమనాపతాదిధమ్మేహి యుత్తో. అగ్గప్పత్తో పమోదతీతి యత్థ యత్థ సత్తనికాయే ఉప్పన్నో, తత్థ తత్థ అగ్గభావం సేట్ఠభావం అధిగతో, అగ్గభావం వా లోకుత్తరమగ్గఫలం అధిగతో పమోదతి అభిరమతి పరితుస్సతీతి.

అగ్గపసాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. వస్సకారసుత్తవణ్ణనా

౩౫. పఞ్చమే అరియే ఞాయేతి సంకిలేసతో ఆరకత్తా అరియే నిద్దోసే పరిసుద్ధే నియ్యానికధమ్మభావతో ఞాయే కారణేతి అత్థో. ఞాయతి నిచ్ఛయేన కమతి నిబ్బానం, తం వా ఞాయతి పటివిజ్ఝీయతి ఏతేనాతీ ఞాయో, అరియమగ్గో. సో ఏవ చ సమ్పాపకహేతుభావతో కారణన్తి వుచ్చతి. ఇధ పన సహ విపస్సనాయ అరియమగ్గో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘సహవిపస్సనకే మగ్గే’’తి. గాథాసు ‘‘ఞాయం ధమ్మ’’న్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

వస్సకారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. దోణసుత్తవణ్ణనా

౩౬. ఛట్ఠే ఉక్కాహి ధారియమానాహీతి దీపికాహి ధారియమానాహి, దణ్డదీపికాసు జాలేత్వా ధారియమానాసు మాపితత్తాతి వుత్తం హోతి. తఞ్హి నగరం ‘‘మఙ్గలదివసే సుఖణే సునక్ఖత్తం మా అతిక్కమీ’’తి రత్తిమ్పి ఉక్కాసు ధారియమానాసు మాపితం. ఉక్కాసు ఠాతి ఉక్కట్ఠా, ఉక్కాసు విజ్జోతయన్తీసు ఠితా పతిట్ఠితాతి మూలవిభూజాదిపక్ఖేపేన (పాణిని ౩.౨.౫) సద్దసిద్ధి వేదితబ్బా. నిరుత్తినయేన వా ఉక్కాసు ఠితాసు ఠితా ఆసీతి ఉక్కట్ఠా. అపరే పన భణన్తి ‘‘భూమిభాగసమ్పత్తియా మనుస్ససమ్పత్తియా ఉపకరణసమ్పత్తియా చ సా నగరీ ఉక్కట్ఠగుణయోగతో ఉక్కట్ఠాతి నామం లభతీ’’తి. సేతబ్యన్తి తస్స నగరస్స నామం. తం పన కస్సపదసబలస్స జాతనగరన్తి ఆహ ‘‘అతీతే కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధస్స జాతనగర’’న్తి.

విజ్జన్తరికాయాతి విజ్జునిచ్ఛరణక్ఖణే. అన్తరతోతి హదయే. అన్తరాతి ఆరమ్భనిబ్బత్తీనం వేమజ్ఝే. అన్తరికాయాతి అన్తరాళే. ఏత్థ చ ‘‘తదన్తరం కో జానేయ్య (అ. ని. ౬.౪౪; ౧౦.౭౫), ఏతేసం అన్తరా కప్పా గణనతో అసఙ్ఖ్యేయ్యా (బు. వం. ౨౮.౩), అన్తరన్తరా కథం ఓపపాతేతీ’’తి (మ. ని. ౨.౪౨౬) చ ఆదీసు వియ కారణవేమజ్ఝేసు వత్తమానా అన్తరాసద్దా ఏవ ఉదాహరితబ్బా సియుం, న పన చిత్తక్ఖణవివరేసు వత్తమానా అన్తరఅన్తరికసద్దా. అన్తరాసద్దస్స హి అయమత్థుద్ధారోతి.

