౮. అరియవంససుత్తవణ్ణనా

౨౮. అట్ఠమే వంస-సద్దో ‘‘పిట్ఠివంసం అతిక్కమిత్వా నిసీదతీ’’తిఆదీసు ద్విన్నం గోపానసీనం సన్ధానట్ఠానే ఠపేతబ్బదణ్డకే ఆగతో.

‘‘వంసో విసాలో చ యథా విసత్తో,

పుత్తేసు దారేసు చ యా అపేక్ఖా;

వంసక్కళీరోవ అసజ్జమానో,

ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో’’తి. –

ఆదీసు కట్ఠకే. ‘‘భేరిసద్దో ముదిఙ్గసద్దో వంసతాలసద్దో’’తిఆదీసు తూరియవిసేసే, వేణూతిపి వుచ్చతి. ‘‘భిన్నేన పిట్ఠివంసేన మతో హత్థీ’’తిఆదీసు హత్థిఆదీనం పిట్ఠివేమజ్ఝే పదేసే. ‘‘కులవంసం ఠపేస్సామీ’’తిఆదీసు కులన్వయే. ‘‘వంసానురక్ఖకో పవేణీపాలకో’’తిఆదీసు గుణానుపుబ్బియం గుణానం పబన్ధప్పవత్తియం. ఇధ పన చతుపచ్చయసన్తోసభావనారామతాసఙ్ఖాతగుణానం పబన్ధే దట్ఠబ్బో. తస్స పన వంసస్స కులన్వయం గుణన్వయఞ్చ నిదస్సనవసేన దస్సేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఖత్తియవంసోతి ఖత్తియకులవంసో. ఏస నయో సేసపదేసుపి. సమణవంసో పన సమణతన్తి సమణపవేణీ. మూలగన్ధాదీనన్తి ఆది-సద్దేన యథా సారగన్ధాదీనం సఙ్గహో, ఏవమేత్థ గోరసాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో, దుతియేన పన ఆది-సదేన కాసికవత్థసప్పిమణ్డాదీనం.

అరియ-సద్దో అమిలక్ఖేసుపి మనుస్సేసు పవత్తతి, యేసం నివసనట్ఠానం అరియం ఆయతనన్తి వుచ్చతి. యథాహ ‘‘యావతా, ఆనన్ద, అరియం ఆయతన’’న్తి (దీ. ని. ౨.౧౫౨; ఉదా. ౭౬). లోకియసాధుజనేసుపి ‘‘యే హి వో అరియా పరిసుద్ధకాయసమాచారా, తేసం అహం అఞ్ఞతరో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౫). ఇధ పన యే ‘‘ఆరకా కిలేసేహీ’’తిఆదినా లద్ధనిబ్బచనా పటివిద్ధఅరియసచ్చా, తే ఏవ అధిప్పేతాతి దస్సేతుం ‘‘కే పన తే అరియా’’తి పుచ్ఛం కత్వా ‘‘అరియా వుచ్చన్తీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యే మహాపణిధానకప్పతో పట్ఠాయ యావాయం కప్పో, ఏత్థన్తరే ఉప్పన్నా సమ్మాసమ్బుద్ధా. తే తావ సరూపతో దస్సేత్వా తదఞ్ఞేపి సమ్మాసమ్బుద్ధే పచ్చేకబుద్ధే బుద్ధసావకే చ సఙ్గహేత్వా అనవసేసతో అరియే దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యావ సాసనం అన్తరధాయతి, తావ సత్థా ధరతి ఏవ నామాతి ఇమమేవ భగవన్తం. యే చేతరహి బుద్ధసావకా, తే చ సన్ధాయ పచ్చుప్పన్నగ్గహణం. తస్మిం తస్మిం కాలే తే తే పచ్చుప్పన్నాతి చే, అతీతానాగతగ్గహణం న కత్తబ్బం సియా.

ఇదాని యథా భగవా ‘‘ధమ్మం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేస్సామి, యదిదం ఛ ఛక్కానీ’’తి ఛఛక్కదేసనాయ (మ. ని. ౩.౪౨౦) అట్ఠహి పదేహి వణ్ణం అభాసి. ఏవం మహాఅరియవంసదేసనాయ అరియానం వంసం ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, అరియవంసా అగ్గఞ్ఞా రత్తఞ్ఞా వంసఞ్ఞా పోరాణా, అసంకిణ్ణా అసంకిణ్ణపుబ్బా న సంకీయన్తి న సంకీయిస్సన్తి, అప్పటికుట్ఠా సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహీ’’తి యేహి నవహి పదేహి వణ్ణం అభాసి, తాని తావ ఆనేత్వా థోమనావసేనేవ వణ్ణేన్తో ‘‘తే ఖో పనేతే’’తిఆదిమాహ. అగ్గాతి జానితబ్బా సబ్బవంసేహి సేట్ఠభావతో సేట్ఠభావసాధనతో చ.

రత్తఞ్ఞా చిరరత్తాతి జానితబ్బా రత్తఞ్ఞూహి బుద్ధాదీహి తేహి చ తథా అనుట్ఠితత్తా. వంసాతి జానితబ్బాతి బుద్ధాదీనం అరియానం వంసాతి జానితబ్బా. పోరాణాతి పురాతనా. న అధునప్పత్తికాతి న అధునాతనా. అవికిణ్ణాతి న ఖిత్తా న ఛడ్డితా. తేనాహ ‘‘అనపనీతా’’తి. న అపనీతపుబ్బాతి న ఛడ్డితపుబ్బా, తిస్సన్నమ్పి సిక్ఖానం పరిపూరణూపాయభావతో న పరిచ్చత్తపుబ్బా. తతో ఏవ ఇదానిపి న అపనీయన్తి, అనాగతేపి న అపనీయిస్సన్తియేవ. ధమ్మసభావస్స విజాననేన విఞ్ఞూ. సమితపాపా సమణా చేవ బాహితపాపా బ్రాహ్మణా చ. తేహి అప్పటికుట్ఠా అప్పటిక్ఖిత్తా. యే హి న పటిక్కోసితబ్బా, తే అనిన్దితబ్బా. అగరహితబ్బా అపరిచ్చజితబ్బతాయ అప్పటిక్ఖిపితబ్బా హోన్తీతి.

