౩. ఉరువేలవగ్గో

౧. పఠమఉరువేలసుత్తవణ్ణనా

౨౧. తతియస్స పఠమే మహావేలా వియ మహావేలా, విపులవాలికపుఞ్జతాయ మహన్తో వేలాతటో వియాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘మహావాలికరాసీతి అత్థో’’తి. ఉరు, మరు, సికతా, వాలుకా, వణ్ణు, వాలికాతి ఇమే సద్దా సమానత్థా, బ్యఞ్జనమేవ నానం. తేనాహ ‘‘ఉరూతి వాలికా వుచ్చతీ’’తి.

నజ్జాతి నదతి సద్దాయతీతి నదీ, తస్సా నజ్జా, నదియా నిన్నగాయాతి అత్థో. నేరఞ్జరాయాతి ‘‘నేలఞ్జలాయా’’తి వత్తబ్బే ల-కారస్స ర-కారం కత్వా ‘‘నేరఞ్జరాయా’’తి వుత్తం, కద్దమసేవాలపణకాదిదోసరహితసలిలాయాతి అత్థో. కేచి ‘‘నీలం-జలాయాతి వత్తబ్బే నేరఞ్జరాయా’’తి వదన్తి. నామమేవ వా ఏతం తస్సా నదియాతి వేదితబ్బం. తస్సా నదియా తీరే యత్థ భగవా విహాసి, తం దస్సేతుం ‘‘అజపాలనిగ్రోధే’’తి వుత్తం. కస్మా పనాయం అజపాలనిగ్రోధో నామ జాతోతి ఆహ ‘‘తస్సా’’తిఆది. కేచి పన ‘‘యస్మా తత్థ వేదే సజ్ఝాయితుం అసమత్థా మహల్లకబ్రాహ్మణా పాకారపరిక్ఖేపయుత్తాని నివేసనాని కత్వా సబ్బే వసింసు, తస్మాస్స అజపాలనిగ్రోధోతి నామం జాత’’న్తి వదన్తి. తత్రాయం వచనత్థో – న జపన్తీతి అజపా, మన్తానం అనజ్ఝాయకాతి అత్థో. అజపాలన్తి ఆదియన్తి నివాసం ఏత్థాతి అజపాలోతి. అపరే పన వదన్తి ‘‘యస్మా మజ్ఝన్హికసమయే అన్తోపవిట్ఠే అజే అత్తనో ఛాయాయ పాలేతి రక్ఖతి, తస్మా ‘అజపాలో’తిస్స నామం రుళ్హ’’న్తి. సబ్బత్థాపి నామమేతం తస్స రుక్ఖస్స.

పఠమాభిసమ్బుద్ధోతి పఠమం అభిసమ్బుద్ధో, అనునాసికలోపేనాయం నిద్దేసో. తేనేవాహ ‘‘సమ్బుద్ధో హుత్వా పఠమమేవా’’తి. పఠమన్తి చ భావనపుంసకనిద్దేసో, తస్మా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా పఠమం అజపాలనిగ్రోధే విహరామీతి ఏవమేత్థ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. అయం వితక్కోతి అయం ‘‘కిన్ను ఖ్వాహం…పే… విహరేయ్య’’న్తి ఏవం పవత్తవితక్కో. హత్థీ చ వానరో చ తిత్తిరో చ హత్థివానరతిత్తిరా.

యే వుద్ధమపచాయన్తీతి జాతివుద్ధో, వయోవుద్ధో, గుణవుద్ధోతి తయో వుద్ధా. తేసు జాతిసమ్పన్నో జాతివుద్ధో నామ, వయే ఠితో వయోవుద్ధో నామ, గుణసమ్పన్నో గుణవుద్ధో నామ. తేసు గుణసమ్పన్నో వయోవుద్ధో ఇమస్మిం ఠానే వుద్ధోతి అధిప్పేతో. అపచాయన్తీతి జేట్ఠాపచాయికాకమ్మేన పూజేన్తి. ధమ్మస్స కోవిదాతి జేట్ఠాపచాయనధమ్మస్స కోవిదా కుసలా. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే. పాసంసాతి పసంసారహా. సమ్పరాయే చ సుగ్గతీతి సమ్పరేతబ్బే ఇమం లోకం హిత్వా గన్తబ్బే పరలోకేపి తేసం సుగతియేవ. అయం పనేత్థ పిణ్డత్థో – ఖత్తియా వా హోన్తు బ్రాహ్మణా వా వేస్సా వా సుద్దా వా గహట్ఠా వా పబ్బజితా వా తిరచ్ఛానగతా వా, యే కేచి సత్తా జేట్ఠాపచితికమ్మేన సీలాదిగుణసమ్పన్నానం వయోవుద్ధానం అపచితిం కరోన్తి, తే ఇమస్మిఞ్చ అత్తభావే జేట్ఠాపచితికారకాతి పసంసం వణ్ణనం థోమనం లభన్తి, కాయస్స చ భేదా సగ్గే నిబ్బత్తన్తీతి.

అఞ్ఞస్మిన్తి పరస్మిం. అత్తా న హోతీతి అఞ్ఞో, పరో. సో పనేత్థ న యో కోచి అధిప్పేతో, అథ ఖో గరుట్ఠానియో. తేనాహ ‘‘కఞ్చి గరుట్ఠానే అట్ఠపేత్వా’’తి. పతిస్సతి గరునో ఆణం సమ్పటిచ్ఛతీతి పతిస్సో, న పతిస్సో అప్పతిస్సో, పతిస్సయరహితో, గరుపస్సయరహితోతి అత్థో.

సదేవకేతి అవయవేన విగ్గహో సముదాయో సమాసత్థో. సదేవకగ్గహణేన పఞ్చకామావచరదేవగ్గహణం పారిసేసఞాయేన ఇతరేసం పదన్తరేహి సఙ్గహితత్తా. సమారకగ్గహణేన ఛట్ఠకామావచరదేవగ్గహణం పచ్చాసత్తిఞాయేన. తత్థ హి మారో జాతో తన్నివాసీ చ హోతి. సబ్రహ్మకవచనేన బ్రహ్మకాయికాదిబ్రహ్మగ్గహణం పచ్చాసత్తిఞాయేనేవ. సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయాతి సాసనస్స పచ్చత్థికసమణబ్రాహ్మణగ్గహణం. నిదస్సనమత్తఞ్చేతం అపచ్చత్థికానం అసమితాబాహితపాపానఞ్చ సమణబ్రాహ్మణానం తేనేవ వచనేన గహితత్తా. కామం ‘‘సదేవకే’’తిఆదివిసేసనానం వసేన సత్తవిసయో లోకసద్దోతి విఞ్ఞాయతి తుల్యయోగవిసయత్తా తేసం, ‘‘సలోమకో సపక్ఖకో’’తిఆదీసు పన అతుల్యయోగే అయం సమాసో లబ్భతీతి బ్యభిచారదస్సనతో పజాగహణన్తి పజావచనేన సత్తలోకగ్గహణం.

దేవభావసామఞ్ఞేన మారబ్రహ్మేసు గహితేసుపి ఇతరేహి తేసం లబ్భమానవిసేసదస్సనత్థం విసుం గహణన్తి దస్సేన్తో ‘‘మారో నామా’’తిఆదిమాహ. మారో బ్రహ్మానమ్పి విచక్ఖుకమ్మాయ పహోతీతి ఆహ ‘‘సబ్బేస’’న్తి. ఉపరీతి ఉపరిభాగే. బ్రహ్మాతి దససహస్సిబ్రహ్మానం సన్ధాయాహ. తథా చాహ ‘‘దసహి అఙ్గులీహీ’’తిఆది. ఇధ దీఘనికాయాదయో వియ బాహిరకానమ్పి గన్థనికాయో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘ఏకనికాయాదివసేనా’’తి. వత్థువిజ్జాదీతి ఆది-సద్దేన విజ్జాట్ఠానాని సఙ్గయ్హన్తి. యథాసకం కమ్మకిలేసేహి పజాతత్తా నిబ్బత్తత్తా పజా, సత్తనికాయో, తస్సా పజాయ. సదేవమనుస్సాయాతి వా ఇమినా సమ్ముతిదేవగ్గహణం తదవసిట్ఠమనుస్సలోకగ్గహణఞ్చ దట్ఠబ్బం.

ఏవం భాగసో లోకం గహేత్వా యోజనం దస్సేత్వా ఇదాని అభాగసో లోకం గహేత్వా యోజనం దస్సేతుం ‘‘అపిచేత్థా’’తిఆది వుత్తం. లోకవసేన వుత్తాని ‘‘లోకీయన్తి ఏత్థ కమ్మం కమ్మఫలానీ’’తి కత్వా. పజావసేన ‘‘హేతుపచ్చయేహి పజాతా’’తి కత్వా. సీలసమ్పన్నతరన్తి ఏత్థ పరిపుణ్ణసమ్పన్నతా అధిప్పేతా ‘‘సమ్పన్నం సాలికేదార’’న్తిఆదీసు (జా. ౧.౧౪.౧) వియ. తేనాహ ‘‘అధికతరన్తి అత్థో’’తి. పరిపుణ్ణఞ్హి అధికతరన్తి వత్తుం అరహతి. కారణన్తి యుత్తిం. అత్థన్తి అవిపరీతత్థం. వడ్ఢిన్తి అతివడ్ఢినిమిత్తం.

ఇమినా వచనేనాతి ఇమస్మిం సుత్తే అనన్తరం వుత్తవచనేన. న కేవలం ఇమినావ, సుత్తన్తరమ్పి ఆనేత్వా పటిబాహితబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘న మే ఆచరియో అత్థీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ న మే ఆచరియో అత్థీతి లోకుత్తరధమ్మే మయ్హం ఆచరియో నామ నత్థి. కిఞ్చాపి లోకియధమ్మానమ్పి యాదిసో లోకనాథస్స అధిగమో, న తాదిసో అధిగమో పరూపదేసో అత్థి. లోకుత్తరధమ్మే పనస్స లేసోపి నత్థి. నత్థి మే పటిపుగ్గలోతి మయ్హం సీలాదీహి గుణేహి పటినిధిభూతో పుగ్గలో నామ నత్థి. సరన్తి కరణే ఏతం పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘సరన్తేనా’’తి, సరన్తి వా సరణహేతు చాతి అత్థో.

యతోతి భుమ్మత్థే తోసద్దోతి ఆహ ‘‘యస్మిం కాలే’’తి. రత్తియో జానన్తీతి రత్తఞ్ఞూ, అత్తనో పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ బహూ రత్తియో జానన్తి, చిరపబ్బజితాతి వుత్తం హోతి. రత్తఞ్ఞూనం మహన్తభావో రత్తఞ్ఞుమహన్తం. భావప్పధానో ఏస నిద్దేసో. ‘‘రత్తఞ్ఞుమహత్త’’న్తి వా పాఠో. ఏస నయో సేసేసుపి. థేరనవమజ్ఝిమానం వసేన విపులభావో వేపుల్లమహన్తం. సిక్ఖత్తయసఙ్గహితస్స సాసనబ్రహ్మచరియస్స ఝానాభిఞ్ఞాదివసేన విపులభావో బ్రహ్మచరియమహన్తం. విసిట్ఠస్స పచ్చయలాభస్స విపులభావో లాభగ్గమహన్తం. చతుబ్బిధేన మహన్తేనాతి చతుబ్బిధేన మహన్తభావేన. మహాపజాపతియా దుస్సయుగదానకాలేతి భగవతో సఙ్ఘే గారవస్స పాకటకాలదస్సనమత్తం. న హి భగవా తతో పుబ్బే సఙ్ఘే గారవరహితో విహాసి.

పఠమఉరువేలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨.దుతియఉరువేలసుత్తవణ్ణనా

౨౨. దుతియే హుహుఙ్కజాతికేనాతి సో కిర దిట్ఠమఙ్గలికో మానవసేన కోధవసేన చ ‘‘హుహు’’న్తి కరోన్తో విచరతి, తస్మా హుహుఙ్కజాతికోతి వుచ్చతి. ‘‘హుహుక్కజాతికో’’తిపి పఠన్తి, తేన సద్ధిం ఆగతాతి అత్థో. జరాజిణ్ణాతి జరాయ ఖణ్డదన్తపలితకేసాదిభావం ఆపాదితా. వయోవుద్ధాతి అఙ్గపచ్చఙ్గానం వుద్ధిమరియాదప్పత్తా. జాతిమహల్లకాతి ఉపపత్తియా మహల్లకభావేన సమన్నాగతా. మహత్తం లన్తి గణ్హన్తీతి మహల్లకా, జాతియా మహల్లకా, న విభవాదినాతి జాతిమహల్లకా. వయోఅనుప్పత్తాతి పచ్ఛిమవయం సమ్పత్తా, పచ్ఛిమవయో నామ వస్ససతస్స పచ్ఛిమో తతియో భాగో. జిణ్ణాతి వా పోరాణా, చిరకాలప్పవత్తకులన్వయాతి వుత్తం హోతి. వుద్ధాతి సీలాచారాదిగుణవుద్ధియుత్తా. మహల్లకాతి విభవమహన్తతాయ సమన్నాగతా. మహద్ధనాతి మహాభోగా. అద్ధగతాతి మగ్గప్పటిపన్నా బ్రాహ్మణానం వతచరియాదిమరియాదం అవీతిక్కమ్మ చరమానా. వయోఅనుప్పత్తాతి జాతివుద్ధభావం అన్తిమవయం అనుప్పత్తా. సుతం నేతన్తి ఏత్థ సుతం నో ఏతన్తి పదచ్ఛేదో. నోతి చ కరణత్థే సామివచనం. తేనాహ ‘‘అమ్హేహి సుత’’న్తి.

