౫. వప్పసుత్తవణ్ణనా

౧౯౫. పఞ్చమే పిహితత్తాతి అకుసలస్స పవేసనద్వారం పిదహిత్వా ఠితత్తా. కాయేన సంవరితబ్బఞ్హి అపిహితేన ద్వారేన పవత్తనకం పాపధమ్మం సంవరిత్వా ఠితో కాయేన సంవుతో నామ. ఖయవిరాగేనాతి అచ్చన్తఖయసఙ్ఖాతేన విరజ్జనేన, అనుప్పాదనిరోధేనాతి అత్థో. కిం విజ్జా పుబ్బే ఉప్పన్నాతి? ఉభయమేతం న వత్తబ్బం. పహానాభిసమయభావనాభిసమయానం అభిన్నకాలత్తా పదీపుజ్జలనేన అన్ధకారం వియ విజ్జుప్పాదేన అవిజ్జా నిరుద్ధావ హోతి, వత్తబ్బం వా హేతుఫలత్తముపచారవసేన. యథా హి పదీపుజ్జలనహేతుకో అన్ధకారవిగమో, ఏవం విజ్జుప్పాదహేతుకో అవిజ్జానిరోధో. హేతుఫలధమ్మా చ సమానకాలాపి పుబ్బాపరకాలా వియ వోహరీయన్తి యథా ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తి (మ. ని. ౧.౪౦౦; ౩.౪౨౧, ౪౨౫, ౪౨౬; సం. ని. ౨.౪౩-౪౪; ౨.౪.౬౦; కథా. ౪౬౫, ౪౬౭) పచ్చయాదానుప్పజ్జనకిరియా. చిత్తస్స కాయస్స చ విహననతో విఘాతో, దుక్ఖం. పరిదహనతో పరిళాహో.

నిచ్చవిహారాతి సబ్బదా పవత్తనకవిహారా. ఠపేత్వా హి సమాపత్తివేలం భవఙ్గవేలఞ్చ ఖీణాసవా ఇమినా ఛళఙ్గుపేక్ఖావిహారేన సబ్బకాలం విహరన్తి. చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన రూపం దిస్వా. చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి హి నిస్సయవోహారేన వుత్తం. ససమ్భారకథా హేసా యథా ‘‘ధనునా విజ్ఝతీ’’తి, తస్మా నిస్సయసీసేన నిస్సితస్స గహణం దట్ఠబ్బం. రాగవసేన న సోమనస్సజాతో హోతీతి గేహసితపేమవసేనపి జవనక్ఖణే సోమనస్సజాతో న హోతి మగ్గేన సముచ్ఛిన్నత్తా, న దోమనస్సజాతో పసాదఞ్ఞథత్తవసేనపి. ఉపేక్ఖకో మజ్ఝత్తో హుత్వా విహరతీతి అసమపేక్ఖనేన మోహం అనుప్పాదేన్తో ఞాణుపేక్ఖావసేనేవ ఉపేక్ఖకో విహరతి మజ్ఝత్తో. ఖీణాసవో హి ఇట్ఠేపి అనిట్ఠేపి మజ్ఝత్తేపి ఆరమ్మణే యో అసమపేక్ఖనేన సమసమా అయోనిసోగహణే అఖీణాసవానం మోహో ఉప్పజ్జతి, తం అనుప్పాదేన్తో మగ్గేనేవ తస్స సముగ్ఘాతితత్తా ఞాణుపేక్ఖావసేనేవ ఉపేక్ఖకో విహరతి, అయఞ్చస్స పటిపత్తి సతివేపుల్లపత్తియా పఞ్ఞావేపుల్లపత్తియా చాతి వుత్తం ‘‘సతిసమ్పజఞ్ఞపరిగ్గహితాయా’’తి.

