(౨౦) ౫. మహావగ్గో
౧. సోతానుగతసుత్తవణ్ణనా
౧౯౧. పఞ్చమస్స పఠమే సోతానుగతానన్తి పసాదసోతం అనుగన్త్వా గతానం, పగుణానం వాచుగ్గతానన్తి అత్థో. ఏవంభూతా చ పసాదసోతం ఓదహిత్వా ఞాణసోతేన సుట్ఠు వవత్థపితా నామ హోన్తీతి ఆహ ‘‘పసాదసోత’’న్తిఆది. ఏకచ్చస్స హి ఉగ్గహితపుబ్బవచనం తం తం పగుణం నిచ్ఛరితం సుట్ఠు వవత్థపితం న హోతి. ‘‘అసుకం సుత్తం వా జాతకం వా కథేహీ’’తి వుత్తే ‘‘సజ్ఝాయిత్వా సంసన్దిత్వా సమనుగ్గాహిత్వా జానిస్సామీ’’తి వదన్తి. ఏకచ్చస్స తం తం పగుణం భవఙ్గసోతసదిసం హోతి ‘‘అసుకం సుత్తం వా జాతకం వా కథేహీ’’తి వుత్తే ఉద్ధరిత్వా తమేవ కథేతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘ఞాణసోతేన వవత్థపితాన’’న్తి. ఇత్థిలిఙ్గాదీని తీణి లిఙ్గాని. నామాదీని చత్తారి పదాని. పఠమాదయో సత్త విభత్తియో.
వళఞ్జేతీతి పాళిం అనుసన్ధిం పుబ్బాపరవసేన వాచుగ్గతం కరోన్తో ధారేతి. వచసా పరిచితాతి సుత్తదసకవగ్గదసకపణ్ణాసదసకవసేన వాచాయ సజ్ఝాయితా, ‘‘దససుత్తాని గతాని, దసవగ్గాని గతానీ’’తిఆదినా సల్లక్ఖేత్వా వాచాయ సజ్ఝాయితాతి అత్థో. వగ్గాదివసేన హి ఇధ వచసా పరిచయో అధిప్పేతో, న పన సుత్తేకదేసస్స సుత్తమత్తస్స వచసా పరిచయో. మనసా అను అను పేక్ఖితా భాగసో నిజ్ఝాయితా విదితా మనుసానుపేక్ఖితా. యస్స వాచాయ సజ్ఝాయితం బుద్ధవచనం మనసా చిన్తేన్తస్స తత్థ తత్థ పాకటం హోతి, మహాదీపం జాలేత్వా ఠితస్స రూపగతం వియ విభూతం హుత్వా పఞ్ఞాయతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. సుప్పటివిద్ధాతి నిజ్జటం నిగ్గుమ్బం కత్వా సుట్ఠు యాథావతో పటివిద్ధా. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
సోతానుగతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఠానసుత్తవణ్ణనా
౧౯౨. దుతియే సంవాసేనాతి సహవాసేన. సీలం వేదితబ్బన్తి ‘‘అయం సుసీలో వా దుస్సీలో వా’’తి సహ వసన్తేన ఉపసఙ్కమన్తేన జానితబ్బో. తఞ్చ ఖో దీఘేన అద్ధునా, న ఇత్తరన్తి తఞ్చ సీలం దీఘేన కాలేన వేదితబ్బం, న ఇత్తరేన. ద్వీహతీహఞ్హి సంయతాకారో చ సంవుతిన్ద్రియాకారో చ న సక్కా దస్సేతుం. మనసి కరోతాతి తమ్పి ‘‘సీలమస్స పరిగ్గహేస్సామీ’’తి మనసికరోన్తేన పచ్చవేక్ఖన్తేనేవ సక్కా జానితుం, న ఇతరేన. పఞ్ఞవతాతి తమ్పి సప్పఞ్ఞేనేవ పణ్డితేన. బాలో హి మనసికరోన్తోపి జానితుం న సక్కోతి.
సంవోహారేనాతి అపరాపరం కథనేన.
‘‘యో హి కోచి మనుస్సేసు, వోహారం ఉపజీవతి;
ఏవం వాసేట్ఠ జానాహి, వాణిజో సో న బ్రాహ్మణో’’తి. (మ. ని. ౨.౪౫౭; సు. ని. ౬౧౯) –
ఏత్థ హి బ్యవహారో నామ. ‘‘చత్తారో అరియవోహారా, చత్తారో అనరియవోహారా’’తి (దీ. ని. ౩.౩౧౩) ఏత్థ చేతనా. ‘‘సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో’’తి (ధ. స. ౧౩౧౩-౧౩౧౫; మహాని. ౭౩) ఏత్థ పఞ్ఞత్తి. ‘‘వోహారమత్తేన సో వోహరేయ్యా’’తి (సం. ని. ౧.౨౫) ఏత్థ కథావోహారో. ఇధాపి ఏసోవ అధిప్పేతో. ఏకచ్చస్స హి సమ్ముఖాకథా పరమ్ముఖాకథాయ న సమేతి పరమ్ముఖాకథా సమ్ముఖాకథాయ. తథా పురిమకథా పచ్ఛిమకథాయ, పచ్ఛిమకథా చ పురిమకథాయ. సో కథనేనేవ సక్కా జానితుం ‘‘అసుచి ఏసో పుగ్గలో’’తి. సుచిసీలస్స పన పురిమం పచ్ఛిమేన, పచ్ఛిమఞ్చ పురిమేన సమేతి. సమ్ముఖాకథితం పరమ్ముఖాకథితేన సమేతి, పరమ్ముఖాకథితఞ్చ సమ్ముఖాకథితేన, తస్మా కథనేన సక్కా సుచిభావో జానితున్తి పకాసేన్తో ఏవమాహ.
