౨.దుతియఉరువేలసుత్తవణ్ణనా

౨౨. దుతియే హుహుఙ్కజాతికేనాతి సో కిర దిట్ఠమఙ్గలికో మానవసేన కోధవసేన చ ‘‘హుహు’’న్తి కరోన్తో విచరతి, తస్మా హుహుఙ్కజాతికోతి వుచ్చతి. ‘‘హుహుక్కజాతికో’’తిపి పఠన్తి, తేన సద్ధిం ఆగతాతి అత్థో. జరాజిణ్ణాతి జరాయ ఖణ్డదన్తపలితకేసాదిభావం ఆపాదితా. వయోవుద్ధాతి అఙ్గపచ్చఙ్గానం వుద్ధిమరియాదప్పత్తా. జాతిమహల్లకాతి ఉపపత్తియా మహల్లకభావేన సమన్నాగతా. మహత్తం లన్తి గణ్హన్తీతి మహల్లకా, జాతియా మహల్లకా, న విభవాదినాతి జాతిమహల్లకా. వయోఅనుప్పత్తాతి పచ్ఛిమవయం సమ్పత్తా, పచ్ఛిమవయో నామ వస్ససతస్స పచ్ఛిమో తతియో భాగో. జిణ్ణాతి వా పోరాణా, చిరకాలప్పవత్తకులన్వయాతి వుత్తం హోతి. వుద్ధాతి సీలాచారాదిగుణవుద్ధియుత్తా. మహల్లకాతి విభవమహన్తతాయ సమన్నాగతా. మహద్ధనాతి మహాభోగా. అద్ధగతాతి మగ్గప్పటిపన్నా బ్రాహ్మణానం వతచరియాదిమరియాదం అవీతిక్కమ్మ చరమానా. వయోఅనుప్పత్తాతి జాతివుద్ధభావం అన్తిమవయం అనుప్పత్తా. సుతం నేతన్తి ఏత్థ సుతం నో ఏతన్తి పదచ్ఛేదో. నోతి చ కరణత్థే సామివచనం. తేనాహ ‘‘అమ్హేహి సుత’’న్తి.

అకాలేతి అయుత్తకాలే. అసభావం వదతీతి యం నత్థి, తం వదతి. అనత్థం వదతీతి అకారణనిస్సితం వదతి. అకారణనిస్సితన్తి చ నిప్ఫలన్తి అత్థో. ఫలఞ్హి కారణనిస్సితం. అకారణనిస్సితతా చ తదవినాభావతో అకారణే నిస్సితం, నిప్ఫలం సమ్ఫన్తి వుత్తం హోతి. అవినయం వదతీతి న సంవరవినయప్పటిసంయుత్తం వదతి, అత్తనో సుణన్తస్స చ న సంవరవినయావహం వదతీతి వుత్తం హోతి. న హదయే నిధేతబ్బయుత్తకన్తి అహితసంహితత్తా చిత్తం అనుప్పవేసేత్వా నిధేతుం అయుత్తం. కథేతుం అయుత్తకాలేనాతి ధమ్మం కథేన్తేన యో అత్థో యస్మిం కాలే వత్తబ్బో, తతో పుబ్బే పచ్ఛా చ తస్స అకాలో, తస్మిం అయుత్తకాలే వత్తా. అపదేసరహితన్తి సుత్తాపదేసరహితం. సాపదేసం సకారణం కత్వా న కథేతీతి ‘‘భగవతా అసుకే సుత్తే ఏవం వుత్త’’న్తి ఏవం సాపదేసం కారణసహితం కత్వా న కథేతి.

పరియన్తరహితన్తి పరిచ్ఛేదరహితం, సుత్తం వా జాతకం వా నిక్ఖిపిత్వా తస్స అనుయోగం ఉపమం వా వత్థుం వా ఆహరిత్వా యం సుత్తం జాతకం వా నిక్ఖిపితం, తస్స సరీరభూతం కథం అనామసిత్వా బాహిరకథంయేవ కథేతి, నిక్ఖిత్తం నిక్ఖిత్తమత్తమేవ హోతి, ‘‘సుత్తం ను ఖో కథేతి జాతకం ను ఖో, నాస్స అన్తం వా కోటిం వా పస్సామా’’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి. యథా వటరుక్ఖసాఖానం గతగతట్ఠానే పారోహా ఓతరన్తి, ఓతిణ్ణో-తిణ్ణట్ఠానే విరుళ్హిం ఆపజ్జిత్వా పున వడ్ఢన్తియేవ, ఏవం అడ్ఢయోజనమ్పి యోజనమ్పి గచ్ఛతియేవ. గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే పన మూలరుక్ఖో వినస్సతి, అనుజాతపారోహమూలానియేవ తిట్ఠన్తి, ఏవం అయమ్పి నిగ్రోధధమ్మకథికో నామ హోతి. నిక్ఖిత్తం నిక్ఖిత్తమేవ కత్వా పస్సేనేవ పరిహరన్తో గచ్ఛతి. యో పన బహుమ్పి భణన్తో ‘‘ఏతదత్థమిదం వుత్త’’న్తి నిక్ఖిత్తసుత్తతో అఞ్ఞమ్పి అనుయోగూపమావత్థువసేన తదుపయోగీనం ఆహరిత్వా ఆహరిత్వా జానాపేతుం సక్కోతి, తథారూపస్స ధమ్మకథికస్స బహుమ్పి కథేతుం వట్టతి. న లోకియలోకుత్తరఅత్థనిస్సితన్తి అత్తనో పరేసఞ్చ న లోకియలోకుత్తరహితావహం.

