౪. అగ్గపసాదసుత్తవణ్ణనా

౩౪. చతుత్థే అగ్గేసు పసాదాతి సేట్ఠేసు పసాదా. అగ్గా వా పసాదాతి సేట్ఠభూతా పసాదా. సేట్ఠవచనో హేత్థ అగ్గసద్దో. పురిమస్మిం అత్థవికప్పే అగ్గసద్దేన బుద్ధాదిరతనత్తయం వుచ్చతి. తేసు భగవా తావ అసదిసట్ఠేన, గుణవిసిట్ఠట్ఠేన, అసమసమట్ఠేన చ అగ్గో. సో హి మహాభినీహారం దసన్నం పారమీనం పవిచయఞ్చ ఆదిం కత్వా బోధిసమ్భారగుణేహి చేవ బుద్ధగుణేహి చ పయోజనేహి చ సేసజనేహి అసదిసోతి అసదిసట్ఠేనపి అగ్గో. యే చస్స తే గుణా మహాకరుణాదయో, తేహి సేససత్తానం గుణేహి విసిట్ఠట్ఠేనపి సబ్బసత్తుత్తమతాయ అగ్గో. యే పన పురిమకా సమ్మాసమ్బుద్ధా సబ్బసత్తేహి అసమా, తేహి సద్ధిం అయమేవ రూపకాయగుణేహి చేవ ధమ్మకాయగుణేహి చ సమోతి అసమసమట్ఠేనపి అగ్గో. తథా దుల్లభపాతుభావతో అచ్ఛరియమనుస్సభావతో బహుజనహితసుఖావహతో అదుతియఅసహాయాదిభావతో చ భగవా లోకే అగ్గోతి వుచ్చతి. యథాహ –

‘‘ఏకపుగ్గలస్స, భిక్ఖవే, పాతుభావో దుల్లభో లోకస్మిం. కతమస్స ఏకపుగ్గలస్స? తథాగతస్స అరహతో సమ్మాసమ్ముద్ధస్స. ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి అచ్ఛరియమనుస్సో. ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి బహుజన…పే… సమ్మాసమ్బుద్ధో. ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి అదుతియో అసహాయో అప్పటిమో అప్పటిభాగో అప్పటిపుగ్గలో అసమో అసమసమో ద్విపదానం అగ్గో. కతమో ఏకపుగ్గలో? తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి (అ. ని. ౧.౧౭౧-౧౭౩).

ధమ్మసఙ్ఘా అఞ్ఞధమ్మసఙ్ఘేహి అసదిసట్ఠేన విసిట్ఠగుణతాయ దుల్లభపాతుభావాదినా చ అగ్గా. తథా హి తేసం స్వాక్ఖాతతాదిసుప్పటిపన్నతాదిగుణవిసేసేహి అఞ్ఞే ధమ్మసఙ్ఘసదిసా అప్పతరం నిహీనా వా నత్థి, కుతో సేట్ఠా. సయమేవ తేహి విసిట్ఠగుణతాయ సేట్ఠా. తథా దుల్లభుప్పాదఅచ్ఛరియభావబహుజనహితసుఖావహఅదుతియాసహాయాదిసభావా చ తే. యదగ్గేన హి భగవా దుల్లభపాతుభావో, తదగ్గేన ధమ్మసఙ్ఘాపీతి. అచ్ఛరియాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం అగ్గేసు సేట్ఠేసు ఉత్తమేసు పవరేసు గుణవిసిట్ఠేసు పసాదాతి అగ్గప్పసదా.

దుతియస్మిం పనత్థే యథావుత్తేసు అగ్గేసు బుద్ధాదీసు ఉప్పత్తియా అగ్గభూతా పసాదా అగ్గప్పసాదా. యే పన అరియమగ్గేన ఆగతా అవేచ్చప్పసాదా, తే ఏకన్తేనేవ అగ్గభూతా పసాదాతి అగ్గప్పసాదా. యథాహ – ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, అరియసావకో బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతీ’’తిఆది (సం. ని. ౫.౧౦౩౭-౧౦౩౮). అగ్గవిపాకత్తాపి చేతే అగ్గప్పసాదా. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘అగ్గే ఖో పన పసన్నానం అగ్గో విపాకో’’తి (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦).