సన్తుట్ఠోతి ఏత్థ యథాధిప్పేతసన్తోసమేవ దస్సేన్తేన పచ్చయసన్తోసవసేన సన్తుట్ఠోతి వుత్తం, ఝానవిపస్సనాదివసేనపి ఇధ భిక్ఖునో సన్తుట్ఠతా హోతీతి. ఇతరీతరేనాతి ఇతరేన ఇతరేన. ఇతరసద్దో అనియమవచనో ద్విక్ఖత్తుం వుచ్చమానో యం-కిఞ్చిసద్దేహి సమానత్థో హోతీతి వుత్తం ‘‘యేన కేనచీ’’తి. స్వాయం అనియమవాచితాయ ఏవ యథా థూలాదీనం అఞ్ఞతరవచనో, ఏవం యథాలద్ధాదీనమ్పి అఞ్ఞతరవచనోతి. తత్థ దుతియపక్ఖస్సేవ ఇధ ఇచ్ఛితభావం దస్సేన్తో ‘‘అథ ఖో’’తిఆదిమాహ. నను చ యథాలద్ధాదయోపి థూలాదయో ఏవ? సచ్చమేతం, తథాపి అత్థి విసేసో. యో హి యథాలద్ధేసు థూలాదీసు సన్తోసో, సో యథాలాభసన్తోసోవ, న ఇతరో. న హి సో పచ్చయమత్తసన్నిస్సయో ఇచ్ఛితో, అథ ఖో అత్తనో కాయబలసారుప్పభావసన్నిస్సయోపి. థూలదుకాదయో తయోపి చీవరే లబ్భన్తి, మజ్ఝిమో చతుపచ్చయసాధారణో, పచ్ఛిమో పన చీవరే సేనాసనే చ లబ్భతీతి దట్ఠబ్బం. ఇమే తయో సన్తోసేతి ఇదం సబ్బసఙ్గాహికనయేన వుత్తం. యే హి పరతో గిలానపచ్చయం పిణ్డపాతే ఏవ పక్ఖిపిత్వా చీవరే వీసతి, పిణ్డపాతే పన్నరస, సేనాసనే పన్నరసాతి సమపఞ్ఞాస సన్తోసా వుచ్చన్తి, తే సబ్బేపి యథారహం ఇమేసు ఏవ తీసు సన్తోసేసు సఙ్గహం సమోసరణం గచ్ఛన్తీతి.

చీవరం జానితబ్బన్తి ‘‘ఇదం నామ చీవరం కప్పియ’’న్తి జాతితో చీవరం జానితబ్బం. చీవరఖేత్తన్తి చీవరస్స ఉప్పత్తిక్ఖేత్తం. పంసుకూలన్తి పంసుకూలచీవరం, పంసుకూలలక్ఖణప్పత్తం చీవరం జానితబ్బన్తి అత్థో. చీవరసన్తోసోతి చీవరే లబ్భమానో సబ్బో సన్తోసో జానితబ్బో. చీవరప్పటిసంయుత్తాని ధుతఙ్గాని జానితబ్బాని, యాని గోపేన్తో చీవరసన్తోసేన సమ్మదేవ సన్తుట్ఠో హోతీతి. ఖోమకప్పాసికకోసేయ్యకమ్బలసాణభఙ్గాని ఖోమాదీని. తత్థ ఖోమం నామ ఖోమసుత్తేహి వాయితం ఖోమపట్టచీవరం. తథా సేసానిపి. సాణన్తి సాణవాకసుత్తేహి కతచీవరం. భఙ్గన్తి పన ఖోమసుత్తాదీని సబ్బాని, ఏకచ్చాని వా మిస్సేత్వా కతచీవరం. భఙ్గమ్పి వాకమయమేవాతి కేచి. ఛాతి గణనపరిచ్ఛేదో. యది ఏవం ఇతో అఞ్ఞా వత్థజాతి నత్థీతి? నో నత్థి. సా పన ఏతేసం అనులోమాతి దస్సేతుం ‘‘దుకూలాదీనీ’’తిఆది వుత్తం. ఆది-సద్దేన పత్తుణ్ణం, సోమారపట్టం, చీనపట్టం, ఇద్ధిజం, దేవదిన్నన్తి తేసం సఙ్గహో. తత్థ దుకూలం సాణస్స అనులోమం వాకమయత్తా. పత్తుణ్ణదేసే సఞ్జాతవత్థం పత్తుణ్ణం. ‘‘కోసేయ్యవిసేసో’’తి హి అభిధానకోసే వుత్తం. సోమారదేసే చీనదేసే చ జాతవత్థాని సోమారచీనపట్టాని. పత్తుణ్ణాదీని తీణి కోసేయ్యస్స అనులోమాని పాణకేహి కతసుత్తమయత్తా. ఇద్ధిజం ఏహిభిక్ఖూనం పుఞ్ఞిద్ధియా నిబ్బత్తచీవరం, తం ఖోమాదీనం అఞ్ఞతరం హోతీతి తేసం ఏవ అనులోమం. దేవతాహి దిన్నచీవరం దేవదిన్నం, తం కప్పరుక్ఖే నిబ్బత్తం జాలినియా దేవకఞ్ఞాయ అనురుద్ధత్థేరస్స దిన్నవత్థసదిసం, తమ్పి ఖోమాదీనంయేవ అనులోమం హోతి తేసు అఞ్ఞతరభావతో.