అకాలేతి అయుత్తకాలే. అసభావం వదతీతి యం నత్థి, తం వదతి. అనత్థం వదతీతి అకారణనిస్సితం వదతి. అకారణనిస్సితన్తి చ నిప్ఫలన్తి అత్థో. ఫలఞ్హి కారణనిస్సితం. అకారణనిస్సితతా చ తదవినాభావతో అకారణే నిస్సితం, నిప్ఫలం సమ్ఫన్తి వుత్తం హోతి. అవినయం వదతీతి న సంవరవినయప్పటిసంయుత్తం వదతి, అత్తనో సుణన్తస్స చ న సంవరవినయావహం వదతీతి వుత్తం హోతి. న హదయే నిధేతబ్బయుత్తకన్తి అహితసంహితత్తా చిత్తం అనుప్పవేసేత్వా నిధేతుం అయుత్తం. కథేతుం అయుత్తకాలేనాతి ధమ్మం కథేన్తేన యో అత్థో యస్మిం కాలే వత్తబ్బో, తతో పుబ్బే పచ్ఛా చ తస్స అకాలో, తస్మిం అయుత్తకాలే వత్తా. అపదేసరహితన్తి సుత్తాపదేసరహితం. సాపదేసం సకారణం కత్వా న కథేతీతి ‘‘భగవతా అసుకే సుత్తే ఏవం వుత్త’’న్తి ఏవం సాపదేసం కారణసహితం కత్వా న కథేతి.

పరియన్తరహితన్తి పరిచ్ఛేదరహితం, సుత్తం వా జాతకం వా నిక్ఖిపిత్వా తస్స అనుయోగం ఉపమం వా వత్థుం వా ఆహరిత్వా యం సుత్తం జాతకం వా నిక్ఖిపితం, తస్స సరీరభూతం కథం అనామసిత్వా బాహిరకథంయేవ కథేతి, నిక్ఖిత్తం నిక్ఖిత్తమత్తమేవ హోతి, ‘‘సుత్తం ను ఖో కథేతి జాతకం ను ఖో, నాస్స అన్తం వా కోటిం వా పస్సామా’’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి. యథా వటరుక్ఖసాఖానం గతగతట్ఠానే పారోహా ఓతరన్తి, ఓతిణ్ణో-తిణ్ణట్ఠానే విరుళ్హిం ఆపజ్జిత్వా పున వడ్ఢన్తియేవ, ఏవం అడ్ఢయోజనమ్పి యోజనమ్పి గచ్ఛతియేవ. గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే పన మూలరుక్ఖో వినస్సతి, అనుజాతపారోహమూలానియేవ తిట్ఠన్తి, ఏవం అయమ్పి నిగ్రోధధమ్మకథికో నామ హోతి. నిక్ఖిత్తం నిక్ఖిత్తమేవ కత్వా పస్సేనేవ పరిహరన్తో గచ్ఛతి. యో పన బహుమ్పి భణన్తో ‘‘ఏతదత్థమిదం వుత్త’’న్తి నిక్ఖిత్తసుత్తతో అఞ్ఞమ్పి అనుయోగూపమావత్థువసేన తదుపయోగీనం ఆహరిత్వా ఆహరిత్వా జానాపేతుం సక్కోతి, తథారూపస్స ధమ్మకథికస్స బహుమ్పి కథేతుం వట్టతి. న లోకియలోకుత్తరఅత్థనిస్సితన్తి అత్తనో పరేసఞ్చ న లోకియలోకుత్తరహితావహం.

పకట్ఠానం ఉక్కట్ఠానం సీలాదిఅత్థానం బోధనతో సభావనిరుత్తివసేన చ బుద్ధాదీహి భాసితత్తా పకట్ఠానం వచనప్పబన్ధానం ఆళీతి పాళి, పరియత్తిధమ్మో. పురిమస్స అత్థస్స పచ్ఛిమేన అత్థేన అనుసన్ధానం అనుసన్ధి, అత్థముఖేన పన పాళిప్పదేసానమ్పి అనుసన్ధి హోతియేవ. స్వాయం అనుసన్ధి పుచ్ఛానుసన్ధిఅజ్ఝాసయానుసన్ధియథానుసన్ధిఆదివసేన చతుబ్బిధో, తంతందేసనానం పన పుబ్బాపరపాళివసేన అనుసన్ధివసేన పుబ్బాపరవసేనాతి పచ్చేకం యోజేతబ్బం. ఉగ్గహితన్తి బ్యఞ్జనసో అత్థసో చ ఉద్ధం ఉద్ధం గహితం, పరియాపుణనవసేన చేవ పరిపుచ్ఛావసేన చ హదయేన గహితన్తి అత్థో. వట్టదుక్ఖనిస్సరణత్థికేహి సోతబ్బతో సుతం, పరియత్తిధమ్మో. తం ధారేతీతి సుతధరో. యో హి సుతధరో, సుతం తస్మిం పతిట్ఠితం హోతి సుప్పతిట్ఠితం అరోగికం, తస్మా వుత్తం ‘‘సుతస్స ఆధారభూతో’’తి. తేనాహ ‘‘యస్స హీ’’తిఆది. ఏకం పదం ఏకక్ఖరమ్పి అవినట్ఠం హుత్వా సన్నిచీయతీతి సన్నిచయో, సుతం సన్నిచయో ఏతస్మిన్తి సుతసన్నిచయో. అజ్ఝోసాయాతి అనుప్పవిసిత్వా. తిట్ఠతీతి న సమ్ముస్సతి.

పగుణాతి వాచుగ్గతా. నిచ్చలికన్తి అవిపరివత్తం. సంసన్దిత్వాతి అఞ్ఞేహి సంసన్దిత్వా. సమనుగ్గాహిత్వాతి పరిపుచ్ఛావసేన అత్థం ఓగాహిత్వా. పబన్ధస్స విచ్ఛేదాభావతో గఙ్గాసోతసదిసం. ‘‘భవఙ్గసోతసదిస’’న్తి వా పాఠో, అకిత్తిమం సుఖప్పవత్తీతి అత్థో. సుత్తేకదేసస్స సుత్తమత్తస్స చ వచసా పరిచయో ఇధ నాధిప్పేతో, వగ్గాదివసేన పన అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘సుత్తదసక…పే… సజ్ఝాయితా’’తి, ‘‘దససుత్తాని గతాని, దసవగ్గాని గతానీ’’తిఆదినా సల్లక్ఖేత్వా వాచాయ సజ్ఝాయితాతి అత్థో. మనసా అను అను పేక్ఖితా భాగసో నిజ్ఝాయితా చిన్తితా మనసానుపేక్ఖితా. రూపగతం వియ పఞ్ఞాయతీతి రూపగతం వియ చక్ఖుస్స విభూతం హుత్వా పఞ్ఞాయతి. సుప్పటివిద్ధాతి నిజ్జటం నిగ్గుమ్బం కత్వా సుట్ఠు యాథావతో పటివిద్ధా.

అధికం చేతోతి అభిచేతో, ఉపచారజ్ఝానచిత్తం. తస్స పన అధికతా పాకతికకామావచరచిత్తేహి సున్దరతాయ, సా పటిపక్ఖతో సుద్ధియాతి ఆహ ‘‘అభిక్కన్తం విసుద్ధం చిత్త’’న్తి. అధిచిత్తన్తి సమాధిమాహ. సోపి ఉపచారసమాధి దట్ఠబ్బో. వివేకజం పీతిసుఖం, సమాధిజం పీతిసుఖం, అపీతిజం కాయసుఖం, సతిపారిసుద్ధిజం ఞాణసుఖన్తి చతుబ్బిధమ్పి ఝానసుఖం పటిపక్ఖతో నిక్ఖన్తతం ఉపాదాయ నేక్ఖమ్మసుఖన్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘నేక్ఖమ్మసుఖం విన్దతీ’’తి. ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే సమాపజ్జితుం సమత్థోతి ఇమినా తేసు ఝానేసు సమాపజ్జనవసీభావమాహ. నికామలాభీతి పన వచనతో ఆవజ్జనాధిట్ఠానపచ్చవేక్ఖణవసియోపి వుత్తా ఏవాతి వేదితబ్బా. సుఖేనేవ పచ్చనీకధమ్మే విక్ఖమ్భేత్వాతి ఏతేన తేసం ఝానానం సుఖప్పటిపదతం ఖిప్పాభిఞ్ఞతఞ్చ దస్సేతి.

విపులానన్తి వేపుల్లం పాపితానం ఝానానం. విపులతా నామ సుభావితభావేన చిరతరప్పవత్తియా, సా చ పరిచ్ఛేదానురూపావ ఇచ్ఛితబ్బాతి ‘‘విపులాన’’న్తి వత్వా ‘‘యథాపరిచ్ఛేదేన వుట్ఠాతుం సమత్థోతి వుత్తం హోతీ’’తి ఆహ. పరిచ్ఛేదకాలఞ్హి అప్పత్వావ వుట్ఠహన్తో అకసిరలాభీ న హోతి యావదిచ్ఛితం పవత్తేతుం అసమత్థత్తా. ఇదాని యథావుత్తే సమాపజ్జనాదివసీభావే బ్యతిరేకవసేన విభావేతుం ‘‘ఏకచ్చో హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ లాభీయేవ హోతీతి ఇదం పటిలద్ధమత్తస్స ఝానస్స వసేన వుత్తం. తథాతి ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే. పారిపన్థికేతి వసీభావస్స పచ్చనీకధమ్మే. ఝానాధిగమస్స పన పచ్చనీకధమ్మా పగేవ విక్ఖమ్భితా, అఞ్ఞథా ఝానాధిగమో ఏవ న సియా. కిచ్ఛేన విక్ఖమ్భేతీతి కిచ్ఛేన విసోధేతి. కామాదీనవపచ్చవేక్ఖణాదీహి కామచ్ఛన్దాదీనం వియ అఞ్ఞేసమ్పి సమాధిపారిపన్థికానం దూరసముస్సారణం ఇధ విక్ఖమ్భనం విసోధనఞ్చాతి వేదితబ్బం. నాళికయన్తన్తి కాలమాననాళికయన్తమాహ.

అట్ఠపితసఙ్కప్పోతి న సమ్మాపణిహితసఙ్కప్పో. అభిఞ్ఞాపారగూతి సబ్బేసం లోకియలోకుత్తరధమ్మానం అభిఞ్ఞాయ పారం గతో, సబ్బధమ్మే అభివిసిట్ఠాయ అగ్గమగ్గపఞ్ఞాయ జానిత్వా ఠితోతి అత్థో. పరిఞ్ఞాపారగూతి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం పరిఞ్ఞాయ పారం గతో, పఞ్చక్ఖన్ధే పరిజానిత్వా ఠితోతి అత్థో. భావనాపారగూతి చతున్నం మగ్గానం భావనాయ పారం గతో, చత్తారో మగ్గే భావేత్వా ఠితోతి అత్థో. పహానపారగూతి సబ్బకిలేసానం పహానేన పారం గతో, సబ్బకిలేసే పజహిత్వా ఠితోతి అత్థో. సచ్ఛికిరియాపారగూతి నిరోధసచ్ఛికిరియాయ పారం గతో, నిరోధం సచ్ఛికత్వా ఠితోతి అత్థో. సమాపత్తిపారగూతి సబ్బసమాపత్తీనం సమాపజ్జనేన పారం గతో, సబ్బా సమాపత్తియో సమాపజ్జిత్వా ఠితోతి అత్థో. బ్రహ్మచరియస్స కేవలీతి యం బ్రహ్మచరియస్స కేవలం సకలభావో, తేన సమన్నాగతో, సకలచతుమగ్గబ్రహ్మచరియవాసోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘సకలబ్రహ్మచరియో’’తి, పరిపుణ్ణమగ్గబ్రహ్మచరియోతి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

దుతియఉరువేలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. లోకసుత్తవణ్ణనా

౨౩. తతియే లోకోతి లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకో. అత్థతో పురిమస్మిం అరియసచ్చద్వయం, ఇధ పన దుక్ఖం అరియసచ్చం వేదితబ్బం. తేనాహ ‘‘లోకోతి దుక్ఖసచ్చ’’న్తి. విసంయుత్తోతి విసంసట్ఠో న పటిబద్ధో, సబ్బేసం సంయోజనానం సమ్మదేవ సముచ్ఛిన్నత్తా తతో విప్పముత్తోతి అత్థో. లోకసముదయోతి సుత్తన్తనయేన తణ్హా, అభిధమ్మనయేన పన అభిసఙ్ఖారేహి సద్ధిం దియడ్ఢకిలేససహస్సం. లోకనిరోధోతి నిబ్బానం. సచ్ఛికతోతి అత్తపచ్చక్ఖో కతో. లోకనిరోధగామినీ పటిపదాతి సీలాదిక్ఖన్ధత్తయసఙ్గహో అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో. సో హి లోకనిరోధం నిబ్బానం గచ్ఛతి అధిగచ్ఛతి, తదత్థం అరియేహి పటిపజ్జీయతి చాతి లోకనిరోధగామినీ పటిపదాతి వుచ్చతి.