అపదా వాతిఆదీసు వా-సద్దో సముచ్చయత్థో, న వికప్పత్థో. యథా ‘‘అనుప్పన్నో వా కామాసవో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో వా కామాసవో పవడ్ఢతీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౭) ఏత్థ అనుప్పన్నో చ ఉప్పన్నో చాతి అత్థో. యథా చ ‘‘భూతానం వా సత్తానం ఠితియా సమ్భవేసీనం వా అనుగ్గహాయా’’తి ఏత్థ భూతానఞ్చ సమ్భవేసీనఞ్చాతి అత్థో. యథా చ ‘‘అగ్గితో వా ఉదకతో వా మిథుభేదతో వా’’తి (దీ. ని. ౨.౧౫౨) ఏత్థ అగ్గితో చ ఉదకతో చ మిథుభేదతో చాతి అత్థో, ఏవం ‘‘అపదా వా…పే… అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦) ఏత్థాపి అపదా చ ద్విపదా చాతి సమ్పిణ్డనవసేన అత్థో దట్ఠబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘వా-సద్దో సముచ్చయత్థో, న వికప్పత్థో’’తి.

రూపినోతి రూపవన్తో. న రూపినోతి అరూపినో. సఞ్ఞినోతి సఞ్ఞవన్తో. న సఞ్ఞినోతి అసఞ్ఞినో. ‘‘అపదా వా’’తిఆదిసబ్బపదేహి కామభవో, రూపభవో, అరూపభవో, ఏకవోకారభవో, చతువోకారభవో, పఞ్చవోకారభవో, సఞ్ఞిభవో, అసఞ్ఞిభవో, నేవసఞ్ఞినాసఞ్ఞిభవోతి నవవిధేపి భవే సత్తేపి అనవసేసతో పరియాదియిత్వా దస్సేతి. ఏత్థ హి రూపిగ్గహణేన కామభవో, రూపభవో, పఞ్చవోకారభవో, ఏకవోకారభవో చ దస్సితో, అరూపిగ్గహణేన అరూపభవో, చతువోకారభవో చ దస్సితో, సఞ్ఞిభవాదయో పన సరూపేనేవ దస్సితా. అపదాదిగ్గహణేన కామభవపఞ్చవోకారభవసఞ్ఞిభవానం ఏకదేసోవ దస్సితో.

కస్మా పనేత్థ యథా అదుతియసుత్తే ‘‘ద్విపదానం అగ్గో’’తి ద్విపదా ఏవ గహితా, ఏవం ద్విపదగ్గహణమేవ అకత్వా అపదాదిగ్గహణం కతన్తి? వుచ్చతే – అదుతియసుత్తే తావ సేట్ఠతరవసేన ద్విపదగ్గహణమేవ కతం. ఇమస్మిఞ్హి లోకే సేట్ఠో నామ ఉప్పజ్జమానో అపదచతుప్పదబహుపదేసు న ఉప్పజ్జతి, ద్విపదేసుయేవ ఉప్పజ్జతి. కతరేసు ద్విపదేసు? మనుస్సేసు చేవ దేవేసు చ. మనుస్సేసు ఉప్పజ్జమానో సకలలోకం వసే వత్తేతుం సమత్థో బుద్ధో హుత్వా ఉప్పజ్జతి, దేవేసు ఉప్పజ్జమానో దససహస్సిలోకధాతుం వసే వత్తనకో మహాబ్రహ్మా హుత్వా ఉప్పజ్జతి, సో తస్స కప్పియకారకో వా ఆరామికో వా సమ్పజ్జతి. ఇతి తతోపి సేట్ఠతరవసేనేస ద్విపదానం అగ్గోతి తత్థ వుత్తం. ఇధ పన అనవసేసపరియాదానవసేన ఏవం వుత్తం ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, సత్తా అపదా వా…పే… నేవసఞ్ఞినాసఞ్ఞినో వా, తథాగతో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి. నిద్ధారణే చేతం సామివచనం. మ-కారో పదసన్ధికరో, అగ్గో అక్ఖాయతీతి పదవిభాగో. తేనేవాహ ‘‘గుణేహి అగ్గో’’తిఆది.