థామోతి ఞాణథామో. యస్స హి ఞాణథామో నత్థి, సో ఉప్పన్నేసు ఉపద్దవేసు గహేతబ్బం గహణం కత్తబ్బం కిచ్చం అపస్సన్తో అద్వారకఘరం పవిట్ఠో వియ చరతి. తేనాహ ‘‘ఆపదాసు, భిక్ఖవే, థామో వేదితబ్బో’’తి.
సాకచ్ఛాయాతి సంకథాయ. దుప్పఞ్ఞస్స హి కథా ఉదకే గేణ్డు వియ ఉప్పిలవతి. పఞ్ఞవతో కథేన్తస్స పటిభానం అనన్తం హోతి. ఉదకవిప్ఫన్దితేనేవ హి మచ్ఛో ఖుద్దకో వా మహన్తో వాతి ఞాయతి.
ఞాతివినాసోతి చోరరోగభయాదీహి ఞాతీనం వినాసో. భోగానం బ్యసనం భోగబ్యసనం, రాజచోరాదివసేన భోగవినాసోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘దుతియపదేపి ఏసేవ నయో’’తి. పఞ్హుమ్మగ్గోతి పఞ్హగవేసనం, ఞాతుం ఇచ్ఛితస్స అత్థస్స వీమంసనన్తి అత్థో. అతప్పకన్తి అతిత్తికరట్ఠేన అతప్పకం సాదురసభోజనం వియ. సణ్హన్తి సుఖుమసభావం.
ఠానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. భద్దియసుత్తవణ్ణనా
౧౯౩. తతియే కరణస్స ఉత్తరం కిరియం కరణుత్తరియం, తం లక్ఖణం ఏతస్సాతి కరణుత్తరియలక్ఖణో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
భద్దియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. సాముగియసుత్తవణ్ణనా
౧౯౪. చతుత్థే పుగ్గలస్స పారిసుద్ధియా పధానభూతాని వా అఙ్గాని పారిసుద్ధిపధానియఙ్గాని. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
సాముగియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. వప్పసుత్తవణ్ణనా
౧౯౫. పఞ్చమే పిహితత్తాతి అకుసలస్స పవేసనద్వారం పిదహిత్వా ఠితత్తా. కాయేన సంవరితబ్బఞ్హి అపిహితేన ద్వారేన పవత్తనకం పాపధమ్మం సంవరిత్వా ఠితో కాయేన సంవుతో నామ. ఖయవిరాగేనాతి అచ్చన్తఖయసఙ్ఖాతేన విరజ్జనేన, అనుప్పాదనిరోధేనాతి అత్థో. కిం విజ్జా పుబ్బే ఉప్పన్నాతి? ఉభయమేతం న వత్తబ్బం. పహానాభిసమయభావనాభిసమయానం అభిన్నకాలత్తా పదీపుజ్జలనేన అన్ధకారం వియ విజ్జుప్పాదేన అవిజ్జా నిరుద్ధావ హోతి, వత్తబ్బం వా హేతుఫలత్తముపచారవసేన. యథా హి పదీపుజ్జలనహేతుకో అన్ధకారవిగమో, ఏవం విజ్జుప్పాదహేతుకో అవిజ్జానిరోధో. హేతుఫలధమ్మా చ సమానకాలాపి పుబ్బాపరకాలా వియ వోహరీయన్తి యథా ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తి (మ. ని. ౧.౪౦౦; ౩.౪౨౧, ౪౨౫, ౪౨౬; సం. ని. ౨.౪౩-౪౪; ౨.౪.౬౦; కథా. ౪౬౫, ౪౬౭) పచ్చయాదానుప్పజ్జనకిరియా. చిత్తస్స కాయస్స చ విహననతో విఘాతో, దుక్ఖం. పరిదహనతో పరిళాహో.