ఇమానీతి అన్తోగధావధారణవచనం, ఇమాని ఏవాతి అత్థో. బుద్ధాదీనం పరిభోగయోగ్గతాయ కప్పియచీవరాని. ఇదాని అవధారణేన నివత్తితాని ఏకదేసేన దస్సేతుం ‘‘కుసచీర’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ కుసతిణేహి అఞ్ఞేహి వా తాదిసేహి తిణేహి కతచీవరం కుసచీరం. అక్కవాకాదీహి వాకేహి కతచీవరం వాకచీరం. చతుక్కోణేహి తికోణేహి వా ఫలకేహి కతచీవరం ఫలకచీరం. మనుస్సానం కేసేహి కతకమ్బలం కేసకమ్బలం. చామరివాలఅస్సవాలాదీహి కతం వాలకమ్బలం. మకచితన్తూహి వాయితో పోత్థకో. చమ్మన్తి మిగచమ్మాది యం కిఞ్చి చమ్మం. ఉలూకపక్ఖేహి గన్థిత్వా కతచీవరం ఉలూకపక్ఖం. భుజపత్తతచాదిమయం రుక్ఖదుస్సం. తిరీటకన్తి అత్థో. సుఖుమతరాహి లతాహి లతావాకేహి వా వాయితం లతాదుస్సం. ఏరకవాకేహి కతం ఏరకదుస్సం. తథా కదలిదుస్సం. సుఖుమేహి వేళువిలీవేహి కతం వేళుదుస్సం. ఆది-సద్దేన వక్కలాదీనం సఙ్గహో. అకప్పియచీవరాని తిత్థియద్ధజభావతో.

అట్ఠన్నం మాతికానం వసేనాతి ‘‘సీమాయ దేతి, కతికాయ దేతీ’’తిఆదినా (మహావ. ౩౭౯) ఆగతానం అట్ఠన్నం చీవరుప్పత్తిమాతికానం వసేన. చీవరానం పటిలాభక్ఖేత్తదస్సనత్థఞ్హి భగవతా ‘‘అట్ఠిమా, భిక్ఖవే, మాతికా’’తిఆదినా మాతికా ఠపితా. మాతికాతి హి మాతరో చీవరుప్పత్తిజనికాతి.

సోసానికన్తి సుసానే పతితం. పాపణికన్తి ఆపణద్వారే పతితం. రథియన్తి పుఞ్ఞత్థికేహి వాతపానన్తరేన రథికాయ ఛడ్డితచోళకం. సఙ్కారకూటకన్తి సఙ్కారట్ఠానే ఛడ్డితచోళకం. సినానన్తి నహానచోళకం, యం భూతవేజ్జేహి ససీసం నహాయిత్వా కాలకణ్ణిచోళన్తి ఛడ్డేత్వా గచ్ఛన్తి. తిత్థన్తి తిత్థచోళం, సినానతిత్థే ఛడ్డితపిలోతికా. అగ్గిదడ్ఢన్తి అగ్గినా దడ్ఢప్పదేసం. తఞ్హి మనుస్సా ఛడ్డేన్తి. గోఖాయితాదీని పాకటానేవ. తానిపి హి మనుస్సా ఛడ్డేన్తి. ధజం ఉస్సాపేత్వాతి నావం ఆరోహన్తేహి వా యుద్ధం పవిసన్తేహి వా ధజయట్ఠిం ఉస్సాపేత్వా, తత్థ బద్ధం వాతేన ఆనీతం తేహి ఛడ్డితన్తి అధిప్పాయో.

సాదకభిక్ఖునాతి గహపతిచీవరస్స సాదియనభిక్ఖునా. ఏకమాసమత్తన్తి చీవరమాససఞ్ఞితం ఏకమాసమత్తం వితక్కేతుం వట్టతి, న తతో పరన్తి అధిప్పాయో. సబ్బస్సపి హి తణ్హానిగ్గహత్థా సాసనే పటిపత్తీతి. పంసుకూలికో అద్ధమాసేనేవ కరోతి అపరప్పటిబద్ధత్తా పటిలాభస్స, ఇతరస్స పన పరప్పటిబద్ధత్తా మాసమత్తం అనుఞ్ఞాతం. ఇదం మాసడ్ఢమాసమత్తం…పే… వితక్కసన్తోసో వితక్కేన్తస్స పరిమితకాలికత్తా. మహాథేరం తత్థ అత్తనో సహాయం ఇచ్ఛన్తోపి గరుగారవేన ‘‘గామద్వారం, భన్తే, గమిస్సామి’’ఇచ్చేవాహ. థేరోపి తస్స అజ్ఝాసయం ఞత్వా ‘‘అహమ్పావుసో, గమిస్సామీ’’తి ఆహ. ‘‘ఇమస్స భిక్ఖునో వితక్కస్స అవసరో మా హోతూ’’తి పఞ్హం పుచ్ఛమానో గామం పావిసి. ఉచ్చారపలిబుద్ధోతి ఉచ్చారేన పీళితో. తదా భగవతో దుక్కరకిరియానుస్సరణముఖేన తథాగతే ఉప్పన్నస్స పీతిసోమనస్సవేగస్స బలవభావేన కిలేసానం విక్ఖమ్భితత్తా తస్మింయేవ…పే… తీణి ఫలాని పత్తో.

కత్థ లభిస్సామీతి చిన్తనాపి లాభాసాపుబ్బికాతి తథా ‘‘అచిన్తేత్వా’’తి వుత్తం. ‘‘సున్దరం లభిస్సామి, మనాపం లభిస్సామీ’’తిఏవమాదిచిన్తనాయ కా నామ కథా, కథం పన గన్తబ్బన్తి ఆహ ‘‘కమ్మట్ఠానసీసేనేవ గమన’’న్తి. తేన చీవరం పటిచ్చ కిఞ్చిపి న చిన్తేతబ్బమేవాతి దస్సేతి. అపేసలో అప్పతిరూపాయపి పరియేసనాయ పచ్చయో భవేయ్యాతి ‘‘పేసలం భిక్ఖుం గహేత్వా’’తి వుత్తం. ఆహరియమానన్తి సుసానాదీసు పతితం వత్థం ‘‘ఇమే భిక్ఖూ పంసుకూలపరియేసనం చరన్తీ’’తి ఞత్వా కేనచి పురిసేన తతో ఆనీయమానం. ఏవం లద్ధం గణ్హన్తస్సపీతి ఏవం పటిలాభసన్తోసం అకోపేత్వా లద్ధం గణ్హన్తస్సపి. అత్తనోపహోనకమత్తేనేవాతి యథాలద్ధానం పంసుకూలానం ఏకపట్టదుపట్టానం అత్థాయ అత్తనో పహోనకప్పమాణేనేవ. అవధారణేన ఉపరి పచ్చాసం నివత్తేతి. గామే భిక్ఖాయ ఆహిణ్డన్తేన సపదానచారినా వియ ద్వారప్పటిపాటియా చరణం లోలుప్పవివజ్జనం నామ లోలుప్పస్స దూరసముస్సారితత్తా.