ఏత్తావతా తథాని అభిసమ్బుద్ధో యాథావతో గతోతి తథాగతోతి అయమత్థో దస్సితో హోతి. చత్తారి హి అరియసచ్చాని తథాని నామ. యథాహ –

‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని. కతమాని చత్తారి? ఇదం దుక్ఖన్తి, భిక్ఖవే, తథమేతం అవితథమేతం అనఞ్ఞథమేత’’న్తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౦; పటి. మ. ౨.౮) విత్థారో.

అపిచ తథాయ గతోతి తథాగతో, గతోతి చ అవగతో అతీతో పత్తో పటిపన్నోతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – యస్మా భగవా సకలలోకం తీరణపరిఞ్ఞాయ తథాయ అవిపరీతాయ గతో అవగతో, తస్మా లోకో తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో. లోకసముదయం పహానపరిఞ్ఞాయ తథాయ గతో అతీతోతి తథాగతో. లోకనిరోధం సచ్ఛికిరియాయ తథాయ గతో పత్తోతి తథాగతో. లోకనిరోధగామినిం పటిపదం తథం అవిపరీతం గతో పటిపన్నోతి తథాగతోతి. ఏవం ఇమిస్సా పాళియా తథాగతభావదీపనవసేన అత్థో వేదితబ్బో.

ఇతి భగవా చతుసచ్చాభిసమ్బోధవసేన అత్తనో తథాగతభావం పకాసేత్వా ఇదాని తత్థ దిట్ఠాదిఅభిసమ్బోధవసేనపి తం దస్సేతుం ‘‘యం, భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. అట్ఠకథాయం పన ‘‘చతూహి సచ్చేహి అత్తనో బుద్ధభావం కథేత్వా’’తి వుత్తం, తం తథాగతసద్దబుద్ధసద్దానం అత్థతో నిన్నానాకరణతం దస్సేతుం వుత్తం. తథా చేవ హి పాళి పవత్తాతి. దిట్ఠన్తి రూపాయతనం దట్ఠబ్బతో. తేన యం దిట్ఠం యం దిస్సతి, యం దక్ఖతి, యం సమవాయే పస్సేయ్య, తం సబ్బం దిట్ఠన్తేవ గహితం కాలవిసేసస్స అనామట్ఠభావతో యథా ‘‘దుద్ధ’’న్తి దస్సేతి. సుతన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. సుతన్తి సద్దాయతనం సోతబ్బతో. ముతన్తి సనిస్సయే ఇన్ద్రియే నిస్సయం ముఞ్చిత్వా పాపుణిత్వా గహేతబ్బం. తేనాహ ‘‘పత్వా గహేతబ్బతో’’తి. విఞ్ఞాతన్తి విజానితబ్బం. తం పన దిట్ఠాదివినిముత్తం విఞ్ఞేయ్యన్తి ఆహ ‘‘సుఖదుక్ఖాది ధమ్మారమ్మణ’’న్తి. పత్తన్తి యథా తథా పత్వా హత్థగతం, అధిగతన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘పరియేసిత్వా వా అపరియేసిత్వా వా’’తి. పరియేసితన్తి పత్తియా అత్థం పరియిట్ఠం. తం పన పత్తం వా సియా అప్పత్తం వా, ఉభయథాపి పరియేసితమేవాతి ఆహ ‘‘పత్తం వా అప్పత్తం వా’’తి. ద్వయేనపి ద్విప్పకారమ్పి పత్తం ద్విప్పకారమ్పి పరియేసితం తేన తేన పకారేన తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధన్తి దస్సేతి. చిత్తేన అనుసఞ్చరితన్తి తే పన అపాపేత్వా చిత్తేనేవ అను అను సఞ్చరితం, విపరితక్కితన్తి అత్థో.

పీతకన్తిఆదీతి ఆదిసద్దేన లోహితఓదాతాదిసబ్బం రూపారమ్మణభాగం సఙ్గణ్హాతి. సుమనోతి రాగవసేన లోభవసేన సద్ధాదివసేన వా సుమనో. దుమ్మనోతి బ్యాపాదవితక్కవసేన వా విహింసావితక్కవసేన వా దుమ్మనో. మజ్ఝత్తోతి అఞ్ఞాణవసేన, ఞాణవసేన వా మజ్ఝత్తో. ఏస నయో సబ్బత్థ. తత్థ ఆదిసద్దేన సఙ్ఖసద్దో, పణవసద్దో, పత్తగన్ధో, పుప్ఫగన్ధో, పుప్ఫరసో, ఫలరసో, ఉపాదిన్నం, అనుపాదిన్నం, మజ్ఝత్తవేదనా కుసలకమ్మం అకుసలకమ్మన్తి ఏవమాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. అప్పత్తన్తి ఞాణేన అసమ్పత్తం, అవిదితన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఞాణేన అసచ్ఛికత’’న్తి. లోకేన గతన్తి లోకేన ఞాతం. తథేవ గతత్తాతి తథేవ ఞాతత్తా అభిసమ్బుద్ధత్తా, గతసద్దేన ఏకత్తం బుద్ధిఅత్థన్తి అత్థో. గతిఅత్థో హి ధాతవో బుద్ధిఅత్థా భవన్తీతి అక్ఖరచిన్తకా.

యఞ్చ, భిక్ఖవే, రతిం తథాగతో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝతీతి యస్సఞ్చ విసాఖపుణ్ణమాయ రత్తియం తథాఆగతత్తాదిఅత్థేన తథాగతో భగవా బోధిమణ్డే అపరాజితపల్లఙ్కే నిసిన్నో తిణ్ణం మారానం మత్థకం మద్దిత్వా ఉత్తరితరాభావతో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం ఆసవక్ఖయఞాణేన సద్ధిం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం అధిగచ్ఛతి. యఞ్చ రత్తిం అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయతీతి యస్సఞ్చ విసాఖపుణ్ణమాయ రత్తియంయేవ కుసినారాయం ఉపవత్తనే మల్లానం సాలవనే యమకసాలానమన్తరే అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయతి. యం ఏతస్మిం అన్తరేతి ఇమాసం ద్విన్నం సఉపాదిసేసఅనుపాదిసేసనిబ్బానధాతూనం మజ్ఝే పఞ్చచత్తాలీసవస్సపరిమాణకాలే పఠమబోధియమ్పి మజ్ఝిమబోధియమ్పి పచ్ఛిమబోధియమ్పి యం సుత్తగేయ్యాదిప్పభేదం ధమ్మం భాసతి నిదస్సనవసేన, లపతి ఉద్దిసనవసేన, నిద్దిసతి పరినిద్దిసనవసేన. సబ్బం తం తథేవ హోతీతి తం ఏత్థన్తరే దేసితం సబ్బం సుత్తగేయ్యాదినవఙ్గం బుద్ధవచనం అత్థతో బ్యఞ్జనతో చ అనూనం అనధికం సబ్బాకారపరిపుణ్ణం రాగమదనిమ్మదనం దోసమదనిమ్మదనం మోహమదనిమ్మదనం, నత్థి తత్థ వాలగ్గమత్తమ్పి అవక్ఖలితం, ఏకముద్దికాయ లఞ్ఛితం వియ ఏకాయ నాళియా మితం వియ ఏకతులాయ తులితం వియ చ తం తథేవ హోతి యస్సత్థాయ భాసితం, ఏకన్తేనేవ తస్స సాధనతో, నో అఞ్ఞథా, తస్మా తథం అవితథం అనఞ్ఞథం. ఏతేన తథావాదితాయ తథాగతోతి దస్సేతి. గదఅత్థో అయం గతసద్దో ద-కారస్స త-కారం కత్వా, తస్మా తథం గదతీతి తథాగతోతి అత్థో. అథ వా ఆగదనం ఆగదో, వచనన్తి అత్థో. తతో అవిపరీతో ఆగదో అస్సాతి ద-కారస్స త-కారం కత్వా తథాగతోతి ఏవమేత్థ పదసిద్ధి వేదితబ్బా.

యథావాదీతి యే ధమ్మే భగవా ‘‘ఇమే ధమ్మా అకుసలా సావజ్జా విఞ్ఞుగరహితా సమత్తా సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తీ’’తి పరేసం ధమ్మం దేసేన్తో వదతి, తే ధమ్మే ఏకన్తేనేవ సయం పహాసి. యే పన ధమ్మే భగవా – ‘‘ఇమే ధమ్మా కుసలా అనవజ్జా విఞ్ఞుప్పసత్థా సమత్తా సమాదిన్నా హితాయ సుఖాయ సంవత్తన్తీ’’తి వదతి, తే ధమ్మే ఏకన్తేనేవ సయం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, తస్మా యథావాదీ భగవా తథాకారీతి వేదితబ్బో. తథా సమ్మదేవ సీలాదిపరిపూరణవసేన సమ్మాపటిపదాయం యథాకారీ భగవా, తథేవ ధమ్మదేసనాయ పరేసం తత్థ పతిట్ఠాపనవసేన తథావాదీ. భగవతో హి వాచాయ కాయో అనులోమేతి, కాయస్సపి వాచా, తస్మా యథావాదీ తథాకారీ, యథాకారీ తథావాదీ చ హోతి. ఏవంభూతస్స చ యథా వాచా, కాయోపి తథా గతో పవత్తో. యథా చ కాయో, వాచాపి తథా గతా పవత్తాతి అత్థో.

అభిభూ అనభిభూతోతి ఉపరి భవగ్గం, హేట్ఠా అవీచినిరయం పరియన్తం కత్వా తిరియం అపరిమాణాసు లోకధాతూసు భగవా సబ్బసత్తే అభిభవతి సీలేనపి సమాధినాపి పఞ్ఞాయపి విముత్తియాపి, న తస్స తులా వా పమాణం వా అత్థి. అసమో అసమసమో అప్పటిమో అప్పటిభాగో అప్పటిపుగ్గలో అతులో అప్పమేయ్యో అనుత్తరో ధమ్మరాజా దేవదేవో సక్కానం అతిసక్కో బ్రహ్మానం అతిబ్రహ్మా, తతో ఏవ అయం న కేనచి అభిభూతో. దక్ఖతీతి సబ్బం పస్సతి. విసేసవచనిచ్ఛాయపి అభావతో అనవసేసవిసయో దససద్దో. తేన యం కిఞ్చి నేయ్యం నామ, సబ్బం తం హత్థతలే ఆమలకం వియ పస్సతీతి దీపేతి. అవిపరీతం ఆసయాదిఅవబోధేన హితూపసంహారాదినా చ సత్తే, భావఞ్ఞత్థత్తూపనయవసేన సఙ్ఖారే, సబ్బాకారేన సుచిణ్ణవసితాయ సమాపత్తియో, చిత్తఞ్చ వసే వత్తేతీతి వసవత్తీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

విసంయుత్తోతి చతూహి యోగేహి విసంయుత్తో. తేనాహ ‘‘చతున్నం యోగానం పహానేన విసంయుత్తో’’తి. తణ్హాదిట్ఠిఉపయేహి విరహితోతి సబ్బస్మిమ్పి లోకే తణ్హాదిట్ఠిసఙ్ఖాతేహి ఉపయేహి విరహితో.