పకట్ఠానం ఉక్కట్ఠానం సీలాదిఅత్థానం బోధనతో సభావనిరుత్తివసేన చ బుద్ధాదీహి భాసితత్తా పకట్ఠానం వచనప్పబన్ధానం ఆళీతి పాళి, పరియత్తిధమ్మో. పురిమస్స అత్థస్స పచ్ఛిమేన అత్థేన అనుసన్ధానం అనుసన్ధి, అత్థముఖేన పన పాళిప్పదేసానమ్పి అనుసన్ధి హోతియేవ. స్వాయం అనుసన్ధి పుచ్ఛానుసన్ధిఅజ్ఝాసయానుసన్ధియథానుసన్ధిఆదివసేన చతుబ్బిధో, తంతందేసనానం పన పుబ్బాపరపాళివసేన అనుసన్ధివసేన పుబ్బాపరవసేనాతి పచ్చేకం యోజేతబ్బం. ఉగ్గహితన్తి బ్యఞ్జనసో అత్థసో చ ఉద్ధం ఉద్ధం గహితం, పరియాపుణనవసేన చేవ పరిపుచ్ఛావసేన చ హదయేన గహితన్తి అత్థో. వట్టదుక్ఖనిస్సరణత్థికేహి సోతబ్బతో సుతం, పరియత్తిధమ్మో. తం ధారేతీతి సుతధరో. యో హి సుతధరో, సుతం తస్మిం పతిట్ఠితం హోతి సుప్పతిట్ఠితం అరోగికం, తస్మా వుత్తం ‘‘సుతస్స ఆధారభూతో’’తి. తేనాహ ‘‘యస్స హీ’’తిఆది. ఏకం పదం ఏకక్ఖరమ్పి అవినట్ఠం హుత్వా సన్నిచీయతీతి సన్నిచయో, సుతం సన్నిచయో ఏతస్మిన్తి సుతసన్నిచయో. అజ్ఝోసాయాతి అనుప్పవిసిత్వా. తిట్ఠతీతి న సమ్ముస్సతి.

పగుణాతి వాచుగ్గతా. నిచ్చలికన్తి అవిపరివత్తం. సంసన్దిత్వాతి అఞ్ఞేహి సంసన్దిత్వా. సమనుగ్గాహిత్వాతి పరిపుచ్ఛావసేన అత్థం ఓగాహిత్వా. పబన్ధస్స విచ్ఛేదాభావతో గఙ్గాసోతసదిసం. ‘‘భవఙ్గసోతసదిస’’న్తి వా పాఠో, అకిత్తిమం సుఖప్పవత్తీతి అత్థో. సుత్తేకదేసస్స సుత్తమత్తస్స చ వచసా పరిచయో ఇధ నాధిప్పేతో, వగ్గాదివసేన పన అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘సుత్తదసక…పే… సజ్ఝాయితా’’తి, ‘‘దససుత్తాని గతాని, దసవగ్గాని గతానీ’’తిఆదినా సల్లక్ఖేత్వా వాచాయ సజ్ఝాయితాతి అత్థో. మనసా అను అను పేక్ఖితా భాగసో నిజ్ఝాయితా చిన్తితా మనసానుపేక్ఖితా. రూపగతం వియ పఞ్ఞాయతీతి రూపగతం వియ చక్ఖుస్స విభూతం హుత్వా పఞ్ఞాయతి. సుప్పటివిద్ధాతి నిజ్జటం నిగ్గుమ్బం కత్వా సుట్ఠు యాథావతో పటివిద్ధా.