అగ్గో విపాకో హోతీతి అగ్గే సమ్మాసమ్బుద్ధే పసన్నానం యో పసాదో అగ్గో సేట్ఠో ఉత్తమకోటిభూతో వా, తస్మా తస్స విపాకోపి అగ్గో సేట్ఠో ఉత్తమకోటిభూతో ఉళారతమో పణీతతమో హోతి. సో పన పసాదో దువిధో లోకియలోకుత్తరభేదతో. తేసు లోకియస్స తావ –

‘‘యే కేచి బుద్ధం సరణం గతాసే,

న తే గమిస్సన్తి అపాయభూమిం;

పహాయ మానుసం దేహం,

దేవకాయం పరిపూరేస్సన్తి. (దీ. ని. ౨.౩౩౨; ఇతివు. అట్ఠ. ౯౦; సం. ని. ౧.౩౭);

‘‘బుద్ధోతి కిత్తయన్తస్స, కాయే భవతి యా పీతి;

వరమేవ హి సా పీతి, కసిణేనపి జమ్బుదీపస్స. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౬; ఇతివు. అట్ఠ. ౯౦);

‘‘సతం హత్థీ సతం అస్సా, సతం అస్సతరీరథా;

సతం కఞ్ఞాసహస్సాని, ఆముక్కమణికుణ్డలా;

ఏకస్స పదవీతిహారస్స, కలం నాగ్ఘన్తి సోళసిం’’. (చూళవ. ౩౦౫);

‘‘సాధు ఖో, దేవానమిన్ద, బుద్ధం సరణగమనం హోతి, బుద్ధం సరణగమనహేతు ఖో, దేవానమిన్ద, ఏవమిధేకచ్చే సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జన్తి. తే అఞ్ఞే దేవే దసహి ఠానేహి అధిగ్గణ్హన్తి దిబ్బేన ఆయునా, దిబ్బేన వణ్ణేన, దిబ్బేన సుఖేన, దిబ్బేన యసేన, దిబ్బేన ఆధిపతేయ్యేన, దిబ్బేహి రూపేహి, దిబ్బేహి సద్దేహి, దిబ్బేహి గన్ధేహి, దిబ్బేహి రసేహి, దిబ్బేహి ఫోట్ఠబ్బేహీ’’తి (సం. ని. ౪.౩౪౧) –

ఏవమాదీనం సుత్తపదానం వసేన పసాదఫలవిసేసయోగో వేదితబ్బో, తస్మా సో అపాయదుక్ఖవినివత్తనేన సద్ధిం సమ్పత్తిభవేసు సుఖవిసేసదాయకోవ దట్ఠబ్బో.

లోకుత్తరో పన సామఞ్ఞఫలవిపాకదాయకో వట్టదుక్ఖవినివత్తకో. సబ్బోపి చాయం పసాదో పరమ్పరాయ వట్టదుక్ఖం వినివత్తేతియేవ. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, అరియసావకో అత్తనో సద్ధం అనుస్సరతి, నేవస్స తస్మిం సమయే రాగపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న దోసపరియుట్ఠితం…పే… న మోహపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, ఉజుగతమేవస్స తస్మిం సమయే చిత్తం హోతి, ఉజుగతచిత్తస్స పామోజ్జం జాయతి, పముదితస్స పీతి జాయతి…పే… నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతీ’’తి.

ధమ్మాతి సభావధమ్మా. సఙ్ఖతాతి సమేచ్చ సమ్భూయ పచ్చయేహి కతాతి సఙ్ఖతా, సపచ్చయా ధమ్మా. హేతూహి పచ్చయేహి చ న కేహిచి కతా సఙ్ఖతాతి అసఙ్ఖతా, అపచ్చయో నిబ్బానం. సఙ్ఖతానం పరియోసితభావేన ‘‘అసఙ్ఖతా’’తి పుథువచనం. విరాగో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీతి తేసం సఙ్ఖతాసఙ్ఖతధమ్మానం యో విరాగసఙ్ఖాతో అసఙ్ఖతధమ్మో, సో సభావేనేవ సణ్హసుఖుమభావతో సన్తతరపణీతతరభావతో గమ్భీరాదిభావతో మదనిమ్మదనాదిభావతో అగ్గం సేట్ఠం ఉత్తమం పవరన్తి వుచ్చతి. యదిదన్తి నిపాతో, యో అయన్తి అత్థో. మదనిమ్మదనోతిఆదీని సబ్బాని నిబ్బానవేవచనాని. తేనేవాహ ‘‘విరాగోతిఆదీని నిబ్బానస్సేవ నామానీ’’తి. రాగమదాదయోతి ఆది-సద్దేన మానమదపురిసమదాదికే సఙ్గణ్హాతి. సబ్బా పిపాసాతి కామపిపాసాదికా సబ్బా పిపాసా. సబ్బే ఆలయా సముగ్ఘాతం గచ్ఛన్తీతి కామాలయాదికా సబ్బేపి ఆలయా సముగ్ఘాతం యన్తి. వట్టానీతి కమ్మవట్టవిపాకవట్టాని. తణ్హాతి అట్ఠసతప్పభేదా సబ్బాపి తణ్హా.