అభిభవిత్వా ఠితోతి తబ్బిసయకిలేసప్పహానేన అభిభుయ్య అతిక్కమిత్వా ఠితో. చత్తారోపి గన్థే మోచేత్వా ఠితోతి సబ్బే అభిజ్ఝాకాయగన్థాదికే సకసన్తానతో మోచేత్వా ఠితో. వేనేయ్యసన్తానే వా అత్తనో దేసనావిలాసేన తేసం పమోచనోతి సబ్బగన్థప్పమోచనో. ఫుట్ఠస్స పరమా సన్తీతి అస్స అనేన ఖీణాసవేన బుద్ధేన పరమా సన్తి ఞాణఫుసనేన ఫుట్ఠాతి ఏవమేత్థ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘ఫుట్ఠస్సా’’తిఆది. నిబ్బానే కుతోచి భయం నత్థీతి కుతోచి భయకారణతో నిబ్బానే భయం నత్థి అసఙ్ఖతభావేన సబ్బసో ఖేమత్తా. తేనాహ భగవా – ‘‘ఖేమఞ్చ వో, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేస్సామి ఖేమగామినిఞ్చ పటిపద’’న్తిఆది (సం. ని. ౪.౩౭౯-౪౦౮). నిబ్బానప్పత్తస్స వా కుతోచి భయం నత్థీతి నిబ్బానం అకుతోభయన్తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో, న కుతోచి భయం ఏత్థ ఏతస్మిం అధిగతేతి అకుతోభయం, నిబ్బానన్తి ఏవమేత్థ నిబ్బచనఞ్చ దట్ఠబ్బం.

అనీఘో నిద్దుక్ఖో. సబ్బకమ్మక్ఖయం పత్తోతి సబ్బేసం కమ్మానం ఖయం పరియోసానం అచ్చన్తభావం పత్తో. ఉపధీ సమ్మదేవ ఖీయన్తి ఏత్థాతి ఉపధిసఙ్ఖయో, నిబ్బానన్తి ఆహ ‘‘ఉపధిసఙ్ఖయసఙ్ఖాతే నిబ్బానే’’తి. చక్కన్తి ధమ్మచక్కం. పవత్తయీతి తేపరివట్టం ద్వాదసాకారం పవత్తేసి. మహన్తేహి సీలాదిగుణేహి సమన్నాగతత్తా మహన్తం. వీతసారదన్తి చతువేసారజ్జయోగేన వీతసారదం. సేసం ఉత్తానమేవ.

లోకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. కాళకారామసుత్తవణ్ణనా

౨౪. చతుత్థే బాళ్హం ఖో నే పసంససీతి నే సమణే బాళ్హం కత్వా పసంససి వణ్ణయసి. కీదిసం సీలం ఏతేసన్తి కింసీలా. కో సమాచారో ఏతేసన్తి కింసమాచారా. గుణమగ్గసణ్ఠితాతి గుణగ్గసణ్ఠితా. మ-కారో పదసన్ధికరో, అగ్గగుణే పతిట్ఠితాతి వుత్తం హోతి. సన్తిన్ద్రియా సన్తమానసా, ‘‘సన్తం తేసం గతం ఠిత’’న్తిపి పఠన్తి. ఏకకియాతి ఏకకా, చతూసు ఇరియాపథేసు ఏకకా హుత్వా విహరన్తీతి అధిప్పాయో. తేనేవాహ ‘‘అదుతియా’’తి. తాదిసా సమణా మమాతీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేన –

‘‘కాయకమ్మం సుచి నేసం, వాచాకమ్మం అనావిలం;

మనోకమ్మం సువిసుద్ధం, తాదిసా సమణా మమ.

‘‘విమలా సఙ్ఖముత్తాభా, సుద్ధా అన్తరబాహిరా;

పుణ్ణా సుద్ధేహి ధమ్మేహి, తాదిసా సమణా మమ.

‘‘లాభేన ఉన్నతో లోకో, అలాభేన చ ఓనతో;

లాభాలాభేన ఏకట్ఠా, తాదిసా సమణా మమ.

‘‘యసేన ఉన్నతో లోకో, అయసేన చ ఓనతో;

యసాయసేన ఏకట్ఠా, తాదిసా సమణా మమ.

‘‘పసంసాయున్నతో లోకో, నిన్దాయపి చ ఓనతో;

సమా నిన్దాపసంసాసు, తాదిసా సమణా మమ.

‘‘సుఖేన ఉన్నతో లోకో, దుక్ఖేనపి చ ఓనతో;

అకమ్పా సుఖదుక్ఖేసు, తాదిసా సమణా మమా’’తి. (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౩౦౩ చూళసుభద్దావత్థు) –

ఏవమాదిం సఙ్గణ్హాతి.

‘‘దూరే సన్తో’’తిఆదిగాథాయ అయమత్థో. సన్తోతి రాగాదీనం సన్తతాయ బుద్ధాదయో సన్తో నామ, ఇధ పన పుబ్బబుద్ధేసు కతాధికారా ఉస్సన్నకుసలమూలా భావితభావనా సత్తా సన్తోతి అధిప్పేతా. పకాసన్తీతి దూరే ఠితాపి బుద్ధానం ఞాణపథం ఆగచ్ఛన్తా పాకటా హోన్తి. హిమవన్తోవాతి యథా తియోజనసహస్సవిత్థతో పఞ్చయోజనసతుబ్బేధో చతురాసీతియా కూటసహస్సేహి పటిమణ్డితో హిమవన్తపబ్బతో దూరే ఠితానమ్పి అభిముఖే ఠితో వియ పకాసతి, ఏవం పకాసన్తీతి అత్థో. అసన్తేత్థ న దిస్సన్తీతి లాభగరుకా, విత్థిణ్ణపరలోకా, ఆమిసచక్ఖుకా, జీవికత్థాయ పబ్బజితా, బాలపుగ్గలా అసన్తో నామ. తే ఏత్థ బుద్ధానం దక్ఖిణస్స జాణుమణ్డలస్స సన్తికే నిసిన్నాపి న దిస్సన్తి న పఞ్ఞాయన్తి. రత్తిం ఖిత్తా యథా సరాతి రత్తిం చతురఙ్గసమన్నాగతే అన్ధకారే ఖిత్తా సరా వియ తథారూపస్స ఉపనిస్సయభూతస్స పుబ్బహేతునో అభావేన న పఞ్ఞాయన్తీతి అత్థో.

బ్రహ్మదేయ్యన్తి సేట్ఠదేయ్యం, యథా దిన్నం న పున గహేతబ్బం హోతి నిస్సట్ఠం పరిచ్చత్తం, ఏవం దిన్నన్తి అత్థో.

దిట్ఠం న మఞ్ఞతీతి ఏత్థ దిట్ఠన్తి మంసచక్ఖునాపి దిట్ఠం, దిబ్బచక్ఖునాపి దిట్ఠం, రూపాయతనస్సేతం అధివచనం. యఞ్హి చక్ఖుద్వయేన కతదస్సనకిరియాసమాపనం, యం చక్ఖుద్వయం పస్సతి అపస్సి పస్సిస్సతి, సమవాయే పస్సేయ్య, తం సబ్బం కాలవిసేసవచనిచ్ఛాయ అభావతో ‘‘దిట్ఠ’’న్తేవ వుత్తం యథా ‘‘దుద్ధ’’న్తి. తేనేవాహ ‘‘దిట్ఠం రూపాయతన’’న్తి. ఏవరూపాని హి వచనానీతి ‘‘దట్ఠబ్బం సోతబ్బ’’న్తిఆదీని.

లాభేపి తాదీ, అలాభేపి తాదీతి యథా అలాభకాలే లాభస్స లద్ధకాలేపి తథేవాతి తాదిసో. యసేపీతి యసే సతిపి మహాపరివారకాలేపి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

కాళకారామసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. బ్రహ్మచరియసుత్తవణ్ణనా

౨౫. పఞ్చమే నయిదన్తి ఏత్థ న-ఇతి పటిసేధే నిపాతో, తస్స ‘‘వుస్సతీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో ‘‘న వుస్సతీ’’తి, య-కారో పదసన్ధికరో. ఇదం-సద్దో ‘‘ఏకమిదాహం, భిక్ఖవే, సమయం ఉక్కట్ఠాయం విహరామి సుభగవనే సాలరాజమూలే’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౯౧; మ. ని. ౧.౫౦౧) నిపాతమత్తం, ‘‘ఇదం ఖో తం, భిక్ఖవే, అప్పమత్తకం సీలమత్తక’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౭) యథావుత్తే ఆసన్నపచ్చక్ఖే ఆగతో.

‘‘ఇదఞ్హి తం జేతవనం, ఇసిసఙ్ఘనిసేవితం;

ఆవుత్థం ధమ్మరాజేన, పీతిసఞ్జననం మమా’’తి. (మ. ని. ౩.౩౮౭-౩౮౮; సం. ని. ౧.౪౮, ౧౦౧) –

ఆదీసు వక్ఖమానే ఆసన్నపచ్చక్ఖే. ఇధాపి వక్ఖమానేయేవ ఆసన్నపచ్చక్ఖే దట్ఠబ్బో.

బ్రహ్మచరియ-సద్దో –

‘‘కిం తే వతం కిం పన బ్రహ్మచరియం,

కిస్స సుచిణ్ణస్స అయం విపాకో;

ఇద్ధీ జుతీ బలవీరియూపపత్తి,

ఇదఞ్చ తే నాగ మహావిమానం.

‘‘అహఞ్చ భరియా చ మనుస్సలోకే,

సద్ధా ఉభో దానపతీ అహుమ్హా;

ఓపానభూతం మే ఘరం తదాసి,

సన్తప్పితా సమణబ్రాహ్మణా చ.

‘‘తం మే వతం తం పన బ్రహ్మచరియం,

తస్స సుచిణ్ణస్స అయం విపాకో;

ఇద్ధీ జుతీ బలవీరియూపపత్తి,

ఇదఞ్చ మే వీర మహావిమాన’’న్తి. –

ఇమస్మిం పుణ్ణకజాతకే (జా. ౨.౨౨.౧౫౯౫) దానే ఆగతో.

‘‘కేన పాణి కామదదో, కేన పాణి మధుస్సవో;

కేన తే బ్రహ్మచరియేన, పుఞ్ఞం పాణిమ్హి ఇజ్ఝతీ’’తి. –

ఇమస్మిం అఙ్కురపేతవత్థుస్మిం (పే. వ. ౨౭౫, ౨౭౭) వేయ్యావచ్చే.

‘‘ఏవం ఖో తం, భిక్ఖవే, తిత్తిరియం నామ బ్రహ్మచరియం అహోసీ’’తి ఇమస్మిం తిత్తిరజాతకే (చూళవ. ౩౧౧) పఞ్చసిక్ఖాపదసీలే.

‘‘తం ఖో పన మే, పఞ్చసిఖ, బ్రహ్మచరియం నేవ నిబ్బిదాయ న విరాగాయ…పే… యావదేవ బ్రహ్మలోకూపపత్తియా’’తి ఇమస్మిం మహాగోవిన్దసుత్తే (దీ. ని. ౨.౩౨౯) బ్రహ్మవిహారే.

‘‘పరే అబ్రహ్మచారీ భవిస్సన్తి, మయమేత్థ బ్రహ్మచారీ భవిస్సామా’’తి ఇమస్మిం సల్లేఖసుత్తే (మ. ని. ౧.౮౩) మేథునవిరతియం.

‘‘మయఞ్చ భరియా నాతిక్కమామ,

అమ్హే చ భరియా నాతిక్కమన్తి;

అఞ్ఞత్ర తాహి బ్రహ్మచరియం చరామ,

తస్మా హి అమ్హం దహరా న మీయరే’’తి. –

ఇమస్మిం మహాధమ్మపాలజాతకే (జా. ౧.౧౦.౯౭) సదారసన్తోసే.

‘‘అభిజానామి ఖో పనాహం, సారిపుత్త, చతురఙ్గసమన్నాగతం బ్రహ్మచరియం చరితా, తపస్సీ సుదం హోమీ’’తి లోమహంససుత్తే (మ. ని. ౧.౧౫౫) వీరియే.

‘‘హీనేన బ్రహ్మచరియేన, ఖత్తియే ఉపపజ్జతి;

మజ్ఝిమేన చ దేవత్తం, ఉత్తమేన విసుజ్ఝతీ’’తి. –

నిమిజాతకే (జా. ౨.౨౨.౪౨౯) అత్తదమనవసేన కతే అట్ఠఙ్గికే ఉపోసథే.

‘‘ఇదం ఖో పన మే, పఞ్చసిఖ, బ్రహ్మచరియం ఏకన్తనిబ్బిదాయ విరాగాయ…పే… అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో’’తి మహాగోవిన్దసుత్తేయేవ (దీ. ని. ౨.౩౨౯) అరియమగ్గే.