నిచ్చవిహారాతి సబ్బదా పవత్తనకవిహారా. ఠపేత్వా హి సమాపత్తివేలం భవఙ్గవేలఞ్చ ఖీణాసవా ఇమినా ఛళఙ్గుపేక్ఖావిహారేన సబ్బకాలం విహరన్తి. చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన రూపం దిస్వా. చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి హి నిస్సయవోహారేన వుత్తం. ససమ్భారకథా హేసా యథా ‘‘ధనునా విజ్ఝతీ’’తి, తస్మా నిస్సయసీసేన నిస్సితస్స గహణం దట్ఠబ్బం. రాగవసేన న సోమనస్సజాతో హోతీతి గేహసితపేమవసేనపి జవనక్ఖణే సోమనస్సజాతో న హోతి మగ్గేన సముచ్ఛిన్నత్తా, న దోమనస్సజాతో పసాదఞ్ఞథత్తవసేనపి. ఉపేక్ఖకో మజ్ఝత్తో హుత్వా విహరతీతి అసమపేక్ఖనేన మోహం అనుప్పాదేన్తో ఞాణుపేక్ఖావసేనేవ ఉపేక్ఖకో విహరతి మజ్ఝత్తో. ఖీణాసవో హి ఇట్ఠేపి అనిట్ఠేపి మజ్ఝత్తేపి ఆరమ్మణే యో అసమపేక్ఖనేన సమసమా అయోనిసోగహణే అఖీణాసవానం మోహో ఉప్పజ్జతి, తం అనుప్పాదేన్తో మగ్గేనేవ తస్స సముగ్ఘాతితత్తా ఞాణుపేక్ఖావసేనేవ ఉపేక్ఖకో విహరతి, అయఞ్చస్స పటిపత్తి సతివేపుల్లపత్తియా పఞ్ఞావేపుల్లపత్తియా చాతి వుత్తం ‘‘సతిసమ్పజఞ్ఞపరిగ్గహితాయా’’తి.
ఏత్థ చ ‘‘ఛసు ద్వారేసు ఉపేక్ఖకో విహరతీ’’తి ఇమినా ఛళఙ్గుపేక్ఖా కథితా. ‘‘సమ్పజానో’’తి వచనతో పన చత్తారి ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తాని లబ్భన్తి తేహి వినా సమ్పజానతాయ అసమ్భవతో. ‘‘సతతవిహారా’’తి వచనతో అట్ఠపి మహాకిరియచిత్తాని లబ్భన్తి ఞాణుప్పత్తిపచ్చయరహితకాలేపి పవత్తిజోతనతో. ‘‘అరజ్జన్తో అదుస్సన్తో’’తి వచనతో హసితుప్పాదవోట్ఠబ్బనేహి సద్ధిం దస చిత్తాని లబ్భన్తి. అరజ్జనాదుస్సనవసేన పవత్తి హి తేసమ్పి సాధారణాతి. నను చేత్థ ‘‘ఉపేక్ఖకో విహరతీ’’తి ఛళఙ్గుపేక్ఖావసేన ఇమేసం సతతవిహారానం ఆగతత్తా సోమనస్సం కథం లబ్భతీతి? ఆసేవనతోతి. కిఞ్చాపి హి ఖీణాసవో ఇట్ఠానిట్ఠేపి ఆరమ్మణే మజ్ఝత్తే వియ బహులం ఉపేక్ఖకో విహరతి అత్తనో పరిసుద్ధప్పకతిభావావిజహనతో, కదాచి పన తథా చేతోభిసఙ్ఖారభావే యం తం సభావతో ఇట్ఠం ఆరమ్మణం, తస్స యాథావతో సభావగ్గహణవసేనపి అరహతో చిత్తం సోమనస్ససహగతం హుత్వా పవత్తతేవ, తఞ్చ ఖో పుబ్బాసేవనవసేన.
కాయోతి (సం. ని. టీ. ౨.౨.౫౧) పఞ్చద్వారకాయో, సో అన్తో అవసానం ఏతిస్సాతి కాయన్తికా, తం కాయన్తికం. తేనాహ – ‘‘యావ పఞ్చద్వారకాయో పవత్తతి, తావ పవత్త’’న్తి. జీవితన్తికన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పచ్ఛా ఉప్పజ్జిత్వాతి ఏతస్మిం అత్తభావే మనోద్వారికవేదనాతో పచ్ఛా ఉప్పజ్జిత్వా తతో పఠమం నిరుజ్ఝతి, తతో ఏవ అత్థసిద్ధమత్థం సరూపేనేవ దస్సేతుం ‘‘మనోద్వారికవేదనా పఠమం ఉప్పజ్జిత్వా పచ్ఛా నిరుజ్ఝతీ’’తి వుత్తం. ఇదాని తమేవ సఙ్ఖేపేన వుత్తం వివరితుం ‘‘సా హీ’’తిఆదిమాహ. యావ తేత్తింసవస్సాని పఠమవయో. పఞ్ఞాసవస్సకాలేతి పఠమవయతో యావ పఞ్ఞాసవస్సకాలా, తావ. ఠితా హోతీతి వడ్ఢిహానియో అనుపగన్త్వా సమరూపేనేవ ఠితా హోతి. మన్దాతి ముదుకా అతిఖిణా. తదాతి అసీతినవుతివస్సకాలే వదన్తేపి తథాచిరపరిచితేపీతి అధిప్పాయో. భగ్గాతి తేజోభగ్గేన భగ్గా దుబ్బణ్ణా. హదయకోటింయేవాతి చక్ఖాదివత్థూసు అప్పవత్తిత్వా తేసం ఆదిఅన్తకోటిభూతం హదయవత్థుంయేవ. తావాతి యావ వేదనా వత్తతి, తావ.