యాపేతున్తి అత్తభావం పవత్తేతుం. ధోవనుపగేనాతి ధోవనయోగ్గేన. పణ్ణానీతి అమ్బజమ్బాదిపణ్ణాని. అకోపేత్వాతి సన్తోసం అకోపేత్వా. పహోనకనీహారేనేవాతి అన్తరవాసకాదీసు యం కాతుకామో, తస్స పహోనకనియామేనేవ యథాలద్ధం థూలసుఖుమాదిం గహేత్వా కరణం. తిమణ్డలప్పటిచ్ఛాదనమత్తస్సేవాతి నివాసనం చే నాభిమణ్డలం, జాణుమణ్డలం, ఇతరఞ్చే గలవాటమణ్డలం, జాణుమణ్డలన్తి తిమణ్డలప్పటిచ్ఛాదనమత్తస్సేవ కరణం. తం పన అత్థతో తిణ్ణం చీవరానం హేట్ఠిమన్తేన వుత్తపరిమాణంయేవ హోతి. అవిచారేత్వా న విచారేత్వా.

కుసిబన్ధనకాలేతి మణ్డలాని యోజేత్వా సిబ్బనకాలే. సత్త వారేతి సత్త సిబ్బనవారే. కప్పబిన్దుఅపదేసేన కస్సచి వికారస్స అకరణం కప్పసన్తోసో.

సీతప్పటిఘాతనాది అత్థాపత్తితో సిజ్ఝతీతి ముఖ్యమేవ చీవరపరిభోగే పయోజనం దస్సేతుం ‘‘హిరికోపీనప్పటిచ్ఛాదనమత్తవసేనా’’తి వుత్తం. తేనాహ భగవా ‘‘యావదేవ హిరికోపీనప్పటిచ్ఛాదనత్థ’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౩; అ. ని. ౬.౫౮; మహాని. ౨౦౬). వట్టతి, న తావతా సన్తోసో కుప్పతి సమ్భారానం దక్ఖిణేయ్యానం అలాభతో. సారణీయధమ్మే ఠత్వాతి సీలవన్తేహి భిక్ఖూహి సాధారణభోగిభావే ఠత్వా. ఇతీతిఆదినా పఠమస్సేవ అరియవంసస్స పంసుకూలికఙ్గతేచీవరికఙ్గానం తేసఞ్చస్స పచ్చయతం దస్సేన్తో ‘‘ఇతి ఇమే ధమ్మా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సముట్ఠాపకా ఉపత్థమ్భకా చా’’తి దీపేతి. ఏస నయో ఇతో పరేసు.

సన్తుట్ఠో హోతి వణ్ణవాదీతి ఏత్థ చతుక్కోటికం సమ్భవతి. తత్థ చతుత్థోయేవ పక్ఖో వణ్ణితథోమితోతి తథా దేసనా కతా. ఏకో సన్తుట్ఠో హోతి, సన్తోసస్స వణ్ణం న కథేతి సేయ్యథాపి థేరో నాళకో. ఏకో న సన్తుట్ఠో హోతి, సన్తోసస్స వణ్ణం కథేతి సేయ్యథాపి ఉపనన్దో సక్యపుత్తో. ఏకో నేవ సన్తుట్ఠో హోతి, న సన్తోసస్స వణ్ణం కథేతి సేయ్యథాపి థేరో లాళుదాయి. ఏకో సన్తుట్ఠో చేవ హోతి, సన్తోసస్స చ వణ్ణం కథేతి సేయ్యథాపి థేరో మహాకస్సపో.

అనేసనన్తి అయుత్తం ఏసనం. తేనాహ ‘‘అప్పతిరూప’’న్తి, సాసనే ఠితానం అప్పతిరూపం అయోగ్గం. కోహఞ్ఞం కరోన్తోతి చీవరుప్పాదననిమిత్తం పరేసం కుహనం విమ్హాపనం కరోన్తో. ఉత్తసతీతి తణ్హాసన్తాసేన ఉపరూపరి తసతి. పరితస్సతీతి పరితో తస్సతి. యథా సబ్బే కాయవచిప్పయోగా తదత్థా ఏవ జాయన్తి, ఏవం సబ్బభాగేహి తసతి. గధితం వుచ్చతి గిద్ధో, సో చేత్థ అభిజ్ఝాలక్ఖణో అధిప్పేతో. గధితం ఏతస్స నత్థీతి అగధితోతి ఆహ ‘‘విగతలోభగిద్ధో’’తి. ముచ్ఛన్తి తణ్హావసేన ముయ్హనం. తస్స సముస్సయస్స అధిగతం అనాపన్నో అనుపగతో. అనోత్థతో అనజ్ఝోత్థతో. అపరియోనద్ధోతి తణ్హచ్ఛదనేన అచ్ఛాదితో. ఆదీనవం పస్సమానోతి దిట్ఠధమ్మికం సమ్పరాయికఞ్చ దోసం పస్సన్తో. గధితపరిభోగతో నిస్సరతి ఏతేనాతి నిస్సరణం, ఇదమట్ఠికతా. తం పజానాతీతి నిస్సరణపఞ్ఞో. తేనాహ ‘‘యావదేవ…పే… జానన్తో’’తి.