ఏత్థ చ ‘‘ఛసు ద్వారేసు ఉపేక్ఖకో విహరతీ’’తి ఇమినా ఛళఙ్గుపేక్ఖా కథితా. ‘‘సమ్పజానో’’తి వచనతో పన చత్తారి ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తాని లబ్భన్తి తేహి వినా సమ్పజానతాయ అసమ్భవతో. ‘‘సతతవిహారా’’తి వచనతో అట్ఠపి మహాకిరియచిత్తాని లబ్భన్తి ఞాణుప్పత్తిపచ్చయరహితకాలేపి పవత్తిజోతనతో. ‘‘అరజ్జన్తో అదుస్సన్తో’’తి వచనతో హసితుప్పాదవోట్ఠబ్బనేహి సద్ధిం దస చిత్తాని లబ్భన్తి. అరజ్జనాదుస్సనవసేన పవత్తి హి తేసమ్పి సాధారణాతి. నను చేత్థ ‘‘ఉపేక్ఖకో విహరతీ’’తి ఛళఙ్గుపేక్ఖావసేన ఇమేసం సతతవిహారానం ఆగతత్తా సోమనస్సం కథం లబ్భతీతి? ఆసేవనతోతి. కిఞ్చాపి హి ఖీణాసవో ఇట్ఠానిట్ఠేపి ఆరమ్మణే మజ్ఝత్తే వియ బహులం ఉపేక్ఖకో విహరతి అత్తనో పరిసుద్ధప్పకతిభావావిజహనతో, కదాచి పన తథా చేతోభిసఙ్ఖారభావే యం తం సభావతో ఇట్ఠం ఆరమ్మణం, తస్స యాథావతో సభావగ్గహణవసేనపి అరహతో చిత్తం సోమనస్ససహగతం హుత్వా పవత్తతేవ, తఞ్చ ఖో పుబ్బాసేవనవసేన.

కాయోతి (సం. ని. టీ. ౨.౨.౫౧) పఞ్చద్వారకాయో, సో అన్తో అవసానం ఏతిస్సాతి కాయన్తికా, తం కాయన్తికం. తేనాహ – ‘‘యావ పఞ్చద్వారకాయో పవత్తతి, తావ పవత్త’’న్తి. జీవితన్తికన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పచ్ఛా ఉప్పజ్జిత్వాతి ఏతస్మిం అత్తభావే మనోద్వారికవేదనాతో పచ్ఛా ఉప్పజ్జిత్వా తతో పఠమం నిరుజ్ఝతి, తతో ఏవ అత్థసిద్ధమత్థం సరూపేనేవ దస్సేతుం ‘‘మనోద్వారికవేదనా పఠమం ఉప్పజ్జిత్వా పచ్ఛా నిరుజ్ఝతీ’’తి వుత్తం. ఇదాని తమేవ సఙ్ఖేపేన వుత్తం వివరితుం ‘‘సా హీ’’తిఆదిమాహ. యావ తేత్తింసవస్సాని పఠమవయో. పఞ్ఞాసవస్సకాలేతి పఠమవయతో యావ పఞ్ఞాసవస్సకాలా, తావ. ఠితా హోతీతి వడ్ఢిహానియో అనుపగన్త్వా సమరూపేనేవ ఠితా హోతి. మన్దాతి ముదుకా అతిఖిణా. తదాతి అసీతినవుతివస్సకాలే వదన్తేపి తథాచిరపరిచితేపీతి అధిప్పాయో. భగ్గాతి తేజోభగ్గేన భగ్గా దుబ్బణ్ణా. హదయకోటింయేవాతి చక్ఖాదివత్థూసు అప్పవత్తిత్వా తేసం ఆదిఅన్తకోటిభూతం హదయవత్థుంయేవ. తావాతి యావ వేదనా వత్తతి, తావ.

వాపియాతి మహాతళాకేన. పఞ్చఉదకమగ్గసమ్పన్నన్తి పఞ్చహి ఉదకస్స పవిసననిక్ఖమనమగ్గేహి యుత్తం. తతో తతో విస్సన్దమానం సబ్బసో పుణ్ణత్తా. పఠమం దేవే వస్సన్తేతిఆది ఉపమాసంసన్దనం. ఇమం వేదనం సన్ధాయాతి ఇమం యథావుత్తం పరియోసానప్పత్తం మనోద్వారికవేదనం సన్ధాయ.

కాయస్స భేదాతి అత్తభావస్స వినాసనతో. పరతో అగన్త్వాతి పరలోకవసేన అగన్త్వా. వేదనానం సీతిభావో నామ సఙ్ఖారదరథపరిళాహాభావో. సో పనాయం సబ్బసో అప్పవత్తివసేనేవాతి ఆహ ‘‘అప్పవత్తనధమ్మాని భవిస్సన్తీ’’తి.

అత్తభావం నాసేతుకామస్స దళ్హం ఉప్పన్నం సంవేగఞాణం సన్ధాయాహ ‘‘కుదాలో వియ పఞ్ఞా’’తి. తతో నిబ్బత్తితజ్ఝానసమాధిం సన్ధాయ ‘‘పిటకం వియ సమాధీ’’తి. తన్నిస్సాయ పవత్తేతబ్బవిపస్సనారమ్భఞాణం సన్ధాయ ‘‘ఖనిత్తి వియ విపస్సనా’’తి చ వుత్తం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

వప్పసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.