వాపియాతి మహాతళాకేన. పఞ్చఉదకమగ్గసమ్పన్నన్తి పఞ్చహి ఉదకస్స పవిసననిక్ఖమనమగ్గేహి యుత్తం. తతో తతో విస్సన్దమానం సబ్బసో పుణ్ణత్తా. పఠమం దేవే వస్సన్తేతిఆది ఉపమాసంసన్దనం. ఇమం వేదనం సన్ధాయాతి ఇమం యథావుత్తం పరియోసానప్పత్తం మనోద్వారికవేదనం సన్ధాయ.
కాయస్స భేదాతి అత్తభావస్స వినాసనతో. పరతో అగన్త్వాతి పరలోకవసేన అగన్త్వా. వేదనానం సీతిభావో నామ సఙ్ఖారదరథపరిళాహాభావో. సో పనాయం సబ్బసో అప్పవత్తివసేనేవాతి ఆహ ‘‘అప్పవత్తనధమ్మాని భవిస్సన్తీ’’తి.
అత్తభావం నాసేతుకామస్స దళ్హం ఉప్పన్నం సంవేగఞాణం సన్ధాయాహ ‘‘కుదాలో వియ పఞ్ఞా’’తి. తతో నిబ్బత్తితజ్ఝానసమాధిం సన్ధాయ ‘‘పిటకం వియ సమాధీ’’తి. తన్నిస్సాయ పవత్తేతబ్బవిపస్సనారమ్భఞాణం సన్ధాయ ‘‘ఖనిత్తి వియ విపస్సనా’’తి చ వుత్తం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
వప్పసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. సాళ్హసుత్తవణ్ణనా
౧౯౬. ఛట్ఠే కాయదళ్హిబహులతం తపతీతి తపో, అత్తకిలమథానుయోగవసేన పవత్తం వీరియం. తేన కాయదళ్హిబహులతానిమిత్తస్స పాపస్స జిగుచ్ఛనం విరజ్జనం తపోజిగుచ్ఛాతి ఆహ ‘‘దుక్కరకారికసఙ్ఖాతేనా’’తిఆది. తపోజిగుచ్ఛవాదాతిఆదీసు తపోజిగుచ్ఛం వదన్తి, మనసాపి తమేవ సారతో గహేత్వా విచరన్తి, కాయేనపి తమేవ అల్లీనా నానప్పకారం అత్తకిలమథానుయోగమనుయుత్తా విహరన్తీతి అత్థో. అపరిసుద్ధకాయసమాచారాతి అపరిసుద్ధేన పాణాతిపాతాదినా కాయసమాచారేన సమన్నాగతా. అపరిసుద్ధవచీసమాచారాతి అపరిసుద్ధేన ముసావాదాదినా వచీసమాచారేన సమన్నాగతా. అపరిసుద్ధమనోసమాచారాతి అపరిసుద్ధేన అభిజ్ఝాదినా మనోసమాచారేన సమన్నాగతా. కామం అకుసలకాయసమాచారవచీసమాచారప్పవత్తికాలేపి అభిజ్ఝాదయో పవత్తన్తియేవ, తదా పన తే చేతనాపక్ఖికా వా అబ్బోహారికా వాతి, మనోసమాచారవారే ఏవ అభిజ్ఝాదివసేన యోజనా కతా. అథ వా ద్వారన్తరే పవత్తానం పాణాతిపాతాదీనం వచీసమాచారాదిభావాభావో వియ ద్వారన్తరే పవత్తానమ్పి అభిజ్ఝాదీనం కాయసమాచారాదిభావో అసిద్ధో, మనోసమాచారభావో ఏవ పన సిద్ధోతి కత్వా మనోసమాచారవారే ఏవ అభిజ్ఝాదయో ఉద్ధటా. తథా హి వుత్తం –
‘‘ద్వారే చరన్తి కమ్మాని, న ద్వారా ద్వారచారినో;
తస్మా ద్వారేహి కమ్మాని, అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితా’’తి. (ధ. స. అట్ఠ. ౧ కామావచరకుసలద్వారకథా);
అపరిసుద్ధాజీవాతి అపరిసుద్ధేన వేజ్జకమ్మదూతకమ్మవడ్ఢియోగాదినా ఏకవీసతిఅనేసనాభేదేన ఆజీవేన సమన్నాగతా. ఇదఞ్చ సాసనే పబ్బజితానంయేవ వసేన వుత్తం, ‘‘యేపి తే సమణబ్రాహ్మణా’’తి పన వచనతో బాహిరకవసేన గహట్ఠవసేన చ యోజనా వేదితబ్బా. గహట్ఠానమ్పి హి జాతిధమ్మకులధమ్మదేసధమ్మవిలోమనవసేన అఞ్ఞథాపి మిచ్ఛాజీవో లబ్భతేవ.