అయం పనేత్థ అధిప్పాయో సియా – యేసు అన్తరాసద్దో వత్తతి, తేసు అన్తరసద్దోపి వత్తతీతి సమానత్థత్తా అన్తరాసద్దత్థే వత్తమానో అన్తరసద్దో ఉదాహటో. అన్తరాసద్దో ఏవ వా ‘‘యస్సన్తరతో’’తి ఏత్థ గాథాసుఖత్థం రస్సం కత్వా వుత్తోతి దట్ఠబ్బం. అన్తరాసద్దో ఏవ పన ఇకసద్దేన పదం వడ్ఢేత్వా ‘‘అన్తరికా’’తి వుత్తోతి ఏవమేత్థ ఉదాహరణోదాహరితబ్బానం విరోధాభావో దట్ఠబ్బో. అయోజియమానే ఉపయోగవచనం న పాపుణాతి సామివచనస్స పసఙ్గే అన్తరాసద్దయోగేన ఉపయోగవచనస్స ఇచ్ఛితత్తా. తేనేవాహ ‘‘అన్తరాసద్దేన పన యుత్తత్తా ఉపయోగవచనం కత’’న్తి.

సకలజమ్బుదీపే ఉప్పన్నం మహాకలహం వూపసమేత్వాతి పరినిబ్బుతే భగవతి ధాతూనం అత్థాయ కుసినారనగరం పరివారేత్వా ఠితేహి సేసరాజూహి ‘‘అమ్హాకం ధాతుయో వా దేన్తు యుద్ధం వా’’తిఆదినా కోసినారకేహి మల్లేహి సద్ధిం కతం వివాదం వూపసమేత్వా. సో కిర బ్రాహ్మణో తేసం వివాదం సుత్వా ‘‘ఏతే రాజానో భగవతో పరినిబ్బుతట్ఠానే వివాదం కరోన్తి, న ఖో పనేతం పతిరూపం, అలం ఇమినా కలహేన, వూపసమేస్సామి న’’న్తి గన్త్వా ఉన్నతే పదేసే ఠత్వా ద్వేభాణవారపరిమాణం దోణగజ్జితం నామ అవోచ. తత్థ పఠమభాణవారే తావ ఏకపదమ్పి తే న జానింసు. దుతియభాణవారపరియోసానే చ ‘‘ఆచరియస్స వియ భో సద్దో, ఆచరియస్స వియ భో సద్దో’’తి సబ్బే నిరవా అహేసుం. జమ్బుదీపతలే కిర కులఘరే జాతో యేభుయ్యేన తస్స న-అన్తేవాసికో నామ నత్థి, అథ ఖో సో అత్తనో వచనం సుత్వా నిరవే తుణ్హీభూతే విదిత్వా పున –

‘‘సుణన్తు భోన్తో మమ ఏకవాచం,

అమ్హాక బుద్ధో అహు ఖన్తివాదో;

న హి సాధుయం ఉత్తమపుగ్గలస్స,

సరీరభాగే సియా సమ్పహారో.

‘‘సబ్బేవ భోన్తో సహితా సమగ్గా,

సమ్మోదమానా కరోమట్ఠభాగే;

విత్థారికా హోన్తు దిసాసు థూపా,

బహూ జనా చక్ఖుమతో పసన్నా’’తి. (దీ. ని. ౨.౨౩౭) –

ఇమం గాథాద్వయం వత్వా తం కలహం వూపసమేత్వా ధాతుయో అట్ఠధా భాజేత్వా అదాసి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘సకలజమ్బుదీపే ఉప్పన్నం మహాకలహం వూపసమేత్వా ధాతుయో భాజేస్సతీ’’తి. లక్ఖణచక్కానీతి ద్వీసు పాదతలేసు ద్వే లక్ఖణచక్కాని.