అగ్గో విపాకో హోతీతి ఏత్థాపి –

‘‘యే కేచి ధమ్మం సరణం గతాసే…పే…’’. (దీ. ని. ౨.౩౩౨; సం ని. ౧.౩౭);

‘‘ధమ్మోతి కిత్తయన్తస్స, కాయే భవతి యా పీతి…పే…’’. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౬; ఇతివు. అట్ఠ. ౯౦);

‘‘సాధు ఖో, దేవానమిన్ద, ధమ్మం సరణగమనం హోతి, ధమ్మం సరణగమనహేతు ఖో, దేవానమిన్ద, ఏవమిధేకచ్చే…పే… దిబ్బేహి ఫోట్ఠబ్బేహీ’’తి (సం. ని. ౪.౩౪౧) –

ఏవమాదీనం సుత్తపదానం వసేన ధమ్మే పసాదస్స ఫలవిసేసయోగో వేదితబ్బో.

సఙ్ఘా వా గణా వాతి జనసమూహసఙ్ఖాతా యావతా లోకే సఙ్ఘా వా గణా వా. తథాగతసావకసఙ్ఘోతి అట్ఠఅరియపుగ్గలసమూహసఙ్ఖాతో దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతో తథాగతస్స సావకసఙ్ఘో. అగ్గమక్ఖాయతీతి అత్తనో సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తిఆదిగుణవిసేసేన తేసం సఙ్ఘానం అగ్గో సేట్ఠో ఉత్తమో పవరోతి వుచ్చతి. యదిదన్తి యాని ఇమాని. చత్తారి పురిసయుగాని యుగళవసేన, పఠమమగ్గట్ఠో పఠమఫలట్ఠోతి ఇదమేకం యుగళం, యావ చతుత్థమగ్గట్ఠో చతుత్థఫలట్ఠోతి ఇదమేకం యుగళన్తి ఏవం చత్తారి పురిసయుగాని. అట్ఠ పురిసపుగ్గలాతి పురిసపుగ్గలవసేన ఏకో పఠమమగ్గట్ఠో, ఏకో పఠమఫలట్ఠోతి ఇమినా నయేన అట్ఠ పురిసపుగ్గలా. ఏత్థ చ పురిసోతి వా పుగ్గలోతి వా ఏకత్థాని ఏతాని పదాని, వేనేయ్యవసేన పనేవం వుత్తం. ఏస భగవతో సావకసఙ్ఘోతి యానిమాని యుగళవసేన చత్తారి యుగాని పాటియేక్కతో అట్ఠ పురిసపుగ్గలా, ఏస భగవతో సావకసఙ్ఘో. ఆహునేయ్యోతిఆదీని వుత్తత్థానేవ. ఇధాపి –

‘‘యే కేచి సఙ్ఘం సరణం గతాసే…పే…’’. (దీ. ని. ౨.౩౩౨; సం. ని. ౧.౩౭);

‘‘సఙ్ఘోతి కిత్తయన్తస్స, కాయే భవతి యా పీతి…పే…’’. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౬; ఇతివు. అట్ఠ. ౯౦);

‘‘సాధు ఖో, దేవానమిన్ద, సఙ్ఘం సరణగమనం హోతి, సఙ్ఘం సరణగమనహేతు ఖో, దేవానమిన్ద…పే… దిబ్బేహి ఫోట్ఠబ్బేహీ’’తి (సం. ని. ౪.౩౪౧) –

ఆదీనం సుత్తపదానం వసేన సఙ్ఘే పసాదస్స ఫలవిసేసయోగో తస్స అగ్గవిపాకతా చ వేదితబ్బా. తథా అనుత్తరియపటిలాభో సత్తమభవాదితో పట్ఠాయ వట్టదుక్ఖసముచ్ఛేదో అనుత్తరసుఖాధిగమోతి ఏవమాదిఉళారఫలనిప్ఫాదనవసేన అగ్గవిపాకతా వేదితబ్బా.