ఞాణదస్సనాయాతి ఏత్థ ఞాణదస్సనన్తి మగ్గఞాణమ్పి వుచ్చతి ఫలఞాణమ్పి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమ్పి పచ్చవేక్ఖణఞాణమ్పి విపస్సనాఞాణమ్పి. ‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, ఞాణదస్సనవిసుద్ధత్థం భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౫౭) హి ఏత్థ మగ్గఞాణం ‘‘ఞాణదస్సన’’న్తి వుత్తం. ‘‘అయమఞ్ఞో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో ఫాసువిహారో’’తి (మ. ని. ౧.౩౨౮) ఏత్థ ఫలఞాణం. ‘‘భగవతోపి ఖో ఞాణం ఉదపాది సత్తాహకాలకతో ఆళారో కాలామో’’తి (మహావ. ౧౦) ఏత్థ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. ‘‘ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది, అకుప్పా మే విముత్తి, అయమన్తిమా జాతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౬; పటి. మ. ౨.౩౦) ఏత్థ పచ్చవేక్ఖణఞాణం. ‘‘ఞాణదస్సనాయ చిత్తం అభినీహరతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౩౪-౨౩౫) ఏత్థ విపస్సనాఞాణం. ఇధ పన ఞాణదస్సనాయాతి మగ్గఞాణం ‘‘ఞాణదస్సన’’న్తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘మగ్గఞాణసఙ్ఖాతాయ దస్సనాయా’’తి. అవిరాధితం విజ్ఝతీతి అవిరాధితం కత్వా విజ్ఝతి. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
సాళ్హసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. మల్లికాదేవీసుత్తవణ్ణనా
౧౯౭. సత్తమే అప్పేసక్ఖాతి అప్పానుభావా. సా పన అప్పేసక్ఖతా ఆధిపతేయ్యసమ్పత్తియా పరివారసమ్పత్తియా చ అభావేన పాకటా హోతి. తత్థ పరివారసమ్పత్తియా అభావం దస్సేన్తో ‘‘అప్పపరివారా’’తి ఆహ. ఇస్సరాతి ఆధిపతేయ్యసంవత్తనకమ్మబలేన ఈసనసీలా. సా పనస్సా ఇస్సరతా విభవసమ్పత్తిపచ్చయా పాకటా జాతాతి అడ్ఢతాపరియాయభావేన వదన్తో ‘‘అడ్ఢాతి ఇస్సరా’’తి ఆహ. మహన్తం ధనమేతిస్సా భూమిగతఞ్చేవ వళఞ్జనకఞ్చాతి మహద్ధనా. ఇధ పన వళఞ్జనకేనేవ ధనేన మహద్ధనతం దస్సేన్తో ‘‘వళఞ్జనకధనేన మహద్ధనా’’తి ఆహ. ఈసతీతి ఈసా, అభిభూతి అత్థో. మహతీ ఈసా మహేసా, సుప్పతిట్ఠితమహేసతాయ పన పరేహి మహేసోతి అక్ఖాతబ్బతాయ మహేసక్ఖా. యస్మా పన సో మహేసక్ఖాభావో ఆధిపతేయ్యపరివారసమ్పత్తియా విఞ్ఞాయతి, తస్మా ‘‘మహాపరివారా’’తి వుత్తం.
సణ్ఠానపారిపూరియా అధికం రూపమస్సాతి అభిరూపా. సణ్ఠానపారిపూరియాతి చ హత్థపాదాదిసరీరావయవానం సుసణ్ఠితతాయాతి అత్థో. అవయవపారిపూరియా హి సముదాయపారిపూరిసిద్ధి. రూపన్తి చ సరీరం ‘‘రూపవన్తేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీ’’తిఆదీసు వియ. దస్సనయుత్తాతి సురూపభావేన పస్సితబ్బయుత్తా, దిస్సమానా చక్ఖూని పియాయతీతి అఞ్ఞకిచ్చవిక్ఖేపం హిత్వాపి దట్ఠబ్బాతి వుత్తం హోతి. దిస్సమానావ సోమనస్సవసేన చిత్తం పసాదేతీతి పాసాదికా. తేనాహ ‘‘దస్సనేన పాసాదికా’’తి. పోక్ఖరతాతి వుచ్చతి సున్దరభావో, వణ్ణస్స పోక్ఖరతా వణ్ణపోక్ఖరతా, తాయ వణ్ణసమ్పత్తియాతి అత్థో. పోరాణా పన పోక్ఖరన్తి సరీరం వదన్తి, వణ్ణం వణ్ణమేవ. తేసం మతేన వణ్ణఞ్చ పోక్ఖరఞ్చ వణ్ణపోక్ఖరాని, తేసం భావో వణ్ణపోక్ఖరతా. ఇతి పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయాతి ఉత్తమపరిసుద్ధేన వణ్ణేన చేవ సరీరసణ్ఠానసమ్పత్తియా చాతి అత్థో దట్ఠబ్బో. తేనేవాహ ‘‘వణ్ణేన చేవ సరీరసణ్ఠానేన చా’’తి. తత్థ వణ్ణేనాతి వణ్ణధాతుయా. సరీరం నామ సన్నివేసవిసిట్ఠో కరచరణగీవాసీసాదిఅవయవసముదాయో, సో చ సణ్ఠానముఖేన గయ్హతీతి ఆహ ‘‘సరీరసణ్ఠానేనా’’తి.