ఆసవేనాతి కమ్మకిలేసకారణేన ఆసవేన. ఏత్థ హి తేభూమకఞ్చ కమ్మం, అవసేసా చ అకుసలా ధమ్మా ‘‘ఆసవా’’తి వుత్తా. దేవూపపత్తీతి దేవేసు ఉప్పత్తి నిబ్బత్తి. ఏత్థ చ యక్ఖగన్ధబ్బతాయ వినిముత్తా సబ్బే దేవా దేవగ్గహణేన గహితా. గన్ధబ్బో వా విహఙ్గమో ఆకాసచారీ. అహన్తి విభత్తివిపరిణామేన యోజేతబ్బం.

దోణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. అపరిహానియసుత్తవణ్ణనా

౩౭. సత్తమే నిబ్బానసన్తికేయేవ చరతీతి కిలేసనిబ్బానస్స అనుపాదాపరినిబ్బానస్స చ సన్తికేయేవ చరతి ‘‘న చిరస్సేవ అధిగమిస్సతీ’’తి కత్వా. గాథాయ అప్పమాదరతోతి సమథవిపస్సనాయ అప్పమజ్జనే రతో అభిరతో, అప్పమాదేనేవ రత్తిన్దివం వీతినామేన్తోతి అత్థో. పమాదం భయతో పస్సన్తోతి నిరయూపపత్తిఆదిభయహేతుతో పమాదం భయతో పస్సన్తో. అభబ్బో పరిహానాయాతి సో ఏవరూపో సమథవిపస్సనాధమ్మేహి మగ్గఫలేహి వా పరిహానాయ అభబ్బో. సమథవిపస్సనాతో హి సమ్పత్తతో న పరిహాయతి, ఇతరాని చ అప్పత్తాని పాపుణాతీతి.

అపరిహానియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. పతిలీనసుత్తవణ్ణనా

౩౮. అట్ఠమే అన్తవా లోకోతి ఏకపస్సేన వడ్ఢితం కసిణనిమిత్తం ‘‘లోకో’’తి గాహేన వా తక్కేన వా ఉప్పన్నదిట్ఠి. లాభీ హి ఝానచక్ఖునా పస్సిత్వా గణ్హాతి, ఇతరో తక్కమత్తేన. అనన్తవాతి సమన్తతో వడ్ఢితం అప్పమాణం కసిణనిమిత్తం ‘‘లోకో’’తి గాహేన వా తక్కేన వా ఉప్పన్నదిట్ఠి. తం జీవం తం సరీరన్తి జీవో సరీరఞ్చ ఏకమేవ వత్థూతి ఉప్పన్నదిట్ఠి. విస్సట్ఠానీతి సకపరిచ్చజనవసేన నిస్సట్ఠాని. వన్తానీతి ఇదం పున అనాదియనభావదస్సనవసేన వుత్తం. చత్తమ్పి హి కేచి గణ్హన్తి, నయిదమేవన్తి దస్సనత్థం ‘‘వన్తానీ’’తి వుత్తం. న హి యం యేన వన్తం, న సో తం పున ఆదీయతి. వన్తమ్పి కిఞ్చి ససన్తతిలగ్గం సియా, నయిదమేవన్తి దస్సనత్థం ‘‘ముత్తానీ’’తి వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘ఛిన్నబన్ధనాని కతానీ’’తి, సన్తతితో వినిమోచనవసేన ఛిన్నబన్ధనాని కతానీతి అత్థో. ముత్తమ్పి కిఞ్చి ముత్తబన్ధనం వియ ఫలం కుహిఞ్చి తిట్ఠతి, న ఏవమిదన్తి దస్సనత్థం ‘‘పహీనానీ’’తి వుత్తం. యథా కిఞ్చి దున్నిస్సట్ఠం పున ఆదాయ సమ్మదేవ నిస్సట్ఠం ‘‘పటినిస్సట్ఠ’’న్తి వుచ్చతి, ఏవం విపస్సనాయ నిస్సట్ఠాని ఆదిన్నసదిసాని మగ్గేన పహీనాని పటినిస్సట్ఠాని నామ హోన్తీతి దస్సనత్థం ‘‘పటినిస్సట్ఠానీ’’తి వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘యథా న పున చిత్తం ఆరోహన్తి, ఏవం పటినిస్సజ్జితానీ’’తి.