గాథాసు అగ్గతోతి అగ్గే రతనత్తయే, అగ్గభావతో వా పసన్నానం. అగ్గం ధమ్మన్తి అగ్గసభావం బుద్ధసుబోధిం ధమ్మసుధమ్మతం సఙ్ఘసుప్పటిపత్తిం, రతనత్తయస్స అనఞ్ఞసాధారణం ఉత్తమసభావం, దసబలాదిస్వాక్ఖాతతాదిసుప్పటిపన్నతాదిగుణసభావం వా. విజానతన్తి విజానన్తానం. ఏవం సాధారణతో అగ్గప్పసాదవత్థుం దస్సేత్వా ఇదాని అసాధారణతో తం విభాగేన దస్సేతుం ‘‘అగ్గే బుద్ధే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పసన్నానన్తి అవేచ్చప్పసాదేన చ ఇతరప్పసాదేన చ పసన్నానం అధిముత్తానం. విరాగూపసమేతి విరాగే ఉపసమే చ, సబ్బస్స రాగస్స సబ్బేసం కిలేసానం అచ్చన్తవిరాగహేతుభూతే అచ్చన్తఉపసమహేతుభూతే చాతి అత్థో. సుఖేతి వట్టదుక్ఖక్ఖయభావేన సఙ్ఖారూపసమసుఖభావేన సుఖే.

అగ్గస్మిం దానం దదతన్తి అగ్గే రతనత్తయే దానం దదన్తానం దేయ్యధమ్మం పరిచ్చజన్తానం. తత్థ ధరమానం భగవన్తం చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహన్తా పూజేన్తా సక్కరోన్తా, పరినిబ్బుతం భగవన్తం ఉద్దిస్స ధాతుచేతియాదికే ఉపట్ఠహన్తా పూజేన్తా సక్కరోన్తా బుద్ధే దానం దదన్తి నామ. ‘‘ధమ్మం పూజేస్సామా’’తి ధమ్మధరే పుగ్గలే చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహన్తా పూజేన్తా సక్కరోన్తా ధమ్మఞ్చ చిరట్ఠితికం కరోన్తా ధమ్మే దానం దదన్తి నామ. తథా అరియసఙ్ఘం చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహన్తా పూజేన్తా సక్కరోన్తా తం ఉద్దిస్స ఇతరస్మిమ్పి తథా పటిపజ్జన్తా సఙ్ఘే దానం దదన్తి నామ. అగ్గం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీతి ఏవం రతనత్తయే పసన్నేన చేతసా ఉళారం పరిచ్చాగం ఉళారఞ్చ పూజాసక్కారం పవత్తేన్తానం దివసే దివసే అగ్గం ఉళారం కుసలం ఉపచీయతి. ఇదాని తస్స పుఞ్ఞస్స అగ్గవిపాకతాయ అగ్గభావం దస్సేతుం ‘‘అగ్గం ఆయూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఆయూతి దిబ్బం వా మానుసం వా అగ్గం ఉళారం పరమం ఆయు పవడ్ఢతి ఉపరూపరి బ్రూహతి. వణ్ణోతి రూపసమ్పదా. యసోతి పరివారసమ్పదా. కిత్తీతి థుతిఘోసో. సుఖన్తి కాయికం చేతసికఞ్చ సుఖం. బలన్తి కాయబలఞ్చేవ ఞాణబలఞ్చ.

అగ్గస్స రతనత్తయస్స దానం దాతా. అథ వా అగ్గస్స దేయ్యధమ్మస్స దానం ఉళారం కత్వా తత్థ పుఞ్ఞం పవత్తేతా. అగ్గధమ్మసమాహితోతి అగ్గేన పసాదధమ్మేన దానాదిధమ్మేన చ సంహితో సమన్నాగతో అచలప్పసాదయుత్తో, తస్స వా విపాకభూతేహి బహుజనస్స పియమనాపతాదిధమ్మేహి యుత్తో. అగ్గప్పత్తో పమోదతీతి యత్థ యత్థ సత్తనికాయే ఉప్పన్నో, తత్థ తత్థ అగ్గభావం సేట్ఠభావం అధిగతో, అగ్గభావం వా లోకుత్తరమగ్గఫలం అధిగతో పమోదతి అభిరమతి పరితుస్సతీతి.

అగ్గపసాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.