అభిసజ్జతీతి కుజ్ఝనవసేనేవ కుటిలకణ్టకో వియ తస్మిం తస్మిం సముట్ఠానే మకరదన్తో వియ లగతి. యఞ్హి కోధస్స ఉప్పత్తిట్ఠానభూతే ఆరమ్మణే ఉపనాహస్స పచ్చయభూతం కుజ్ఝనవసేన అభిసజ్జనం, తం ఇధాధిప్పేతం, న లుబ్భనవసేన. కుప్పతీతిఆదీసు పుబ్బుప్పత్తి కోపో, తతో బలవతరో బ్యాపాదో లద్ధాసేవనతాయ చిత్తస్స బ్యాపజ్జనతో. సాతిసయం లద్ధాసేవనతాయ తతో బ్యాపాదతోపి బలవతరా పచ్చత్థికభావేన థామప్పత్తి పతిత్థియనా. అన్నం పానన్తిఆదీసు అదీయతో అన్నం, ఖాదనీయం భోజనీయఞ్చ. పాతబ్యతో పానం, యంకిఞ్చి పానం. వసితబ్బతో అచ్ఛాదేతబ్బతో వత్థం, నివాసనపావురణం. యన్తి తేనాతి యానం, ఛత్తుపాహనవయ్హసివికాది యంకిఞ్చి గమనపచ్చయం. ఛత్తమ్పి హి వస్సాతపదుక్ఖనివారణేన మగ్గగమనసాధనన్తి కత్వా ‘‘యాన’’న్తి వుచ్చతి. మాలన్తి యంకిఞ్చి సుమనమాలాదిపుప్ఫం. గన్ధన్తి యంకిఞ్చి చన్దనాదివిలేపనం.
మల్లికాదేవీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. అత్తన్తపసుత్తవణ్ణనా
౧౯౮. అట్ఠమే ఆహితో అహంమానో ఏత్థాతి అత్తా, అత్తభావో. ఇధ పన యో పరో న హోతి, సో అత్తా, తం అత్తానం. పరన్తి అత్తతో అఞ్ఞం. దిట్ఠేతి పచ్చక్ఖభూతే. ధమ్మేతి ఉపాదానక్ఖన్ధధమ్మే. తత్థ హి అత్తా భవతి, అత్తసఞ్ఞాదిట్ఠి భవతీతి అత్తభావసమఞ్ఞా. తేనాహ ‘‘దిట్ఠేవ ధమ్మేతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే’’తి. ఛాతం వుచ్చతి తణ్హా జిఘచ్ఛాహేతుతాయ. అన్తో తాపనకిలేసానన్తి అత్తనో సన్తానే దరథపరిళాహజననేన సన్తాపనకిలేసానం.
పరేసం హననఘాతనాదినా రోదాపనతో లుద్దో. తథా విఘాతకభావేన కాయచిత్తానం విదాలనతో దారుణో. థద్ధహదయో కక్ఖళో. బన్ధనాగారే నియుత్తో బన్ధనాగారికో.
ఖత్తియాభిసేకేనాతి ఖత్తియానం కాతబ్బఅభిసేకేన. సన్థాగారన్తి సన్థారవసేన కతం అగారం యఞ్ఞాగారం. సప్పితేలేనాతి సప్పిమిస్సేన తేలేన. యమకస్నేహేన హి ఏసా తదా కాయం అబ్భఞ్జతి. వచ్ఛభావం తరిత్వా ఠితో వచ్ఛతరో. పరిక్ఖేపకరణత్థాయాతి నవమాలాహి సద్ధిం దబ్భేహి వేదియా పరిక్ఖిపనత్థాయ. యఞ్ఞభూమియన్తి అవసేసయఞ్ఞట్ఠానే.
దూరసముస్సారితమానస్సేవ సాసనే సమ్మాపటిపత్తి సమ్భవతి, న మానజాతికస్సాతి ఆహ ‘‘నిహతమానత్తా’’తి. ఉస్సన్నత్తాతి బహుభావతో. భోగారోగ్యాదివత్థుకా మదా సుప్పహియా హోన్తి నిమిత్తస్స అవట్ఠానతో, న తథా కులవిజ్జామదాతి ఖత్తియబ్రాహ్మణకులానం పబ్బజితానమ్పి జాతివిజ్జా నిస్సాయ మానజప్పనం దుప్పజహన్తి ఆహ ‘‘యేభుయ్యేన హి…పే… మానం కరోన్తీ’’తి. విజాతితాయాతి నిహీనజాతితాయ. పతిట్ఠాతుం న సక్కోన్తీతి సువిసుద్ధం కత్వా సీలం రక్ఖితుం న సక్కోన్తి. సీలవసేన హి సాసనే పతిట్ఠహన్తి. పతిట్ఠాతున్తి వా సచ్చప్పటివేధేన లోకుత్తరాయ పతిట్ఠాయ పతిట్ఠాతుం. యేభుయ్యేన హి ఉపనిస్సయసమ్పన్నా సుజాతాయేవ హోన్తి, న దుజ్జాతా.