‘‘తయిదం బ్రహ్మచరియం ఇద్ధఞ్చేవ ఫీతఞ్చ విత్థారికం బాహుజఞ్ఞం పుథుభూతం యావ దేవమనుస్సేహి సుప్పకాసిత’’న్తి పాసాదికసుత్తే (దీ. ని. ౩.౧౭౪) సిక్ఖత్తయసఙ్గహితే సకలస్మిం సాసనే. ఇధాపి అరియమగ్గే సాసనే చ వత్తతి.

వుస్సతీతి వుసీయతి, చరీయతీతి అత్థో. జనకుహనత్థన్తి ‘‘అహో అయ్యో సీలవా వత్తసమ్పన్నో అప్పిచ్ఛో సన్తుట్ఠో మహిద్ధికో మహానుభావో’’తిఆదినా జనస్స సత్తలోకస్స విమ్హాపనత్థం. కేచి పన ‘‘కుహనత్థన్తి పాపిచ్ఛస్స ఇచ్ఛాపకతస్స సతో సామన్తజప్పనఇరియాపథనిస్సితపచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతేన తివిధేన కుహనవత్థునా కుహకభావేన జనస్స విమ్హాపనత్థ’’న్తి వదన్తి. ఇధాపి అయమేవత్థో దస్సితో. తేనేవాహ ‘‘తీహి కుహనవత్థూహి జనస్స కుహనత్థాయా’’తి, జనస్స విమ్హాపనత్థాయాతి అత్థో. జనలాపనత్థన్తి ‘‘ఏవరూపస్స నామ అయ్యస్స దిన్నం మహప్ఫలం భవిస్సతీ’’తి పసన్నచిత్తేహి ‘‘కేనత్థో, కిం ఆహరీయతూ’’తి వదాపనత్థం. ‘‘జనలపనత్థ’’న్తిపి పఠన్తి, తస్స పాపిచ్ఛస్స సతో పచ్చయత్థం పరికథోభాసాదివసేన లపనభావేన ఉపలాపకభావేన జనస్స లపనత్థన్తి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘న జనలపనత్థన్తి న జనస్స ఉపలాపనత్థ’’న్తి.

న ఇతివాదప్పమోక్ఖానిసంసత్థన్తి ఏత్థ ‘‘న లాభసక్కారసిలోకానిసంసత్థ’’న్తిపి పఠన్తి. తత్థ య్వాయం ‘‘ఆకఙ్ఖేయ్య చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ‘లాభీ అస్సం చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారాన’న్తి, సీలేస్వేవస్స పరిపూరకారీ’’తి (మ. ని. ౧.౬౫) సీలానిసంసభావేన వుత్తో చతుపచ్చయలాభో చ. చతున్నం పచ్చయానం సక్కచ్చదానసఙ్ఖాతో ఆదరబహుమానగరుకరణసఙ్ఖాతో చ సక్కారో, యో చ ‘‘సీలసమ్పన్నో బహుస్సుతో సుతధరో ఆరద్ధవీరియో’’తిఆదినా నయేన ఉగ్గచ్ఛనకథుతిఘోససఙ్ఖాతో సిలోకో బ్రహ్మచరియం వసన్తానం దిట్ఠధమ్మికో ఆనిసంసో, తదత్థన్తి అత్థో. కేచి పన ‘‘లాభసక్కారసిలోకానిసంసత్థన్తి పాపిచ్ఛస్సేవ సతో లాభాదిగరుతాయ లాభసక్కారసిలోకసఙ్ఖాతస్స ఆనిసంసస్స ఉదయస్స నిప్ఫాదనత్థ’’న్తి ఏవమత్థం వదన్తి.

న ఇతి మం జనో జానాతూతి ఏవం బ్రహ్మచరియవాసే సతి ‘‘సీలవా కల్యాణధమ్మో’’తిఆదినా మం లోకో జానాతు సమ్భావేతూతి అత్తనో సన్తగుణవసేన సమ్భావనత్థమ్పి న ఇదం బ్రహ్మచరియం వుస్సతీతి సమ్బన్ధో. కేచి పన ‘‘పాపిచ్ఛస్స సతో అసన్తగుణసమ్భావనాధిప్పాయేన ‘ఇతి ఏవంగుణోతి మం లోకో జానాతూ’తి న ఇదం బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి ఏవమేత్థ అత్థం వదన్తి. సబ్బత్థాపి పనేత్థ పురిమో పురిమోయేవ అత్థవికప్పో సున్దరతరో.

అథ ఖోతి ఏత్థ అథాతి అఞ్ఞత్థే నిపాతో, ఖోతి అవధారణే. తేన కుహనాదితో అఞ్ఞదత్థంయేవ ఇదం, భిక్ఖవే, బ్రహ్మచరియం వుస్సతీతి దస్సేతి. ఇదాని తం పయోజనం దస్సేన్తో ‘‘సంవరత్థం పహానత్థ’’న్తి ఆహ. తత్థ పఞ్చవిధో సంవరో – పాతిమోక్ఖసంవరో, సతిసంవరో, ఞాణసంవరో, ఖన్తిసంవరో, వీరియసంవరోతి. ‘‘ఇతి ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో’’తిఆదినా (విభ. ౫౧౧) నయేన ఆగతో అయం పాతిమోక్ఖసంవరో, సీలసంవరోతిపి వుచ్చతి. ‘‘రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౯౫; సం. ని. ౪.౨౩౯; అ. ని. ౩.౧౬) ఆగతో అయం సతిసంవరో.

‘‘యాని సోతాని లోకస్మిం, సతి తేసం నివారణం;

సోతానం సంవరం బ్రూమి, పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి. (సు. ని. ౧౦౪౧; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో ౪; నేత్తి. ౪.౧౧, ౪౫) –

ఆగతో అయం ఞాణసంవరో. ‘‘ఖమో హోతి సీతస్స ఉణ్హస్సా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౪; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) నయేన ఆగతో అయం ఖన్తిసంవరో.

‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౬; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) నయేన ఆగతో అయం వీరియసంవరో.

అత్థతో పన పాణాతిపాతాదీనం పజహనవసేన వత్తప్పటివత్తానం పూరణవసేన చ పవత్తా చేతనా చేవ విరతి చ. సఙ్ఖేపతో సబ్బో కాయవచీసంయమో, విత్థారతో సత్తన్నం ఆపత్తిక్ఖన్ధానం అవీతిక్కమో సీలసంవరో. సతి ఏవ సతిసంవరో, సతిప్పధానా వా కుసలా ఖన్ధా. ఞాణమేవ ఞాణసంవరో. అధివాసనవసేన అదోసో, అదోసప్పధానా వా తథాపవత్తా కుసలా ఖన్ధా ఖన్తిసంవరో, పఞ్ఞాతి ఏకే. కామవితక్కాదీనం అభిభవనవసేన పవత్తం వీరియమేవ వీరియసంవరో. తేసు పఠమో కాయదుచ్చరితాదీసు దుస్సీలస్స సంవరణతో సంవరో, దుతియో ముట్ఠస్సచ్చస్స, తతియో అఞ్ఞాణస్స, చతుత్థో అక్ఖన్తియా, పఞ్చమో కోసజ్జస్స సంవరణతో పిదహనతో సంవరోతి వేదితబ్బో. ఏవమేతస్స సంవరస్స అత్థాయ సంవరత్థం సంవరనిప్ఫాదనత్థన్తి అత్థో.

తీహి పహానేహీతి తదఙ్గవిక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదసఙ్ఖాతేహి తీహి పహానేహి. పఞ్చవిధప్పహానమ్పి ఇధ వత్తుం వట్టతియేవ. పఞ్చవిధఞ్హి పహానం తదఙ్గవిక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదప్పటిప్పస్సద్ధినిస్సరణవసేన. తత్థ యం దీపాలోకేనేవ తమస్స పటిపక్ఖభావతో అలోభాదీహి లోభాదికస్స నామరూపపరిచ్ఛేదాదివిపస్సనాఞాణేహి తస్స తస్స అనత్థస్స పహానం, సేయ్యథిదం – పరిచ్చాగేన లోభాదిమలస్స, సీలేన పాణాతిపాతాదిదుస్సీల్యస్స, సద్ధాదీహి అస్సద్ధియాదికస్స, నామరూపవవత్థానేన సక్కాయదిట్ఠియా, పచ్చయపరిగ్గహేన అహేతువిసమహేతుదిట్ఠీనం, తస్సేవ అపరభాగేన కఙ్ఖావితరణేన కథంకథీభావస్స, కలాపసమ్మసనేన అహంమమాతి గాహస్స, మగ్గామగ్గవవత్థానేన అమగ్గే మగ్గసఞ్ఞాయ, ఉదయదస్సనేన ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా, వయదస్సనేన సస్సతదిట్ఠియా, భయదస్సనేన సభయే అభయసఞ్ఞాయ, ఆదీనవదస్సనేన అస్సాదసఞ్ఞాయ, నిబ్బిదానుపస్సనేన అభిరతిసఞ్ఞాయ, ముచ్చితుకమ్యతాఞాణేన అముచ్చితుకమ్యతాయ, ఉపేక్ఖాఞాణేన అనుపేక్ఖాయ, అనులోమేన ధమ్మట్ఠితియం నిబ్బానే చ పటిలోమభావస్స, గోత్రభునా సఙ్ఖారనిమిత్తగ్గాహస్స పహానం, ఏతం తదఙ్గప్పహానం నామ.

యం పన ఉపచారప్పనాభేదేన సమాధినా పవత్తిభావనివారణతో ఘటప్పహారేనేవ ఉదకపిట్ఠే సేవాలస్స, తేసం తేసం నీవరణాదిధమ్మానం పహానం, ఏతం విక్ఖమ్భనప్పహానం నామ. యం చతున్నం అరియమగ్గానం భావితత్తా తంతంమగ్గవతో అత్తనో సన్తానే ‘‘దిట్ఠిగతానం పహానాయా’’తిఆదినా (ధ. స. ౨౭౭; విభ. ౬౨౮) నయేన వుత్తస్స సముదయపక్ఖియస్స కిలేసగహణస్స అచ్చన్తం అప్పవత్తిభావేన సముచ్ఛిన్దనం, ఏతం సముచ్ఛేదప్పహానం నామ. యం పన ఫలక్ఖణే పటిప్పస్సద్ధత్థం కిలేసానం, ఏతం పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం నామ. యం సబ్బసఙ్ఖతనిస్సటత్తా పహీనసబ్బసఙ్ఖతం నిబ్బానం, ఏతం నిస్సరణప్పహానం నామ. తస్స పఞ్చవిధస్సపి తథా తథా రాగాదికిలేసానం పటినిస్సజ్జనట్ఠేన సమతిక్కమనట్ఠేన వా పహానస్స అత్థాయ, పహానసాధనత్థన్తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

తత్థ సంవరేన కిలేసానం చిత్తసన్తానే పవేసనివారణం పహానేన చ పవేసనివారణమేవ సముగ్ఘాతో చాతి వదన్తి. ఉభయేనపి పన యథారహం ఉభయం సమ్పజ్జతీతి దట్ఠబ్బం. సీలాదిధమ్మా ఏవ హి సంవరణతో సంవరం, పజహనతో పహానన్తి.

అనీతిహన్తి ఈతియో వుచ్చన్తి ఉపద్దవా దిట్ఠధమ్మికా సమ్పరాయికా చ. ఈతియో హన్తీతి ఈతిహం, అను ఈతిహన్తి అనీతిహం, సాసనబ్రహ్మచరియం మగ్గబ్రహ్మచరియఞ్చ. అథ వా ఈతీహి అనత్థేహి సద్ధిం హనన్తి గచ్ఛన్తి పవత్తన్తీతి ఈతిహా, తణ్హాదిఉపక్కిలేసా. నత్థి ఏత్థ ఈతిహాతి అనీతిహం. ఈతిహా వా యథావుత్తేనత్థేన తిత్థియసమయా, తప్పటిపక్ఖతో ఇదం అనీతిహం. ‘‘అనితిహ’’న్తిపి పాఠో. తస్సత్థో – ‘‘ఇతిహాయ’’న్తి ధమ్మేసు అనేకంసగ్గాహభావతో విచికిచ్ఛా ఇతిహం నామ, సమ్మాసమ్బుద్ధప్పవేదితత్తా యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జన్తానం నిక్కఙ్ఖభావసాధనతో చ నత్థి ఏత్థ ఇతిహన్తి అనితిహం, అపరపత్తియన్తి అత్థో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘పచ్చత్తం వేదితబ్బో విఞ్ఞూహీ’’తి, ‘‘అతక్కావచరో’’తి (దీ. ని. ౨.౬౭; మ. ని. ౧.౨౮౧; ౨.౩౩౭; సం. ని. ౧.౧౭౨; మహావ. ౭-౮) చ. గాథాబన్ధసుఖత్థం పన ‘‘అనీతిహ’’న్తి దీఘం కత్వా పఠన్తి. పచ్ఛిమం పనేత్థ అత్థవికప్పం దస్సేతుం ‘‘ఇతిహపరివజ్జిత’’న్తిఆది వుత్తం.