కామేసనాతి కామానం ఏసనా, కామసఙ్ఖాతా వా ఏసనా కామేసనా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘తత్థ కతమా కామేసనా? యో కామేసు కామచ్ఛన్దో కామరాగో కామనన్దీ కామపిపాసా కామముచ్ఛా కామజ్ఝోసానం, అయం వుచ్చతి కామేసనా’’తి, తస్మా కామరాగో ‘‘కామేసనా’’తి వేదితబ్బో. తేనేవాహ ‘‘కామేసనా…పే… అనాగామిమగ్గేన పహీనా’’తి. భవానం ఏసనా భవేసనా. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘తత్థ కతమా భవేసనా? యో భవేసు భవచ్ఛన్దో…పే… భవజ్ఝోసానం, అయం వుచ్చతి భవేసనా’’తి, తస్మా భవేసనరాగో రూపారూపభవపత్థనాతి వేదితబ్బో. తేనేవాహ ‘‘భవేసనా పన అరహత్తమగ్గేన పహీయతీ’’తి.

బ్రహ్మచరియస్స ఏసనా బ్రహ్మచరియేసనా. సా చ మగ్గబ్రహ్మచరియస్స, దిట్ఠిగతికసమ్మతబ్రహ్మచరియస్స చ గవేసనవసేన ద్విప్పకారాతి ఆహ ‘‘బ్రహ్మచరియం ఏసిస్సామీ’’తిఆది. దిట్ఠిగతికసమ్మతస్స బ్రహ్మచరియస్స ఏసనాపి హి బ్రహ్మచరియేసనాతి వుచ్చతి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘తత్థ కతమా బ్రహ్మచరియేసనా? సస్సతో లోకోతి వా, అసస్సతో లోకోతి వా, అన్తవా లోకోతి వా, అనన్తవా లోకోతి వా, తం జీవం తం సరీరన్తి వా, అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి వా, హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం దిట్ఠిగహనం దిట్ఠికన్తారం దిట్ఠివిసూకాయికం దిట్ఠివిప్ఫన్దితం దిట్ఠిసంయోజనం గాహో పతిట్ఠాహో అభినివేసో పరామాసో కుమ్మగ్గో మిచ్ఛాపథో మిచ్ఛత్తం తిత్థాయతనం విపరియేసగ్గాహో, అయం వుచ్చతి బ్రహ్మచరియేసనా’’తి (విభ. ౯౧౯).

తస్మా దిట్ఠిగతికసమ్మతస్స బ్రహ్మచరియస్స ఏసనా దిట్ఠబ్రహ్మచరియేసనాతి వేదితబ్బా. తేనేవాహ ‘‘దిట్ఠిబ్రహ్మచరియేసనా పన సోతాపత్తిమగ్గేనేవ పటిప్పస్సమ్భతీ’’తి. ఏత్తావతా చ రాగదిట్ఠియో ఏసనాతి దస్సితం హోతి. న కేవలఞ్చ రాగదిట్ఠియో ఏవ ఏసనా, తదేకట్ఠం కమ్మమ్పి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘తత్థ కతమా కామేసనా? కామరాగో తదేకట్ఠం అకుసలం కాయకమ్మం వచీకమ్మం మనోకమ్మం, అయం వుచ్చతి కామేసనా. తత్థ కతమా భవేసనా? భవరాగో తదేకట్ఠం అకుసలం కాయకమ్మం వచీకమ్మం మనోకమ్మం, అయం వుచ్చతి భవేసనా. తత్థ కతమా బ్రహ్మచరియేసనా? అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి తదేకట్ఠం అకుసలం కాయకమ్మం వచీకమ్మం మనోకమ్మం, అయం వుచ్చతి బ్రహ్మచరియేసనా’’తి (విభ. ౯౧౯).