పరిసుద్ధన్తి రాగాదీనం అచ్చన్తమేవ పహానదీపనతో నిరుపక్కిలేసతాయ సబ్బసో విసుద్ధం. సద్ధం పటిలభతీతి పోథుజ్జనికసద్ధావసేన సద్దహతి. విఞ్ఞుజాతికానఞ్హి ధమ్మసమ్పత్తిగ్గహణపుబ్బికా సద్ధాసిద్ధి ధమ్మప్పమాణధమ్మప్పసన్నభావతో. జాయమ్పతికాతి ఘరణిపతికా. కామం ‘‘జాయమ్పతికా’’తి వుత్తే ఘరసామికఘరసామినివసేన ద్విన్నంయేవ గహణం విఞ్ఞాయతి, యస్స పన పురిసస్స అనేకా పజాపతియో హోన్తి, తత్థ కిం వత్తబ్బన్తి ఏకాయపి సంవాసో సమ్బాధోతి దస్సనత్థం ‘‘ద్వే’’తి వుత్తం. రాగాదినా సకిఞ్చనట్ఠేన, ఖేత్తవత్థుఆదినా సపలిబోధట్ఠేన రాగరజాదీనం ఆగమనపథతాపి ఉప్పజ్జనట్ఠానతా ఏవాతి ద్వేపి వణ్ణనా ఏకత్థా, బ్యఞ్జనమేవ నానం. అలగ్గనట్ఠేనాతి అసజ్జనట్ఠేన అప్పటిబద్ధభావేన. ఏవం అకుసలకుసలప్పవత్తీనం ఠానభావేన ఘరావాసపబ్బజ్జానం సమ్బాధబ్భోకాసతం దస్సేత్వా ఇదాని కుసలప్పవత్తియాయేవ అట్ఠానట్ఠానభావేన తేసం తం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం.
సఙ్ఖేపకథాతి విసుం విసుం పదుద్ధారం అకత్వా సఙ్ఖేపతో అత్థవణ్ణనా. ఏకమ్పి దివసన్తి ఏకదివసమత్తమ్పి. అఖణ్డం కత్వాతి దుక్కటమత్తస్సపి అనాపజ్జనేన అఖణ్డితం కత్వా. కిలేసమలేన అమలినన్తి తణ్హాసంకిలేసాదివసేన అసంకిలిట్ఠం కత్వా. పరిదహిత్వాతి నివాసేత్వా చేవ పారుపిత్వా చ. అగారవాసో అగారం ఉత్తరపదలోపేన, తస్స వడ్ఢిఆవహం అగారస్స హితం.
భోగక్ఖన్ధోతి భోగరాసి భోగసముదాయో. ఆబన్ధనట్ఠేనాతి పుత్తో నత్తాతిఆదినా పేమవసేన సపరిచ్ఛేదవసేన బన్ధనట్ఠేన. అమ్హాకమేతేతి ఞాయన్తీతి ఞాతీ, పితామహపితుపుత్తాదివసేన పరివత్తనట్ఠేన పరివట్టో. సామఞ్ఞవాచీపి సిక్ఖా-సద్దో ఆజీవసద్దసన్నిధానతో ఉపరివుచ్చమానవిసేసాపేక్ఖాయ చ విసేసనివిట్ఠోవ హోతీతి వుత్తం ‘‘యా భిక్ఖూనం అధిసీలసఙ్ఖాతా సిక్ఖా’’తి. సిక్ఖితబ్బట్ఠేన సిక్ఖా, సహ ఆజీవన్తి ఏత్థాతి సాజీవో. సిక్ఖనభావేనాతి సిక్ఖాయ సాజీవే చ సిక్ఖనభావేన. సిక్ఖం పరిపూరేన్తోతి సీలసంవరం పరిపూరేన్తో. సాజీవఞ్చ అవీతిక్కమన్తోతి ‘‘నామకాయో, పదకాయో, నిరుత్తికాయో, బ్యఞ్జనకాయో’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౩౯) వుత్తం సిక్ఖాపదం భగవతో చ వచనం అవీతిక్కమన్తో హుత్వాతి అత్థో. ఇదమేవ చ ‘‘సిక్ఖన’’న్తి వుత్తం, తత్థ సాజీవానం అవీతిక్కమో సిక్ఖాపారిపూరియా పచ్చయో. తతో హి యావ మగ్గా సిక్ఖాపారిపూరీ హోతీతి.
అనుప్పదాతాతి అనుబలప్పదాతా, అనువత్తనవసేన వా పదాతా. కస్స పన అనువత్తనం పదానఞ్చాతి? ‘‘సహితాన’’న్తి వుత్తత్తా సన్ధానస్సాతి విఞ్ఞాయతి. తేనాహ ‘‘సన్ధానానుప్పదాతా’’తి. యస్మా పన అనువత్తనవసేన సన్ధానస్స పదానం ఆధానం ఆరక్ఖనం వా దళ్హకరణం హోతి, తేన వుత్తం ‘‘ద్వే జనే సమగ్గే దిస్వా’’తిఆది. ఆరమన్తి ఏత్థాతి ఆరామో, రమితబ్బట్ఠానం. యస్మా పన ఆ-కారేన వినాపి అయమత్థో లబ్భతి, తస్మా వుత్తం ‘‘సమగ్గరామోతిపి పాళి, అయమేవత్థో’’తి.