నిబ్బానసఙ్ఖాతం ఓగధం పతిట్ఠం పారం గచ్ఛతీతి నిబ్బానోగధగామీ, విముత్తిరసత్తా ఏకన్తేనేవ నిబ్బానసమ్పాపకోతి అత్థో, తం నిబ్బానోగధగామినం బ్రహ్మచరియం. నిబ్బానోగధోతి వా అరియమగ్గో వుచ్చతి తేన వినా నిబ్బానావగాహణస్స అసమ్భవతో తస్స చ నిబ్బానం అనాలమ్బిత్వా అప్పవత్తనతో, తఞ్చేతం ఏకన్తసమ్పాదనేన గచ్ఛతీతి నిబ్బానోగధగామీ. అథ వా నిబ్బానోగధగామినన్తి నిబ్బానస్స అన్తోగామినం. మగ్గబ్రహ్మచరియఞ్హి నిబ్బానం ఆరమ్మణం కరిత్వా తస్స అన్తో ఏవ పవత్తతీతి. ఇమమేవ చ అత్థవికప్పం దస్సేతుం ‘‘నిబ్బానస్స అన్తోగామిన’’న్తిఆది వుత్తం. సోతి యో సో సమతింస పారమియో పూరేత్వా సబ్బకిలేసే భఞ్జిత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో, సో భగవా అదేసయి దేసేసి. మహన్తేహీతి మహాఆతుమేహి ఉళారజ్ఝాసయేహి. మహన్తం నిబ్బానం, మహన్తే వా సీలక్ఖన్ధాదికే ఏసన్తి గవేసన్తీతి మహేసినో, బుద్ధాదయో అరియా. తేహి అనుయాతో పటిపన్నో.

యథా బుద్ధేన దేసితన్తి యథా అభిఞ్ఞేయ్యాదిభావేన సమ్మాసమ్బుద్ధేన మయా దేసితం, ఏవం యే ఏతం మగ్గబ్రహ్మచరియం తదత్థం సాసనబ్రహ్మచరియఞ్చ పటిపజ్జన్తి. తే దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేహి యథారహం అనుసాసన్తస్స సత్థు మయ్హం సాసనకారినో ఓవాదప్పటికరా సకలస్స వట్టదుక్ఖస్స అన్తం పరియన్తం అప్పవత్తిం కరిస్సన్తి, దుక్ఖస్స వా అన్తం నిబ్బానం సచ్ఛికరిస్సన్తీతి.

బ్రహ్మచరియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. కుహసుత్తవణ్ణనా

౨౬. ఛట్ఠే కుహకాతి సామన్తజప్పనాదినా కుహనవత్థునా కుహకా, అసన్తగుణసమ్భావనిచ్ఛాయ కోహఞ్ఞం కత్వా పరేసం విద్ధంసకాతి అత్థో. థద్ధాతి ‘‘కోధనో హోతి ఉపాయాసబహులో, అప్పమ్పి వుత్తో సమానో అభిసజ్జతి కుప్పతి బ్యాపజ్జతి పతిత్థీయతీ’’తి (అ. ని. ౩.౨౫, ౨౭) ఏవం వుత్తేన కోధేన చ, ‘‘దుబ్బచో హోతి దోవచస్సకరణేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో అక్ఖమో అప్పదక్ఖిణగ్గాహీ అనుసాసని’’న్తి (మ. ని. ౧.౧౮౧; పారా. ౪౨౬). ఏవం వుత్తేన దోవచస్సేన చ, ‘‘జాతిమదో, గోత్తమదో, లాభమదో, ఆరోగ్యమదో, యోబ్బనమదో, జీవితమదో’’తి (విభ. ౮౩౨) ఏవం వుత్తజాతిమదాదిభేదేన మానేన చ గరుకాతబ్బేసు గరూసుపి నిపచ్చకారం అకత్వా అయోసలాకం గిలిత్వా ఠితా వియ అనోనతా హుత్వా విచరణకా. తేనాహ ‘‘కోధేన చా’’తిఆది.

ఉపలాపకాతి మిచ్ఛాజీవవసేన కులసఙ్గణ్హకా. లపాతి పచ్చయత్థం పయుత్తవాచావసేన నిప్పేసికతావసేన లపకాతి అత్థో. సిఙ్గన్తి సిఙ్గారం. తఞ్హి కుసలస్స విజ్ఝనతో సుట్ఠు ఆసేవితతాయ సీసే పరిక్ఖిత్తం సునిబ్బత్తం విసాణం వియ థిరత్తా చ సిఙ్గం వియాతి సిఙ్గం, నాగరికభావసఙ్ఖాతస్స కిలేససిఙ్గస్సేతం నామం. సిఙ్గారభావో సిఙ్గారతా, సిఙ్గారకరణకఆకారో వా. చాతురభావో చాతురతా. తథా చాతురియం. పరిక్ఖతభావో పరిక్ఖతతా, పరిఖణిత్వా ఠపితస్సేవ దళ్హసిఙ్గారస్సేతం నామం. ఇతరం తస్సేవ వేవచనం. ఏవం సబ్బేహి వారేహి కిలేససిఙ్గారతావ కథితా.

ఉగ్గతనళాతి నళసదిసం తుచ్ఛమానం ఉక్ఖిపిత్వా విచరణకా. తేనాహ ‘‘తుచ్ఛమానం ఉక్ఖిపిత్వా ఠితా’’తి. యస్మా తే కుహనాదియోగతో న సమ్మాపటిపన్నా, తస్మా ‘‘మమ సన్తకా న హోన్తీ’’తి వుత్తం. అపగతాతి యదిపి తే మమ సాసనే పబ్బజితా, యథానుసిట్ఠం పన అప్పటిపజ్జనతో అపగతా ఏవ ఇమస్మా ధమ్మవినయా, ఇతో తే సువిదూరే ఠితాతి దస్సేతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘నభఞ్చ దూరే పథవీ చ దూరే,

పారం సముద్దస్స తదాహు దూరే;

తతో హవే దూరతరం వదన్తి,

సతఞ్చ ధమ్మో అసతఞ్చ రాజా’’తి. (జా. ౨.౨౧.౪౧౪);

సబ్బత్థ పత్థటతాయ వేపుల్లం పాపుణన్తీతి సబ్బత్థ పత్థటభావేన సీలాదిధమ్మక్ఖన్ధపారిపూరియా వేపుల్లం పాపుణన్తి.

కుహసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సన్తుట్ఠిసుత్తవణ్ణనా

౨౭. సత్తమే నిద్దోసానీతి అవజ్జరహితాని ఆగమనసుద్ధితో కాయమణ్డనాదికిలేసవత్థుభావాభావతో చ. తత్థ సులభతాయ పరియేసనదుక్ఖస్స అభావో దస్సితో, అప్పతాయ పరిహరణదుక్ఖస్సపి అభావో దస్సితో, అనవజ్జతాయ అగరహితబ్బతాయ భిక్ఖుసారుప్పభావో దస్సితో హోతి. అప్పతాయ వా పరిత్తాసస్స అవత్థుతా, సులభతాయ గేధాదీనం అవత్థుతా, అనవజ్జతాయ ఆదీనవదస్సననిస్సరణపఞ్ఞానం అత్థితా దస్సితా హోతి. అప్పతాయ వా లాభేన న సోమనస్సం జనయన్తి, అలాభేన న దోమనస్సం జనయన్తి, అనవజ్జతాయ విప్పటిసారనిమిత్తం అఞ్ఞాణుపేక్ఖం న జనయన్తి అవిప్పటిసారవత్థుభావతో.

పంసుకూలన్తి సఙ్కారకూటాదీసు యత్థ కత్థచి పంసూనం ఉపరి ఠితత్తా అబ్భుగ్గతట్ఠేన పంసుకూలం వియాతి పంసుకూలం, పంసు వియ కుచ్ఛితభావం ఉలతి గచ్ఛతీతి పంసుకూలన్తి ఏవం లద్ధనామం రథికాదీసు పతితనన్తకాని ఉచ్చినిత్వా కతచీవరం. రుక్ఖమూలన్తి వివేకానురూపం యం కిఞ్చి రుక్ఖసమీపం. యం కిఞ్చి ముత్తన్తి యం కిఞ్చి గోముత్తం. కేచి పనేత్థ ‘‘గోముత్తపరిభావితహరీతకఖణ్డం పూతిముత్త’’న్తి వదన్తి. ‘‘పూతిభావేన ఆపణాదితో విస్సట్ఠం ఛడ్డితం అపరిగ్గహితం యం కిఞ్చి భేసజ్జం పూతిముత్తన్తి అధిప్పేత’’న్తి అపరే.

యతో ఖోతి పచ్చత్తే నిస్సక్కవచనం, యం ఖోతి వుత్తం హోతి. తేన తుట్ఠో హోతీతి వుత్తకిరియం పరామసతి. తుట్ఠోతి సన్తుట్ఠో. ఇదమస్సాహన్తి య్వాయం చతుబ్బిధేన యథావుత్తేన పచ్చయేన అప్పేన సులభేన సన్తోసో, ఇదం ఇమస్స భిక్ఖునో సీలసంవరాదీసు అఞ్ఞతరం ఏకం సామఞ్ఞఙ్గం సమణభావకారణన్తి అహం వదామి. సన్తుట్ఠస్స హి చతుపారిసుద్ధిసీలం పరిపుణ్ణం హోతి, సమథవిపస్సనా చ భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి. అథ వా సామఞ్ఞం నామ అరియమగ్గో, తస్స సఙ్ఖేపతో ద్వే అఙ్గా బాహిరం అజ్ఝత్తికన్తి. తత్థ బాహిరం సప్పురిసూపనిస్సయో సద్ధమ్మస్సవనఞ్చ. అజ్ఝత్తికం పన యోనిసోమనసికారో ధమ్మానుధమ్మప్పటిపత్తి చ. తేసు యస్మా యథారహం ధమ్మానుధమ్మప్పటిపత్తిభూతా తస్స మూలభూతా చేతే ధమ్మా, యదిదం అప్పిచ్ఛతా సన్తుట్ఠితా పవివిత్తతా అసంసట్ఠతా ఆరద్ధవీరియతాతి ఏవమాదయో, తస్మా వుత్తం ‘‘ఇదమస్సాహం అఞ్ఞతరం సామఞ్ఞఙ్గన్తి వదామీ’’తి.

సేనాసనమారబ్భాతి విహారాదిం మఞ్చపీఠాదిఞ్చ సేనాసనం నిస్సాయ. చీవరం పానభోజనన్తి నివాసనాదిచీవరం అమ్బపానకాదిపానం ఖాదనీయభోజనీయాదిభుఞ్జితబ్బవత్థుఞ్చ ఆరబ్భాతి సమ్బన్ధో. విఘాతోతి విఘాతభావో, చిత్తస్స దుక్ఖం న హోతీతి యోజనా. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – ‘‘అముకస్మిం నామ ఆవాసే పచ్చయా సులభా’’తి లభితబ్బట్ఠానగమనేన వా ‘‘మయ్హం పాపుణాతి, న తుయ్హ’’న్తి వివాదాపజ్జనేన వా నవకమ్మకరణాదివసేన వా సేనాసనాదీని పరియేసన్తానం అసన్తుట్ఠానం ఇచ్ఛితాలాభాదినా యో విఘాతో చిత్తస్స హోతి, సో తత్థ సన్తుట్ఠస్స న హోతి. దిసా నప్పటిహఞ్ఞతీతి సన్తుట్ఠియా చాతుద్దిసభావేన దిసా న పటిహనతి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘చాతుద్దిసో అప్పటిఘో చ హోతి, సన్తుస్సమానో ఇతరీతరేనా’’తి (సు. ని. ౪౨).

సమణధమ్మస్స అనులోమాతి సమణధమ్మస్స సమథవిపస్సనాభావనాయ, అరియమగ్గస్సేవ వా అనుచ్ఛవికా అప్పిచ్ఛతాదయో. తుట్ఠచిత్తస్స భిక్ఖునోతి తుట్ఠచిత్తేన భిక్ఖునా. అధిగ్గహితా హోన్తీతి పటిపక్ఖధమ్మే అభిభవిత్వా గహితా హోన్తి. అన్తోగతాతి అబ్భన్తరగతా. న పరిబాహిరాతి న బాహిరా కతా.