అధికం చేతోతి అభిచేతో, ఉపచారజ్ఝానచిత్తం. తస్స పన అధికతా పాకతికకామావచరచిత్తేహి సున్దరతాయ, సా పటిపక్ఖతో సుద్ధియాతి ఆహ ‘‘అభిక్కన్తం విసుద్ధం చిత్త’’న్తి. అధిచిత్తన్తి సమాధిమాహ. సోపి ఉపచారసమాధి దట్ఠబ్బో. వివేకజం పీతిసుఖం, సమాధిజం పీతిసుఖం, అపీతిజం కాయసుఖం, సతిపారిసుద్ధిజం ఞాణసుఖన్తి చతుబ్బిధమ్పి ఝానసుఖం పటిపక్ఖతో నిక్ఖన్తతం ఉపాదాయ నేక్ఖమ్మసుఖన్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘నేక్ఖమ్మసుఖం విన్దతీ’’తి. ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే సమాపజ్జితుం సమత్థోతి ఇమినా తేసు ఝానేసు సమాపజ్జనవసీభావమాహ. నికామలాభీతి పన వచనతో ఆవజ్జనాధిట్ఠానపచ్చవేక్ఖణవసియోపి వుత్తా ఏవాతి వేదితబ్బా. సుఖేనేవ పచ్చనీకధమ్మే విక్ఖమ్భేత్వాతి ఏతేన తేసం ఝానానం సుఖప్పటిపదతం ఖిప్పాభిఞ్ఞతఞ్చ దస్సేతి.

విపులానన్తి వేపుల్లం పాపితానం ఝానానం. విపులతా నామ సుభావితభావేన చిరతరప్పవత్తియా, సా చ పరిచ్ఛేదానురూపావ ఇచ్ఛితబ్బాతి ‘‘విపులాన’’న్తి వత్వా ‘‘యథాపరిచ్ఛేదేన వుట్ఠాతుం సమత్థోతి వుత్తం హోతీ’’తి ఆహ. పరిచ్ఛేదకాలఞ్హి అప్పత్వావ వుట్ఠహన్తో అకసిరలాభీ న హోతి యావదిచ్ఛితం పవత్తేతుం అసమత్థత్తా. ఇదాని యథావుత్తే సమాపజ్జనాదివసీభావే బ్యతిరేకవసేన విభావేతుం ‘‘ఏకచ్చో హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ లాభీయేవ హోతీతి ఇదం పటిలద్ధమత్తస్స ఝానస్స వసేన వుత్తం. తథాతి ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే. పారిపన్థికేతి వసీభావస్స పచ్చనీకధమ్మే. ఝానాధిగమస్స పన పచ్చనీకధమ్మా పగేవ విక్ఖమ్భితా, అఞ్ఞథా ఝానాధిగమో ఏవ న సియా. కిచ్ఛేన విక్ఖమ్భేతీతి కిచ్ఛేన విసోధేతి. కామాదీనవపచ్చవేక్ఖణాదీహి కామచ్ఛన్దాదీనం వియ అఞ్ఞేసమ్పి సమాధిపారిపన్థికానం దూరసముస్సారణం ఇధ విక్ఖమ్భనం విసోధనఞ్చాతి వేదితబ్బం. నాళికయన్తన్తి కాలమాననాళికయన్తమాహ.

అట్ఠపితసఙ్కప్పోతి న సమ్మాపణిహితసఙ్కప్పో. అభిఞ్ఞాపారగూతి సబ్బేసం లోకియలోకుత్తరధమ్మానం అభిఞ్ఞాయ పారం గతో, సబ్బధమ్మే అభివిసిట్ఠాయ అగ్గమగ్గపఞ్ఞాయ జానిత్వా ఠితోతి అత్థో. పరిఞ్ఞాపారగూతి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం పరిఞ్ఞాయ పారం గతో, పఞ్చక్ఖన్ధే పరిజానిత్వా ఠితోతి అత్థో. భావనాపారగూతి చతున్నం మగ్గానం భావనాయ పారం గతో, చత్తారో మగ్గే భావేత్వా ఠితోతి అత్థో. పహానపారగూతి సబ్బకిలేసానం పహానేన పారం గతో, సబ్బకిలేసే పజహిత్వా ఠితోతి అత్థో. సచ్ఛికిరియాపారగూతి నిరోధసచ్ఛికిరియాయ పారం గతో, నిరోధం సచ్ఛికత్వా ఠితోతి అత్థో. సమాపత్తిపారగూతి సబ్బసమాపత్తీనం సమాపజ్జనేన పారం గతో, సబ్బా సమాపత్తియో సమాపజ్జిత్వా ఠితోతి అత్థో. బ్రహ్మచరియస్స కేవలీతి యం బ్రహ్మచరియస్స కేవలం సకలభావో, తేన సమన్నాగతో, సకలచతుమగ్గబ్రహ్మచరియవాసోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘సకలబ్రహ్మచరియో’’తి, పరిపుణ్ణమగ్గబ్రహ్మచరియోతి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

దుతియఉరువేలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.