నవవిధమానోతి ‘‘సేయ్యస్స సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౪.౧౦౮; ధ. స. ౧౧౨౧; విభ. ౮౬౬; మహాని. ౨౧) ఆగతో నవవిధమానో.

‘‘కామేసనా’’తిఆదిగాథాయ పన బ్రహ్మచరియేసనా సహాతి బ్రహ్మచరియేసనాయ సద్ధిం. విభత్తిలోపేన హి అయం నిద్దేసో. కరణత్థే వా ఏతం పచ్చత్తవచనం. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘బ్రహ్మచరియేసనాయ సద్ధిం కామేసనా భవేసనాతి తిస్సో ఏసనా’’తి. తాసు బ్రహ్మచరియేసనం సరూపతో దస్సేతుం ‘‘ఇతిసచ్చపరామాసో, దిట్ఠిట్ఠానా సముస్సయా’’తి వుత్తం. తస్సత్థో – ఇతి ఏవం సచ్చన్తి పరామాసో ఇతిసచ్చపరామాసో. ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి దిట్ఠియా పవత్తిఆకారం దస్సేతి. దిట్ఠియో ఏవ సబ్బానత్థహేతుభావతో దిట్ఠిట్ఠానా. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిపరమాహం, భిక్ఖవే, వజ్జం వదామీ’’తి (అ. ని. ౧.౩౧౦). తా ఏవ చ ఉపరూపరి వుద్ధియా మానలోభాదికిలేససముస్సయనేన వట్టదుక్ఖసముస్సయనేన చ సముస్సయా, ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి మిచ్ఛాభినివిసమానా సబ్బానత్థహేతుకా కిలేసదుక్ఖూపచయతో హేతుభూతా చ దిట్ఠియో బ్రహ్మచరియేసనాతి వుత్తం హోతి. ఏతేన పవత్తిఆకారతో నిబ్బత్తితో చ బ్రహ్మచరియేసనా దస్సితాతి వేదితబ్బా.

సబ్బరాగవిరత్తస్సాతి సబ్బేహి కామభవరాగేహి విరత్తస్స. తతో ఏవ తణ్హాక్ఖయసఙ్ఖాతే నిబ్బానే విముత్తత్తా తణ్హాక్ఖయవిముత్తినో అరహతో. ఏసనా పటినిస్సట్ఠాతి కామేసనా, భవేసనా సబ్బసో నిస్సట్ఠా పహీనా. దిట్ఠిట్ఠానా సమూహతాతి బ్రహ్మచరియేసనాసఙ్ఖాతా దిట్ఠిట్ఠానా చ పఠమమగ్గేనేవ సముగ్ఘాతితా. ఏవమ్పి ఇమిస్సా గాథాయ అత్థవణ్ణనా వేదితబ్బా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

పతిలీనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. ఉజ్జయసుత్తవణ్ణనా

౩౯. నవమే అనుకులయఞ్ఞన్తి అనుకులం కులానుక్కమం ఉపాదాయ దాతబ్బదానం. తేనాహ ‘‘అమ్హాకం…పే… కులానుకులవసేన యజితబ్బ’’న్తి. వంసపరమ్పరాయ పచ్ఛా దుగ్గతపురిసేహి పదాతబ్బదానం. ఏవరూపం కులం సీలవన్తే ఉద్దిస్స నిబద్ధదానం, తస్మిం కులే దలిద్దానిపి న ఉపచ్ఛిన్దన్తి. తత్రిదం వత్థు – అనాథపిణ్డికస్స ఘరే పఞ్చ సలాకభత్తసతాని దీయింసు. దన్తమయసలాకానం పఞ్చసతాని అహేసుం. అథ తం కులం అనుక్కమేన దాలిద్దియేన అభిభూతం. ఏకా తస్మిం కులే దారికా ఏకసలాకతో ఉద్ధం దాతుం నాసక్ఖి. సాపి పచ్ఛా సాతవాహనం రట్ఠం గన్త్వా ఖలం సోధేత్వా లద్ధధఞ్ఞేన తం సలాకం అదాసి. ఏకో థేరో రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా తం ఆనేత్వా అగ్గమహేసిట్ఠానే ఠపేసి. సా తతో పట్ఠాయ పున పఞ్చపి సలాకసతాని పవత్తేసి.