సన్తుట్ఠిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. అరియవంససుత్తవణ్ణనా

౨౮. అట్ఠమే వంస-సద్దో ‘‘పిట్ఠివంసం అతిక్కమిత్వా నిసీదతీ’’తిఆదీసు ద్విన్నం గోపానసీనం సన్ధానట్ఠానే ఠపేతబ్బదణ్డకే ఆగతో.

‘‘వంసో విసాలో చ యథా విసత్తో,

పుత్తేసు దారేసు చ యా అపేక్ఖా;

వంసక్కళీరోవ అసజ్జమానో,

ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో’’తి. –

ఆదీసు కట్ఠకే. ‘‘భేరిసద్దో ముదిఙ్గసద్దో వంసతాలసద్దో’’తిఆదీసు తూరియవిసేసే, వేణూతిపి వుచ్చతి. ‘‘భిన్నేన పిట్ఠివంసేన మతో హత్థీ’’తిఆదీసు హత్థిఆదీనం పిట్ఠివేమజ్ఝే పదేసే. ‘‘కులవంసం ఠపేస్సామీ’’తిఆదీసు కులన్వయే. ‘‘వంసానురక్ఖకో పవేణీపాలకో’’తిఆదీసు గుణానుపుబ్బియం గుణానం పబన్ధప్పవత్తియం. ఇధ పన చతుపచ్చయసన్తోసభావనారామతాసఙ్ఖాతగుణానం పబన్ధే దట్ఠబ్బో. తస్స పన వంసస్స కులన్వయం గుణన్వయఞ్చ నిదస్సనవసేన దస్సేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఖత్తియవంసోతి ఖత్తియకులవంసో. ఏస నయో సేసపదేసుపి. సమణవంసో పన సమణతన్తి సమణపవేణీ. మూలగన్ధాదీనన్తి ఆది-సద్దేన యథా సారగన్ధాదీనం సఙ్గహో, ఏవమేత్థ గోరసాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో, దుతియేన పన ఆది-సదేన కాసికవత్థసప్పిమణ్డాదీనం.

అరియ-సద్దో అమిలక్ఖేసుపి మనుస్సేసు పవత్తతి, యేసం నివసనట్ఠానం అరియం ఆయతనన్తి వుచ్చతి. యథాహ ‘‘యావతా, ఆనన్ద, అరియం ఆయతన’’న్తి (దీ. ని. ౨.౧౫౨; ఉదా. ౭౬). లోకియసాధుజనేసుపి ‘‘యే హి వో అరియా పరిసుద్ధకాయసమాచారా, తేసం అహం అఞ్ఞతరో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౫). ఇధ పన యే ‘‘ఆరకా కిలేసేహీ’’తిఆదినా లద్ధనిబ్బచనా పటివిద్ధఅరియసచ్చా, తే ఏవ అధిప్పేతాతి దస్సేతుం ‘‘కే పన తే అరియా’’తి పుచ్ఛం కత్వా ‘‘అరియా వుచ్చన్తీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యే మహాపణిధానకప్పతో పట్ఠాయ యావాయం కప్పో, ఏత్థన్తరే ఉప్పన్నా సమ్మాసమ్బుద్ధా. తే తావ సరూపతో దస్సేత్వా తదఞ్ఞేపి సమ్మాసమ్బుద్ధే పచ్చేకబుద్ధే బుద్ధసావకే చ సఙ్గహేత్వా అనవసేసతో అరియే దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యావ సాసనం అన్తరధాయతి, తావ సత్థా ధరతి ఏవ నామాతి ఇమమేవ భగవన్తం. యే చేతరహి బుద్ధసావకా, తే చ సన్ధాయ పచ్చుప్పన్నగ్గహణం. తస్మిం తస్మిం కాలే తే తే పచ్చుప్పన్నాతి చే, అతీతానాగతగ్గహణం న కత్తబ్బం సియా.

ఇదాని యథా భగవా ‘‘ధమ్మం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేస్సామి, యదిదం ఛ ఛక్కానీ’’తి ఛఛక్కదేసనాయ (మ. ని. ౩.౪౨౦) అట్ఠహి పదేహి వణ్ణం అభాసి. ఏవం మహాఅరియవంసదేసనాయ అరియానం వంసం ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, అరియవంసా అగ్గఞ్ఞా రత్తఞ్ఞా వంసఞ్ఞా పోరాణా, అసంకిణ్ణా అసంకిణ్ణపుబ్బా న సంకీయన్తి న సంకీయిస్సన్తి, అప్పటికుట్ఠా సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహీ’’తి యేహి నవహి పదేహి వణ్ణం అభాసి, తాని తావ ఆనేత్వా థోమనావసేనేవ వణ్ణేన్తో ‘‘తే ఖో పనేతే’’తిఆదిమాహ. అగ్గాతి జానితబ్బా సబ్బవంసేహి సేట్ఠభావతో సేట్ఠభావసాధనతో చ.

రత్తఞ్ఞా చిరరత్తాతి జానితబ్బా రత్తఞ్ఞూహి బుద్ధాదీహి తేహి చ తథా అనుట్ఠితత్తా. వంసాతి జానితబ్బాతి బుద్ధాదీనం అరియానం వంసాతి జానితబ్బా. పోరాణాతి పురాతనా. న అధునప్పత్తికాతి న అధునాతనా. అవికిణ్ణాతి న ఖిత్తా న ఛడ్డితా. తేనాహ ‘‘అనపనీతా’’తి. న అపనీతపుబ్బాతి న ఛడ్డితపుబ్బా, తిస్సన్నమ్పి సిక్ఖానం పరిపూరణూపాయభావతో న పరిచ్చత్తపుబ్బా. తతో ఏవ ఇదానిపి న అపనీయన్తి, అనాగతేపి న అపనీయిస్సన్తియేవ. ధమ్మసభావస్స విజాననేన విఞ్ఞూ. సమితపాపా సమణా చేవ బాహితపాపా బ్రాహ్మణా చ. తేహి అప్పటికుట్ఠా అప్పటిక్ఖిత్తా. యే హి న పటిక్కోసితబ్బా, తే అనిన్దితబ్బా. అగరహితబ్బా అపరిచ్చజితబ్బతాయ అప్పటిక్ఖిపితబ్బా హోన్తీతి.

సన్తుట్ఠోతి ఏత్థ యథాధిప్పేతసన్తోసమేవ దస్సేన్తేన పచ్చయసన్తోసవసేన సన్తుట్ఠోతి వుత్తం, ఝానవిపస్సనాదివసేనపి ఇధ భిక్ఖునో సన్తుట్ఠతా హోతీతి. ఇతరీతరేనాతి ఇతరేన ఇతరేన. ఇతరసద్దో అనియమవచనో ద్విక్ఖత్తుం వుచ్చమానో యం-కిఞ్చిసద్దేహి సమానత్థో హోతీతి వుత్తం ‘‘యేన కేనచీ’’తి. స్వాయం అనియమవాచితాయ ఏవ యథా థూలాదీనం అఞ్ఞతరవచనో, ఏవం యథాలద్ధాదీనమ్పి అఞ్ఞతరవచనోతి. తత్థ దుతియపక్ఖస్సేవ ఇధ ఇచ్ఛితభావం దస్సేన్తో ‘‘అథ ఖో’’తిఆదిమాహ. నను చ యథాలద్ధాదయోపి థూలాదయో ఏవ? సచ్చమేతం, తథాపి అత్థి విసేసో. యో హి యథాలద్ధేసు థూలాదీసు సన్తోసో, సో యథాలాభసన్తోసోవ, న ఇతరో. న హి సో పచ్చయమత్తసన్నిస్సయో ఇచ్ఛితో, అథ ఖో అత్తనో కాయబలసారుప్పభావసన్నిస్సయోపి. థూలదుకాదయో తయోపి చీవరే లబ్భన్తి, మజ్ఝిమో చతుపచ్చయసాధారణో, పచ్ఛిమో పన చీవరే సేనాసనే చ లబ్భతీతి దట్ఠబ్బం. ఇమే తయో సన్తోసేతి ఇదం సబ్బసఙ్గాహికనయేన వుత్తం. యే హి పరతో గిలానపచ్చయం పిణ్డపాతే ఏవ పక్ఖిపిత్వా చీవరే వీసతి, పిణ్డపాతే పన్నరస, సేనాసనే పన్నరసాతి సమపఞ్ఞాస సన్తోసా వుచ్చన్తి, తే సబ్బేపి యథారహం ఇమేసు ఏవ తీసు సన్తోసేసు సఙ్గహం సమోసరణం గచ్ఛన్తీతి.

చీవరం జానితబ్బన్తి ‘‘ఇదం నామ చీవరం కప్పియ’’న్తి జాతితో చీవరం జానితబ్బం. చీవరఖేత్తన్తి చీవరస్స ఉప్పత్తిక్ఖేత్తం. పంసుకూలన్తి పంసుకూలచీవరం, పంసుకూలలక్ఖణప్పత్తం చీవరం జానితబ్బన్తి అత్థో. చీవరసన్తోసోతి చీవరే లబ్భమానో సబ్బో సన్తోసో జానితబ్బో. చీవరప్పటిసంయుత్తాని ధుతఙ్గాని జానితబ్బాని, యాని గోపేన్తో చీవరసన్తోసేన సమ్మదేవ సన్తుట్ఠో హోతీతి. ఖోమకప్పాసికకోసేయ్యకమ్బలసాణభఙ్గాని ఖోమాదీని. తత్థ ఖోమం నామ ఖోమసుత్తేహి వాయితం ఖోమపట్టచీవరం. తథా సేసానిపి. సాణన్తి సాణవాకసుత్తేహి కతచీవరం. భఙ్గన్తి పన ఖోమసుత్తాదీని సబ్బాని, ఏకచ్చాని వా మిస్సేత్వా కతచీవరం. భఙ్గమ్పి వాకమయమేవాతి కేచి. ఛాతి గణనపరిచ్ఛేదో. యది ఏవం ఇతో అఞ్ఞా వత్థజాతి నత్థీతి? నో నత్థి. సా పన ఏతేసం అనులోమాతి దస్సేతుం ‘‘దుకూలాదీనీ’’తిఆది వుత్తం. ఆది-సద్దేన పత్తుణ్ణం, సోమారపట్టం, చీనపట్టం, ఇద్ధిజం, దేవదిన్నన్తి తేసం సఙ్గహో. తత్థ దుకూలం సాణస్స అనులోమం వాకమయత్తా. పత్తుణ్ణదేసే సఞ్జాతవత్థం పత్తుణ్ణం. ‘‘కోసేయ్యవిసేసో’’తి హి అభిధానకోసే వుత్తం. సోమారదేసే చీనదేసే చ జాతవత్థాని సోమారచీనపట్టాని. పత్తుణ్ణాదీని తీణి కోసేయ్యస్స అనులోమాని పాణకేహి కతసుత్తమయత్తా. ఇద్ధిజం ఏహిభిక్ఖూనం పుఞ్ఞిద్ధియా నిబ్బత్తచీవరం, తం ఖోమాదీనం అఞ్ఞతరం హోతీతి తేసం ఏవ అనులోమం. దేవతాహి దిన్నచీవరం దేవదిన్నం, తం కప్పరుక్ఖే నిబ్బత్తం జాలినియా దేవకఞ్ఞాయ అనురుద్ధత్థేరస్స దిన్నవత్థసదిసం, తమ్పి ఖోమాదీనంయేవ అనులోమం హోతి తేసు అఞ్ఞతరభావతో.

ఇమానీతి అన్తోగధావధారణవచనం, ఇమాని ఏవాతి అత్థో. బుద్ధాదీనం పరిభోగయోగ్గతాయ కప్పియచీవరాని. ఇదాని అవధారణేన నివత్తితాని ఏకదేసేన దస్సేతుం ‘‘కుసచీర’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ కుసతిణేహి అఞ్ఞేహి వా తాదిసేహి తిణేహి కతచీవరం కుసచీరం. అక్కవాకాదీహి వాకేహి కతచీవరం వాకచీరం. చతుక్కోణేహి తికోణేహి వా ఫలకేహి కతచీవరం ఫలకచీరం. మనుస్సానం కేసేహి కతకమ్బలం కేసకమ్బలం. చామరివాలఅస్సవాలాదీహి కతం వాలకమ్బలం. మకచితన్తూహి వాయితో పోత్థకో. చమ్మన్తి మిగచమ్మాది యం కిఞ్చి చమ్మం. ఉలూకపక్ఖేహి గన్థిత్వా కతచీవరం ఉలూకపక్ఖం. భుజపత్తతచాదిమయం రుక్ఖదుస్సం. తిరీటకన్తి అత్థో. సుఖుమతరాహి లతాహి లతావాకేహి వా వాయితం లతాదుస్సం. ఏరకవాకేహి కతం ఏరకదుస్సం. తథా కదలిదుస్సం. సుఖుమేహి వేళువిలీవేహి కతం వేళుదుస్సం. ఆది-సద్దేన వక్కలాదీనం సఙ్గహో. అకప్పియచీవరాని తిత్థియద్ధజభావతో.