నేవత్తానుక్కంసేతీతి అత్తానం నేవ ఉక్కంసేతి న ఉక్ఖిపతి న ఉక్కట్ఠతో దహతి. అహన్తిఆది ఉక్కంసనాకారదస్సనం. న వమ్భేతి న హీళేతి న నిహీనతో దహతి. తస్మిం చీవరసన్తోసేతి తస్మిం యథావుత్తే వీసతివిధే చీవరసన్తోసే. కామఞ్చేత్థ వుత్తప్పకారసన్తోసగ్గహణేనేవ చీవరహేతు అనేసనాపజ్జనాదిపి గహితమేవ తస్మిం సతి తస్స భావతో, అసతి చ అభావతో. వణ్ణవాదితాఅత్తుక్కంసనపరవమ్భనాని పన గహితాని న హోన్తీతి ‘‘వణ్ణవాదాదీసు వా’’తి వికప్పో వుత్తో. ఏత్థ చ దక్ఖోతిఆది యేసం ధమ్మానం వసేనస్స యథావుత్తసన్తోసాదీ ఇజ్ఝన్తి, తందస్సనం. తత్థ దక్ఖోతి ఇమినా తేసం సముట్ఠాపనపఞ్ఞం దస్సేతి. అనలసోతి ఇమినా పగ్గణ్హనవీరియం, సమ్పజానోతి ఇమినా పారిహారియపఞ్ఞం, పటిస్సతోతి ఇమినా తత్థ అసమ్మోసవుత్తిం దస్సేతి.

పిణ్డపాతో జానితబ్బోతి పభేదతో పిణ్డపాతో జానితబ్బో. పిణ్డపాతక్ఖేత్తన్తి పిణ్డపాతస్స ఉప్పత్తిట్ఠానం. పిణ్డపాతసన్తోసో జానితబ్బోతి పిణ్డపాతసన్తోసప్పభేదో జానితబ్బో. ఇధ భేసజ్జమ్పి పిణ్డపాతగతికమేవ. ఆహరితబ్బతో హి సప్పిఆదీనమ్పి గహణం కతం.

పిణ్డపాతక్ఖేత్తం పిణ్డపాతస్స ఉప్పత్తిట్ఠానం ఖేత్తం వియ ఖేత్తం. ఉప్పజ్జతి ఏత్థ, ఏతేనాతి చ ఉప్పత్తిట్ఠానం. సఙ్ఘతో వా హి భిక్ఖునో పిణ్డపాతో ఉప్పజ్జతి ఉద్దిస్సవసేన వా. తత్థ సకలస్స సఙ్ఘస్స దాతబ్బభత్తం సఙ్ఘభత్తం. కతిపయే భిక్ఖూ ఉద్దిసిత్వా ఉద్దేసేన దాతబ్బభత్తం ఉద్దేసభత్తం. నిమన్తేత్వా దాతబ్బభత్తం నిమన్తనం. సలాకాయ దాతబ్బభత్తం సలాకభత్తం. ఏకస్మిం పక్ఖే ఏకదివసం దాతబ్బభత్తం పక్ఖికం. ఉపోసథే ఉపోసథే దాతబ్బభత్తం ఉపోసథికం. పాటిపదదివసే దాతబ్బభత్తం పాటిపదికం. ఆగన్తుకానం దాతబ్బభత్తం ఆగన్తుకభత్తం. ధురగేహే ఏవ ఠపేత్వా దాతబ్బభత్తం ధురభత్తం. కుటిం ఉద్దిస్స దాతబ్బభత్తం కుటిభత్తం. గామవాసిఆదీహి వారేన దాతబ్బభత్తం వారభత్తం. విహారం ఉద్దిస్స దాతబ్బభత్తం విహారభత్తం. సేసాని పాకటానేవ.

వితక్కేతి ‘‘కత్థ ను ఖో అహం అజ్జ పిణ్డాయ చరిస్సామీ’’తి. ‘‘స్వే కత్థ పిణ్డాయ చరిస్సామా’’తి థేరేన వుత్తే ‘‘అసుకగామే, భన్తే’’తి కామమేతం పటివచనదానం, యేన పన చిత్తేన చిన్తేత్వా తం వుత్తం, తం సన్ధాయాహ ‘‘ఏత్తకం చిన్తేత్వా’’తి. తతో పట్ఠాయాతి వితక్కమాళకే ఠత్వా వితక్కితకాలతో పట్ఠాయ. తతో పరం వితక్కేన్తో అరియవంసా చుతో హోతీతి ఇదం తిణ్ణమ్పి అరియవంసికానం వసేన గహేతబ్బం, న ఏకచారికస్సేవ. సబ్బోపి హి అరియవంసికో ఏకవారమేవ వితక్కేతుం లభతి, న తతో పరం. పరిబాహిరోతి అరియవంసికభావతో బహిభూతో. స్వాయం వితక్కసన్తోసో కమ్మట్ఠానమనసికారేన న కుప్పతి విసుజ్ఝతి చ. ఇతో పరేసుపి ఏసేవ నయో. తేనేవాహ ‘‘కమ్మట్ఠానసీసేన గన్తబ్బ’’న్తి. గహేతబ్బమేవాతి అట్ఠానప్పయుత్తో ఏవ-సద్దో. యాపనమత్తమేవ గహేతబ్బన్తి యోజేతబ్బం.

ఏత్థాతి ఏతస్మిం పిణ్డపాతప్పటిగ్గహణే. అప్పన్తి అత్తనో యాపనప్పమాణతోపి అప్పం గహేతబ్బం దాయకస్స చిత్తారాధనత్థం. పమాణేనేవాతి అత్తనో పమాణేనేవ అప్పం గహేతబ్బం. పమాణేన గహేతబ్బన్తి ఏత్థ కారణం దస్సేతుం ‘‘పటిగ్గహణస్మిఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. మక్ఖేతీతి విద్ధంసేతి అపనేతి. వినిపాతేతి వినాసేతి అట్ఠానవినియోగేన. సాసనన్తి సత్థుసాసనం అనుసిట్ఠిం న కరోతి న పటిపజ్జతి. సపదానచారినా వియ ద్వారపటిపాటియా చరణం లోలుప్పవివజ్జనసన్తోసోతి ఆహ ‘‘ద్వారపటిపాటియా గన్తబ్బ’’న్తి.

హరాపేత్వాతి అధికం అపనేత్వా. ఆహారగేధతో నిస్సరతి ఏతేనాతి నిస్సరణం. జిఘచ్ఛాయ పటివినోదనత్థం కతా, కాయస్స ఠితిఆదిపయోజనం పన అత్థాపత్తితో ఆగతమేవాతి ఆహ ‘‘జిఘచ్ఛాయ…పే… సన్తోసో నామా’’తి. నిదహిత్వా న పరిభుఞ్జితబ్బం తదహుపీతి అధిప్పాయో. ఇతరత్థ పన సిక్ఖాపదేనేవ వారితం. సారణీయధమ్మే ఠితేనాతి సీలవన్తేహి భిక్ఖూహి సాధారణభోగిభావే ఠితేన.