అస్సమేధన్తిఆదీసు పోరాణకరాజకాలే కిర సస్సమేధం, పురిసమేధం, సమ్మాపాసం, వాచాపేయ్యన్తి చత్తారి సఙ్గహవత్థూని అహేసుం, యేహి రాజానో లోకం సఙ్గణ్హింసు. తత్థ నిప్ఫన్నసస్సతో దసమభాగగ్గహణం సస్సమేధం నామ, సస్ససమ్పాదనే మేధావితాతి అత్థో. మహాయోధానం ఛమాసికభత్తవేతనానుప్పదానం పురిసమేధం నామ, పురిససఙ్గణ్హనే మేధావితాతి అత్థో. దలిద్దమనుస్సానం హత్థే లేఖం గహేత్వా తీణి వస్సాని వినా వడ్ఢియా సహస్సద్విసహస్సమత్తధనానుప్పదానం సమ్మాపాసం నామ. తఞ్హి సమ్మా మనుస్సే పాసేతి హదయే బన్ధిత్వా వియ ఠపేతి, తస్మా సమ్మాపాసన్తి వుచ్చతి. ‘‘తాత, మాతులా’’తిఆదినా పన సణ్హవాచాభణనం వాచాపేయ్యం నామ, పేయ్యవజ్జం పియవచనతాతి అత్థో. ఏవం చతూహి వత్థూహి సఙ్గహితం రట్ఠం ఇద్ధఞ్చేవ హోతి ఫీతఞ్చ పహూతఅన్నపానం ఖేమం నిరబ్బుదం, మనుస్సా ముదా మోదనా ఉరే పుత్తే నచ్చేన్తా అపారుతఘరద్వారా విహరన్తి. ఇదం ఘరద్వారేసు అగ్గళానం అభావతో నిరగ్గళన్తి వుచ్చతి. అయం పోరాణికా పవేణీ. అపరభాగే పన ఓక్కాకరాజకాలే బ్రాహ్మణా ఇమాని చత్తారి సఙ్గహవత్థూని ఇమఞ్చ రట్ఠసమ్పత్తిం పరివత్తేన్తా ఉమ్మూలం కత్వా అస్సమేధం పురిసమేధన్తిఆదికే పఞ్చ యఞ్ఞే నామ అకంసు. వుత్తఞ్హేతం భగవతా బ్రాహ్మణధమ్మియసుత్తే –

‘‘తేసం ఆసి విపల్లాసో, దిస్వాన అణుతో అణుం…పే…;

తే తత్థ మన్తే గన్థేత్వా, ఓక్కాకం తదుపాగము’’న్తి. (సు. ని. ౩౦౧-౩౦౪);

ఇదాని తేహి పరివత్తేత్వా ఠపితమత్థం దస్సేన్తో ‘‘అస్సమేధ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ మేధన్తీతి వధేన్తి. ద్వీహి పరియఞ్ఞేహీతి మహాయఞ్ఞస్స పుబ్బభాగే పచ్ఛా చ పవత్తేతబ్బేహి ద్వీహి పరివారయఞ్ఞేహి. సత్తనవుతిపఞ్చపసుసతఘాతభింసనస్సాతి సత్తనవుతాధికానం పఞ్చన్నం పసుసతానం మారణేన భేరవస్స పాపభీరుకానం భయావహస్స. తథా హి వదన్తి –

‘‘ఛసతాని నియుజ్జన్తి, పసూనం మజ్ఝిమే హని;

అస్సమేధస్స యఞ్ఞస్స, ఊనాని పసూహి తీహీ’’తి. (సం. ని. టీ. ౧.౧.౧౨౦);