అట్ఠన్నం మాతికానం వసేనాతి ‘‘సీమాయ దేతి, కతికాయ దేతీ’’తిఆదినా (మహావ. ౩౭౯) ఆగతానం అట్ఠన్నం చీవరుప్పత్తిమాతికానం వసేన. చీవరానం పటిలాభక్ఖేత్తదస్సనత్థఞ్హి భగవతా ‘‘అట్ఠిమా, భిక్ఖవే, మాతికా’’తిఆదినా మాతికా ఠపితా. మాతికాతి హి మాతరో చీవరుప్పత్తిజనికాతి.

సోసానికన్తి సుసానే పతితం. పాపణికన్తి ఆపణద్వారే పతితం. రథియన్తి పుఞ్ఞత్థికేహి వాతపానన్తరేన రథికాయ ఛడ్డితచోళకం. సఙ్కారకూటకన్తి సఙ్కారట్ఠానే ఛడ్డితచోళకం. సినానన్తి నహానచోళకం, యం భూతవేజ్జేహి ససీసం నహాయిత్వా కాలకణ్ణిచోళన్తి ఛడ్డేత్వా గచ్ఛన్తి. తిత్థన్తి తిత్థచోళం, సినానతిత్థే ఛడ్డితపిలోతికా. అగ్గిదడ్ఢన్తి అగ్గినా దడ్ఢప్పదేసం. తఞ్హి మనుస్సా ఛడ్డేన్తి. గోఖాయితాదీని పాకటానేవ. తానిపి హి మనుస్సా ఛడ్డేన్తి. ధజం ఉస్సాపేత్వాతి నావం ఆరోహన్తేహి వా యుద్ధం పవిసన్తేహి వా ధజయట్ఠిం ఉస్సాపేత్వా, తత్థ బద్ధం వాతేన ఆనీతం తేహి ఛడ్డితన్తి అధిప్పాయో.

సాదకభిక్ఖునాతి గహపతిచీవరస్స సాదియనభిక్ఖునా. ఏకమాసమత్తన్తి చీవరమాససఞ్ఞితం ఏకమాసమత్తం వితక్కేతుం వట్టతి, న తతో పరన్తి అధిప్పాయో. సబ్బస్సపి హి తణ్హానిగ్గహత్థా సాసనే పటిపత్తీతి. పంసుకూలికో అద్ధమాసేనేవ కరోతి అపరప్పటిబద్ధత్తా పటిలాభస్స, ఇతరస్స పన పరప్పటిబద్ధత్తా మాసమత్తం అనుఞ్ఞాతం. ఇదం మాసడ్ఢమాసమత్తం…పే… వితక్కసన్తోసో వితక్కేన్తస్స పరిమితకాలికత్తా. మహాథేరం తత్థ అత్తనో సహాయం ఇచ్ఛన్తోపి గరుగారవేన ‘‘గామద్వారం, భన్తే, గమిస్సామి’’ఇచ్చేవాహ. థేరోపి తస్స అజ్ఝాసయం ఞత్వా ‘‘అహమ్పావుసో, గమిస్సామీ’’తి ఆహ. ‘‘ఇమస్స భిక్ఖునో వితక్కస్స అవసరో మా హోతూ’’తి పఞ్హం పుచ్ఛమానో గామం పావిసి. ఉచ్చారపలిబుద్ధోతి ఉచ్చారేన పీళితో. తదా భగవతో దుక్కరకిరియానుస్సరణముఖేన తథాగతే ఉప్పన్నస్స పీతిసోమనస్సవేగస్స బలవభావేన కిలేసానం విక్ఖమ్భితత్తా తస్మింయేవ…పే… తీణి ఫలాని పత్తో.

కత్థ లభిస్సామీతి చిన్తనాపి లాభాసాపుబ్బికాతి తథా ‘‘అచిన్తేత్వా’’తి వుత్తం. ‘‘సున్దరం లభిస్సామి, మనాపం లభిస్సామీ’’తిఏవమాదిచిన్తనాయ కా నామ కథా, కథం పన గన్తబ్బన్తి ఆహ ‘‘కమ్మట్ఠానసీసేనేవ గమన’’న్తి. తేన చీవరం పటిచ్చ కిఞ్చిపి న చిన్తేతబ్బమేవాతి దస్సేతి. అపేసలో అప్పతిరూపాయపి పరియేసనాయ పచ్చయో భవేయ్యాతి ‘‘పేసలం భిక్ఖుం గహేత్వా’’తి వుత్తం. ఆహరియమానన్తి సుసానాదీసు పతితం వత్థం ‘‘ఇమే భిక్ఖూ పంసుకూలపరియేసనం చరన్తీ’’తి ఞత్వా కేనచి పురిసేన తతో ఆనీయమానం. ఏవం లద్ధం గణ్హన్తస్సపీతి ఏవం పటిలాభసన్తోసం అకోపేత్వా లద్ధం గణ్హన్తస్సపి. అత్తనోపహోనకమత్తేనేవాతి యథాలద్ధానం పంసుకూలానం ఏకపట్టదుపట్టానం అత్థాయ అత్తనో పహోనకప్పమాణేనేవ. అవధారణేన ఉపరి పచ్చాసం నివత్తేతి. గామే భిక్ఖాయ ఆహిణ్డన్తేన సపదానచారినా వియ ద్వారప్పటిపాటియా చరణం లోలుప్పవివజ్జనం నామ లోలుప్పస్స దూరసముస్సారితత్తా.

యాపేతున్తి అత్తభావం పవత్తేతుం. ధోవనుపగేనాతి ధోవనయోగ్గేన. పణ్ణానీతి అమ్బజమ్బాదిపణ్ణాని. అకోపేత్వాతి సన్తోసం అకోపేత్వా. పహోనకనీహారేనేవాతి అన్తరవాసకాదీసు యం కాతుకామో, తస్స పహోనకనియామేనేవ యథాలద్ధం థూలసుఖుమాదిం గహేత్వా కరణం. తిమణ్డలప్పటిచ్ఛాదనమత్తస్సేవాతి నివాసనం చే నాభిమణ్డలం, జాణుమణ్డలం, ఇతరఞ్చే గలవాటమణ్డలం, జాణుమణ్డలన్తి తిమణ్డలప్పటిచ్ఛాదనమత్తస్సేవ కరణం. తం పన అత్థతో తిణ్ణం చీవరానం హేట్ఠిమన్తేన వుత్తపరిమాణంయేవ హోతి. అవిచారేత్వా న విచారేత్వా.

కుసిబన్ధనకాలేతి మణ్డలాని యోజేత్వా సిబ్బనకాలే. సత్త వారేతి సత్త సిబ్బనవారే. కప్పబిన్దుఅపదేసేన కస్సచి వికారస్స అకరణం కప్పసన్తోసో.

సీతప్పటిఘాతనాది అత్థాపత్తితో సిజ్ఝతీతి ముఖ్యమేవ చీవరపరిభోగే పయోజనం దస్సేతుం ‘‘హిరికోపీనప్పటిచ్ఛాదనమత్తవసేనా’’తి వుత్తం. తేనాహ భగవా ‘‘యావదేవ హిరికోపీనప్పటిచ్ఛాదనత్థ’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౩; అ. ని. ౬.౫౮; మహాని. ౨౦౬). వట్టతి, న తావతా సన్తోసో కుప్పతి సమ్భారానం దక్ఖిణేయ్యానం అలాభతో. సారణీయధమ్మే ఠత్వాతి సీలవన్తేహి భిక్ఖూహి సాధారణభోగిభావే ఠత్వా. ఇతీతిఆదినా పఠమస్సేవ అరియవంసస్స పంసుకూలికఙ్గతేచీవరికఙ్గానం తేసఞ్చస్స పచ్చయతం దస్సేన్తో ‘‘ఇతి ఇమే ధమ్మా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సముట్ఠాపకా ఉపత్థమ్భకా చా’’తి దీపేతి. ఏస నయో ఇతో పరేసు.

సన్తుట్ఠో హోతి వణ్ణవాదీతి ఏత్థ చతుక్కోటికం సమ్భవతి. తత్థ చతుత్థోయేవ పక్ఖో వణ్ణితథోమితోతి తథా దేసనా కతా. ఏకో సన్తుట్ఠో హోతి, సన్తోసస్స వణ్ణం న కథేతి సేయ్యథాపి థేరో నాళకో. ఏకో న సన్తుట్ఠో హోతి, సన్తోసస్స వణ్ణం కథేతి సేయ్యథాపి ఉపనన్దో సక్యపుత్తో. ఏకో నేవ సన్తుట్ఠో హోతి, న సన్తోసస్స వణ్ణం కథేతి సేయ్యథాపి థేరో లాళుదాయి. ఏకో సన్తుట్ఠో చేవ హోతి, సన్తోసస్స చ వణ్ణం కథేతి సేయ్యథాపి థేరో మహాకస్సపో.

అనేసనన్తి అయుత్తం ఏసనం. తేనాహ ‘‘అప్పతిరూప’’న్తి, సాసనే ఠితానం అప్పతిరూపం అయోగ్గం. కోహఞ్ఞం కరోన్తోతి చీవరుప్పాదననిమిత్తం పరేసం కుహనం విమ్హాపనం కరోన్తో. ఉత్తసతీతి తణ్హాసన్తాసేన ఉపరూపరి తసతి. పరితస్సతీతి పరితో తస్సతి. యథా సబ్బే కాయవచిప్పయోగా తదత్థా ఏవ జాయన్తి, ఏవం సబ్బభాగేహి తసతి. గధితం వుచ్చతి గిద్ధో, సో చేత్థ అభిజ్ఝాలక్ఖణో అధిప్పేతో. గధితం ఏతస్స నత్థీతి అగధితోతి ఆహ ‘‘విగతలోభగిద్ధో’’తి. ముచ్ఛన్తి తణ్హావసేన ముయ్హనం. తస్స సముస్సయస్స అధిగతం అనాపన్నో అనుపగతో. అనోత్థతో అనజ్ఝోత్థతో. అపరియోనద్ధోతి తణ్హచ్ఛదనేన అచ్ఛాదితో. ఆదీనవం పస్సమానోతి దిట్ఠధమ్మికం సమ్పరాయికఞ్చ దోసం పస్సన్తో. గధితపరిభోగతో నిస్సరతి ఏతేనాతి నిస్సరణం, ఇదమట్ఠికతా. తం పజానాతీతి నిస్సరణపఞ్ఞో. తేనాహ ‘‘యావదేవ…పే… జానన్తో’’తి.

నేవత్తానుక్కంసేతీతి అత్తానం నేవ ఉక్కంసేతి న ఉక్ఖిపతి న ఉక్కట్ఠతో దహతి. అహన్తిఆది ఉక్కంసనాకారదస్సనం. న వమ్భేతి న హీళేతి న నిహీనతో దహతి. తస్మిం చీవరసన్తోసేతి తస్మిం యథావుత్తే వీసతివిధే చీవరసన్తోసే. కామఞ్చేత్థ వుత్తప్పకారసన్తోసగ్గహణేనేవ చీవరహేతు అనేసనాపజ్జనాదిపి గహితమేవ తస్మిం సతి తస్స భావతో, అసతి చ అభావతో. వణ్ణవాదితాఅత్తుక్కంసనపరవమ్భనాని పన గహితాని న హోన్తీతి ‘‘వణ్ణవాదాదీసు వా’’తి వికప్పో వుత్తో. ఏత్థ చ దక్ఖోతిఆది యేసం ధమ్మానం వసేనస్స యథావుత్తసన్తోసాదీ ఇజ్ఝన్తి, తందస్సనం. తత్థ దక్ఖోతి ఇమినా తేసం సముట్ఠాపనపఞ్ఞం దస్సేతి. అనలసోతి ఇమినా పగ్గణ్హనవీరియం, సమ్పజానోతి ఇమినా పారిహారియపఞ్ఞం, పటిస్సతోతి ఇమినా తత్థ అసమ్మోసవుత్తిం దస్సేతి.

పిణ్డపాతో జానితబ్బోతి పభేదతో పిణ్డపాతో జానితబ్బో. పిణ్డపాతక్ఖేత్తన్తి పిణ్డపాతస్స ఉప్పత్తిట్ఠానం. పిణ్డపాతసన్తోసో జానితబ్బోతి పిణ్డపాతసన్తోసప్పభేదో జానితబ్బో. ఇధ భేసజ్జమ్పి పిణ్డపాతగతికమేవ. ఆహరితబ్బతో హి సప్పిఆదీనమ్పి గహణం కతం.