సేనాసనేనాతి సయనేన ఆసనేన చ. యత్థ యత్థ హి మఞ్చాదికే విహారాదికే చ సేతి, తం సేనం. యత్థ యత్థ పీఠాదికే ఆసతి, తం ఆసనం. తదుభయం ఏకతో కత్వా ‘‘సేనాసన’’న్తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘మఞ్చో’’తిఆది. తత్థ మఞ్చో మసారకాది. తథా పీఠం. మఞ్చభిసి, పీఠభిసీతి దువిధో భిసి. విహారో పాకారపరిచ్ఛిన్నో సకలో ఆవాసో, ‘‘దీఘముఖపాసాదో’’తి కేచి. అడ్ఢయోగో దీఘపాసాదో, ‘‘ఏకపస్సచ్ఛాదనకసేనాసన’’న్తి కేచి. పాసాదోతి చతురస్సపాసాదో, ‘‘ఆయతచతురస్సపాసాదో’’తి కేచి. హమ్మియన్తి ముణ్డచ్ఛదనపాసాదో. గుహాతి కేవలా పబ్బతగుహా. లేణం ద్వారబన్ధం. అట్టో బహలభిత్తికగేహం, యస్స గోపానసియో అగ్గహేత్వా ఇట్ఠకాహి ఏవ ఛదనం హోతి, ‘‘అట్టలాకారేన కరీయతీ’’తిపి వదన్తి. మాళో ఏకకూటసఙ్గహితో అనేకకోణో పటిస్సయవిసేసో, ‘‘వట్టాకారేన కతసేనాసన’’న్తి కేచి.

పిణ్డపాతే వుత్తనయేనేవాతి ‘‘సాదకో భిక్ఖు ‘అహం కత్థ వసిస్సామీ’తి వితక్కేతీ’’తిఆదినా యథారహం పిణ్డపాతే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. ‘‘తతో పరం వితక్కేన్తో అరియవంసా చుతో హోతి పరిబాహిరో, సేనాసనం కుహిం లభిస్సామీతి అచిన్తేత్వా కమ్మట్ఠానసీసేనేవ గన్తబ్బ’’న్తి చ ఏవమాది సబ్బం పురిమనయేనేవ.

కస్మా పనేత్థ పచ్చయసన్తోసం దస్సేన్తేన భగవతా గిలానపచ్చయసన్తోసో న గహితోతి? న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బన్తి దస్సేన్తో ‘‘గిలానపచ్చయో పన పిణ్డపాతే ఏవ పవిట్ఠో’’తి ఆహ, ఆహరితబ్బతాసామఞ్ఞేనాతి అధిప్పాయో. యది ఏవం తత్థాపి పిణ్డపాతే వియ వితక్కసన్తోసాదయోపి పన్నరస సన్తోసా ఇచ్ఛితబ్బాతి? నోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. నను చేత్థ ద్వాదసేవ ధుతఙ్గాని వినియోగం గతాని, ఏకం పన నేసజ్జికఙ్గం న కత్థచి వినియుత్తన్తి ఆహ ‘‘నేసజ్జికఙ్గం భావనారామఅరియవంసం భజతీ’’తి. అయఞ్చ అత్థో అట్ఠకథారుళ్హో ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘వుత్తమ్పి చేత’’న్తిఆదిమాహ.

పథవిం పత్థరమానో వియాతిఆది అరియవంసదేసనాయ సుదుక్కరభావదస్సనం మహావిసయత్తా తస్సా దేసనాయ. యస్మా నయసహస్సపటిమణ్డితం హోతి, అరియమగ్గాధిగమాయ విత్థారతో పవత్తియమానా దేసనా చిత్తుప్పాదకణ్డే అయఞ్చ భావనారామఅరియవంసకథా అరియమగ్గాధిగమాయ విత్థారతో పవత్తియమానా ఏవ హోతీతి వుత్తం ‘‘సహస్సనయపటిమణ్డితం…పే… దేసనం ఆరభీ’’తి.

పటిపక్ఖవిధమనతో అభిముఖభావేన రమణం ఆరమణం ఆరామోతి ఆహ ‘‘అభిరతీతి అత్థో’’తి. బ్యధికరణానమ్పి పదానం వసేన భవతి బాహిరత్థసమాసో యథా ‘‘ఉరసిలోమో కణ్ఠేకాళో’’తి ఆహ ‘‘భావనాయ ఆరామో అస్సాతి భావనారామో’’తి. అభిరమితబ్బట్ఠేన వా ఆరామో, భావనా ఆరామో అస్సాతి భావనారామోతి ఏవమ్పేత్థ సమాసయోజనా వేదితబ్బా. భావేన్తో రమతీతి ఏతేన భావనారామసద్దానం కత్తుసాధనతం కమ్మధారయసమాసతఞ్చ దస్సేతి. ‘‘పజహన్తో రమతీ’’తి వుత్తత్తా పహానారామోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