సమ్మన్తి యుగచ్ఛిద్దే పక్ఖిపితబ్బదణ్డకం. పాసన్తీతి ఖిపన్తి. సంహారిమేహీతి సకటేహి వహితబ్బేహి. పుబ్బే కిర ఏకో రాజా సమ్మాపాసం యజన్తో సరస్సతినదితీరే పథవియా వివరే దిన్నే నిముగ్గోయేవ అహోసి, అన్ధబాలబ్రాహ్మణా గతానుగతిగతా ‘‘అయం తస్స సగ్గగమనమగ్గో’’తి సఞ్ఞాయ తత్థ సమ్మాపాసయఞ్ఞం పట్ఠపేన్తి. తేన వుత్తం ‘‘నిముగ్గోకాసతో పభుతీ’’తి. అయూపో అప్పకదివసో యాగో, సయూపో బహుదివసం నేయ్యో సత్రయాగోతి. మన్తపదాభిసఙ్ఖతానం సప్పిమధూనం వాజమితి సమఞ్ఞా. హిరఞ్ఞసువణ్ణగోమహింసాది సత్తరసకదక్ఖిణస్స. సారగబ్భకోట్ఠాగారాదీసు నత్థి ఏత్థ అగ్గళన్తి నిరగ్గళో. తత్థ కిర యఞ్ఞే అత్తనో సాపతేయ్యం అనవసేసతో అనిగూహిత్వా నియ్యాతీయతి.

మహారమ్భాతి బహుపసుఘాతకమ్మా. అట్ఠకథాయం పన ‘‘వివిధా యత్థ హఞ్ఞరే’’తి వక్ఖమానత్తా ‘‘మహాకిచ్చా మహాకరణీయా’’తి పఠమో అత్థవికప్పో వుత్తో. దుతియో పన అత్థవికప్పో ‘‘మహారమ్భాతి పపఞ్చవసేన అజేళకా’’తిఆది వుత్తన్తి అధిప్పాయేన ‘‘అపిచా’’తిఆదినా ఆరద్ధో. నిరారమ్భాతి ఏత్థాపి వుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బో. నను చ పాణాతిపాతాదిఅకుసలకమ్మస్స అప్పమత్తకమ్పి ఫలం నుపలబ్భతి, తస్మా తస్స నిప్ఫలభావం అవత్వా ‘‘న తే హోన్తి మహప్ఫలా’’తి కస్మా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘నిరవసేసత్థే’’తిఆది. అనుగతం కులన్తి అనుకులం, కులానుగతన్తి అత్థో. యే నిచ్చభత్తాదిం పుబ్బపురిసేహి పట్ఠపితం అపరాపరం అనుపచ్ఛిన్దన్తా మనుస్సా దదన్తి, తే అనుకులం యజన్తి నామ. తేనేవాహ ‘‘యే అఞ్ఞే అనుకులం యజన్తీ’’తిఆది.

ఉజ్జయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. ఉదాయిసుత్తవణ్ణనా

౪౦. దసమే పాణసమారమ్భరహితన్తి పాణఘాతరహితం. అబ్యాబజ్ఝం సుఖం లోకం, పణ్డితో ఉపపజ్జతీతి కామచ్ఛన్దాదిబ్యాపాదవిరహితత్తా అబ్యాబజ్ఝం నిద్దుక్ఖం. పరపీళాభావే పన వత్తబ్బం నత్థి. ఝానసమాపత్తివసేన సుఖబహులత్తా సుఖం ఏకన్తసుఖం బ్రహ్మలోకం ఝానపుఞ్ఞేన, ఇతరపుఞ్ఞేన పన తదఞ్ఞసమ్పత్తిభవసఙ్ఖాతం సుఖం లోకం పణ్డితో సప్పఞ్ఞో ఉపేతి. సేసం ఉత్తానమేవ.

ఉదాయిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

చక్కవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.