కామం ‘‘నేసజ్జికఙ్గం భావనారామఅరియవంసం భజతీ’’తి వుత్తం భావనానుయోగస్స అనుచ్ఛవికత్తా, నేసజ్జికఙ్గవసేన పన నేసజ్జికస్స భిక్ఖునో ఏకచ్చాహి ఆపత్తీహి అనాపత్తిభావోతి తమ్పి సఙ్గణ్హన్తో ‘‘తేరసన్నం ధుతఙ్గాన’’న్తి వత్వా వినయం పత్వా గరుకే ఠాతబ్బన్తి ఇచ్ఛితత్తా సల్లేఖస్స అపరిచ్చజనవసేన పటిపత్తి నామ వినయే ఠితస్సేవాతి ఆహ ‘‘తేరసన్నం…పే… కథితం హోతీ’’తి. కామం సుత్తాభిధమ్మపిటకేసుపి తత్థ తత్థ సీలకథా ఆహటాయేవ, యేహి పన గుణేహి సీలస్స వోదానం హోతి, తేసు కథితేసు యథా సీలకథాబాహుల్లం వినయపిటకం కథితం హోతి, ఏవం భావనాకథాబాహుల్లం సుత్తపిటకం అభిధమ్మపిటకఞ్చ చతుత్థేన అరియవంసేన కథితేన కథితమేవ హోతీతి వుత్తం ‘‘భావనారామేన అవసేసం పిటకద్వయం కథిత’’న్తి. ‘‘సో నేక్ఖమ్మం భావేన్తో రమతీ’’తి నేక్ఖమ్మపదం ఆదిం కత్వా తత్థ దేసనాయ పవత్తత్తా సబ్బేసమ్పి వా సమథవిపస్సనామగ్గధమ్మానం యథాసకం పటిపక్ఖతో నిక్ఖమనేన నేక్ఖమ్మసఞ్ఞితానం తత్థ ఆగతత్తా సో పాఠో నేక్ఖమ్మపాళీతి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘నేక్ఖమపాళియా కథేతబ్బో’’తి. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘సబ్బేపి కుసలా ధమా, నేక్ఖమ్మన్తి పవుచ్చరే’’తి. దసుత్తరసుత్తన్తపరియాయేనాతి దసుత్తరసుత్తన్తధమ్మేన (దీ. ని. ౩.౩౫౦ ఆదయో) దసుత్తరసుత్తన్తే ఆగతనయేనాతి వా అత్థో. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో.

సోతి జాగరియం అనుయుత్తో భిక్ఖు. నేక్ఖమ్మన్తి కామేహి నిక్ఖన్తభావతో నేక్ఖమ్మసఞ్ఞితం పఠమజ్ఝానూపచారం, సో ‘‘అభిజ్ఝం లోకే పహాయా’’తిఆదినా (విభ. ౫౦౮) ఆగతో. పఠమజ్ఝానస్స పుబ్బభాగభావనా హి ఇధాధిప్పేతా, తస్మా ‘‘అబ్యాపాద’’న్తిఆదీసుపి ఏవమేవ అత్థో వేదితబ్బో. సఉపాయానఞ్హి అట్ఠన్నం సమాపత్తీనం అట్ఠారసన్నం మహావిపస్సనానం చతున్నం అరియమగ్గానఞ్చ వసేనేత్థ దేసనా పవత్తాతి. తత్థ అబ్యాపాదన్తి మేత్తా. ఆలోకసఞ్ఞన్తి విభూతం కత్వా మనసికరణేన ఉపట్ఠితఆలోకసఞ్జాననం. అవిక్ఖేపన్తి సమాధిం. ధమ్మవవత్థానన్తి కుసలాదిధమ్మానం యాథావనిచ్ఛయం, ‘‘సపచ్చయనామవవత్థాన’’న్తిపి వదన్తి. ఏవం కామచ్ఛన్దాదినీవరణప్పహానేన ‘‘అభిజ్ఝం లోకే పహాయా’’తిఆదినా వుత్తస్స పఠమజ్ఝానస్స పుబ్బభాగపటిపదాయ భావనారామతం పహానారామతఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని సహ ఉపాయేన అట్ఠసమాపత్తీహి అట్ఠారసహి చ మహావిపస్సనాహి తం దస్సేతుం ‘‘ఞాణ’’న్తిఆదిమాహ. నామరూపపరిగ్గహణకఙ్ఖావితరణానఞ్హి విబన్ధభూతస్స మోహస్స దూరీకరణేన ఞాతపరిఞ్ఞాయ ఠితస్స అనిచ్చసఞ్ఞాదయో సిజ్ఝన్తి. తథా ఝానసమాపత్తీసు అనభిరతినిమిత్తేన పామోజ్జేన తత్థ అనభిరతియా వినోదితాయ ఝానాదీనం సమధిగమోతి సమాపత్తివిపస్సనం అరతివినోదనఅవిజ్జాపదాలనఉపాయో. ఉప్పటిపాటినిద్దేసో పన నీవరణసభావాయ అవిజ్జాయ హేట్ఠానీవరణేసు సఙ్గహదస్సనత్థన్తి దట్ఠబ్బం. కిఞ్చాపి పఠమజ్ఝానూపచారేయేవ దుక్ఖం, చతుత్థజ్ఝానూపచారేయేవ సుఖం పహీయతి, అతిసయప్పహానం పన సన్ధాయాహ ‘‘చతుత్థజ్ఝానం సుఖదుక్ఖే’’తి.

అనిచ్చస్స, అనిచ్చన్తి చ అనుపస్సనా అనిచ్చానుపస్సనా, తేభూమకధమ్మానం అనిచ్చతం గహేత్వా పవత్తాయ అనుపస్సనాయేతం నామం. నిచ్చసఞ్ఞన్తి సఙ్ఖతధమ్మేసు నిచ్చా సస్సతాతి పవత్తం మిచ్ఛాసఞ్ఞం. సఞ్ఞాసీసేన దిట్ఠిచిత్తానమ్పి గహణం దట్ఠబ్బం. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి. నిబ్బిదానుపస్సనన్తి సఙ్ఖారేసు నిబ్బిన్దనాకారేన పవత్తం అనుపస్సనం. నన్దిన్తి సప్పీతికతణ్హం. విరాగానుపస్సనన్తి విరజ్జనాకారేన పవత్తం అనుపస్సనం. నిరోధానుపస్సనన్తి సఙ్ఖారానం నిరోధస్స అనుపస్సనం. ‘‘తే సఙ్ఖారా నిరుజ్ఝన్తియేవ, ఆయతిం సముదయవసేన న ఉప్పజ్జన్తీ’’తి ఏవం వా అనుపస్సనా నిరోధానుపస్సనా. తేనేవాహ ‘‘నిరోధానుపస్సనాయ నిరోధేతి నో సముదేతీ’’తి. ముచ్చితుకామతా హి అయం బలప్పత్తాతి. పటినిస్సజ్జనాకారేన పవత్తా అనుపస్సనా పటినిస్సగ్గానుపస్సనా. పటిసఙ్ఖా సన్తిట్ఠనా హి అయం. ఆదానన్తి నిచ్చాదివసేన గహణం. సన్తతిసమూహకిచ్చారమ్మణానం వసేన ఏకత్తగ్గహణం ఘనసఞ్ఞా. ఆయూహనం అభిసఙ్ఖరణం. అవత్థావిసేసాపత్తి విపరిణామో. ధువసఞ్ఞన్తి థిరభావగ్గహణం.

నిమిత్తన్తి సమూహఘనవసేన, సకిచ్చపరిచ్ఛేదతాయ చ సఙ్ఖారానం సవిగ్గహతం. పణిధిన్తి రాగాదిపణిధిం. సా పనత్థతో తణ్హావసేన సఙ్ఖారేసు నిన్నతా. అభినివేసన్తి అత్తానుదిట్ఠి. అనిచ్చదుక్ఖాదివసేన సబ్బధమ్మతీరణం అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనా. సారాదానాభినివేసన్తి అసారే సారన్తి గహణవిపల్లాసం. ‘‘ఇస్సరకుత్తాదివసేన లోకో సముప్పన్నో’’తి అభినివేసో సమ్మోహాభినివేసో. కేచి పన ‘‘అహోసిం ను ఖో అహమతీతమద్ధానన్తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦) పవత్తసంసయాపత్తి సమ్మోహాభినివేసో’’తి వదన్తి. సఙ్ఖారేసు తాణలేణభావగ్గహణం ఆలయాభినివేసో. ‘‘ఆలయరతా ఆలయసమ్ముదితా’’తి (దీ. ని. ౨.౬౪, ౬౭; మ. ని. ౧.౨౮౧; ౨.౩౩౭; సం. ని. ౧.౧౭౨; మహావ. ౭, ౮) చ వచనతో ఆలయో తణ్హా, సాయేవ చక్ఖాదీసు రూపాదీసు చ అభినివేసవసేన పవత్తియా ఆలయాభినివేసోతి కేచి. ఏవం ఠితా తే సఙ్ఖారా పటినిస్సజ్జీయన్తీతి పవత్తం ఞాణం పటిసఙ్ఖానుపస్సనా. వట్టతో విగతత్తా వివట్టం నిబ్బానం, తత్థ ఆరమ్మణసఙ్ఖాతేన అనుపస్సనేన పవత్తియా వివట్టానుపస్సనా గోత్రభు. సంయోగాభినివేసన్తి సంయుజ్జనవసేన సఙ్ఖారేసు నివేసనం. దిట్ఠేకట్ఠేతి దిట్ఠియా సహజాతేకట్ఠే పహానేకట్ఠే చ. ఓళారికేతి ఉపరిమగ్గవజ్ఝే కిలేసే అపేక్ఖిత్వా వుత్తం, అఞ్ఞథా దస్సనప్పహాతబ్బాపి దుతియమగ్గవజ్ఝేహిపి ఓళారికాతి. అణుసహగతేతి అణుభూతే. ఇదం హేట్ఠిమమగ్గవజ్ఝే అపేక్ఖిత్వా వుత్తం. సబ్బకిలేసేతి అవసిట్ఠసబ్బకిలేసే. న హి పఠమాదిమగ్గేహిపి పహీనా కిలేసా పున పహీయన్తీతి.

ఏవన్తి పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౪౧, ౯౫) నేక్ఖమ్మపాళియా యోజనం నిగమేత్వా దీఘనికాయేతిఆదినా దసుత్తరపరియాయేన (దీ. ని. ౩.౩౫౦ ఆదయో) యోజనం దస్సేతి. ఏకం ధమ్మం భావేన్తో రమతి, ఏకం ధమ్మం పజహన్తో రమతీతి చ నయిదం దసుత్తరసుత్తే (దీ. ని. ౩.౩౫౦ ఆదయో) ఆగతనియామేన వుత్తం, తత్థ పన ‘‘ఏకో ధమ్మో భావేతబ్బో, ఏకో ధమ్మో పహాతబ్బో’’తి దేసనా ఆగతా. ఏవం సన్తేపి యస్మా అత్థతో భేదో నత్థి, తస్మా పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౪౧, ౯౫) నేక్ఖమ్మపాళియం ఆగతనీహారేనేవ ‘‘ఏకం ధమ్మం భావేన్తో రమతి, ఏకం ధమ్మం పజహన్తో రమతీ’’తి వుత్తం. ఏస నయో సేసవారేసుపి.

ఏవన్తిఆదినా దసుత్తరపరియాయేన (దీ. ని. ౩.౩౫౦ ఆదయో) యోజనం నిగమేత్వా ఇదాని సతిపట్ఠానసుత్తన్తపరియాయేన (మ. ని. ౧.౧౦౫ ఆదయో) యోజనం దస్సేతుం ‘‘మజ్ఝిమనికాయే’’తిఆది ఆరద్ధం. కామఞ్చేత్థ కాయానుపస్సనావసేనేవ సంఖిపిత్వా యోజనా కతా, ఏకవీసతియా పన ఠానానం వసేనపి యోజనా కాతబ్బా. ఇదాని అభిధమ్మనిద్దేసపరియాయేన దస్సేతుం ‘‘అభిధమ్మే నిద్దేసపరియాయేనా’’తిఆది ఆరద్ధం. అనిచ్చతోతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాసు (విసుద్ధి. ౨.౬౯౮; విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౬౯౮) వుత్తనయేన వేదితబ్బం.

ఉక్కణ్ఠితన్తి అధికుసలేసు ధమ్మేసు పన్తసేనాసనేసు చ ఉక్కణ్ఠాదిఞ్చ, అననుయోగోతి అత్థో. అరియవంసపూరకో ధీరో సీలవా భిక్ఖు అరియవంసపరిపూరణస్స భేదం అనిచ్ఛన్తో సమాహితో విపస్సకో చ పచ్చయఘాతేన అరతియా రతియా చ సహితా అభిభవితా హోతీతి వుత్తం ‘‘అరతిరతిసహో, భిక్ఖవే, ధీరో’’తి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అరియవంససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.