ఏత్థాతి –
‘‘నేలఙ్గో సేతపచ్ఛాదో, ఏకారో వత్తతీ రథో;
అనీఘం పస్స ఆయన్తం, ఛిన్నసోతం అబన్ధన’’న్తి. (సం. ని. ౪.౩౪౭; ఉదా. ౬౫; పేటకో. ౨౫) –
ఇమిస్సా గాథాయ. సీలఞ్హేత్థ నేలఙ్గన్తి వుత్తం. తేనేవాహ – ‘‘చిత్తో గహపతి, నేలఙ్గన్తి ఖో, భన్తే, సీలానమేతం అధివచన’’న్తి (సం. ని. ౪.౩౪౭). సుకుమారాతి అప్ఫరుసతాయ ముదుకా. పురస్స ఏసాతి ఏత్థ పుర-సద్దో తన్నివాసివాచకో దట్ఠబ్బో – ‘‘గామో ఆగతో’’తిఆదీసు వియ. తేనేవాహ ‘‘నగరవాసీన’’న్తి. మనం అప్పాయతి వడ్ఢేతీతి మనాపో. తేన వుత్తం ‘‘చిత్తవుడ్ఢికరా’’తి.
కాలవాదీతిఆది సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతస్స పటిపత్తిదస్సనం. అత్థసంహితాపి హి వాచా అయుత్తకాలప్పయోగేన అత్థావహా న సియాతి అనత్థవిఞ్ఞాపనవాచం అనులోమేతి, తస్మా సమ్ఫప్పలాపం పజహన్తేన అకాలవాదితా పరిహరితబ్బాతి వుత్తం ‘‘కాలవాదీ’’తి. కాలేన వదన్తేనపి ఉభయానత్థసాధనతో అభూతం పరివజ్జేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘భూతవాదీ’’తి. భూతఞ్చ వదన్తేన యం ఇధలోకపరలోకహితసమ్పాదకం, తదేవ వత్తబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘అత్థవాదీ’’తి వుత్తం. అత్థం వదన్తేనపి లోకియధమ్మసన్నిస్సితమేవ అవత్వా లోకుత్తరధమ్మసన్నిస్సితం కత్వా వత్తబ్బన్తి దస్సనత్థం ‘‘ధమ్మవాదీ’’తి వుత్తం. యథా చ అత్థో లోకుత్తరధమ్మసన్నిస్సితో హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘వినయవాదీ’’తి వుత్తం. పఞ్చన్నఞ్హి సంవరవినయానం పఞ్చన్నఞ్చ పహానవినయానం వసేన వుచ్చమానో అత్థో నిబ్బానాధిగమనహేతుభావతో లోకుత్తరధమ్మసన్నిస్సితో హోతీతి. ఏవం గుణవిసేసయుత్తోవ అత్థో వుచ్చమానో దేసనాకోసల్లే సతి సోభతి, కిచ్చకరో చ హోతి, న అఞ్ఞథాతి దస్సేతుం ‘‘నిధానవతిం వాచం భాసితా’’తి వుత్తం. ఇదాని తం దేసనాకోసల్లం విభావేతుం ‘‘కాలేనా’’తిఆదిమాహ. పుచ్ఛాదివసేన హి ఓతిణ్ణవాచావత్థుస్మిం ఏకంసాదిబ్యాకరణవిభాగం సల్లక్ఖేత్వా ఠపనాహేతూదాహరణసన్దస్సనాదిం తంతంకాలానురూపం విభావేన్తియా పరిమితపరిచ్ఛిన్నరూపాయ విపులతరగమ్భీరోదారపరమత్థవిత్థారసఙ్గాహికాయ కథాయ ఞాణబలానురూపం పరే యాథావతో ధమ్మే పతిట్ఠాపేన్తో ‘‘దేసనాకుసలో’’తి వుచ్చతీతి ఏవమేత్థ అత్థయోజనా వేదితబ్బా.
ఏవం పటిపాటియా సత్త మూలసిక్ఖాపదాని విభజిత్వా అభిజ్ఝాదిప్పహానం ఇన్ద్రియసంవరజాగరియానుయోగేహి విభావేతుం తమ్పి నీహరిత్వా ఆచారసీలస్సేవ విభజనవసేన పాళి పవత్తాతి తదత్థం వివరితుం ‘‘బీజగామభూతగామసమారమ్భా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ బీజానం గామో సమూహో బీజగామో. భూతానం జాతానం నిబ్బత్తానం రుక్ఖగచ్ఛలతాదీనం సమూహో భూతగామో. నను చ రుక్ఖాదయో చిత్తరహితతాయ న జీవా, చిత్తరహితతా చ పరిప్ఫన్దాభావతో ఛిన్నే విరుహనతో విసదిసజాతిభావతో చతుయోనిఅపరియాపన్నతో చ వేదితబ్బా, వుద్ధి పన పవాళసిలాలవణానమ్పి విజ్జతీతి న తేసం జీవభావే కారణం, విసయగ్గహణఞ్చ నేసం పరికప్పనామత్తం సుపనం వియ చిఞ్చాదీనం, తథా దోహళాదయో, అథ కస్మా బీజగామభూతగామసమారమ్భా పటివిరతి ఇచ్ఛితాతి? సమణసారుప్పతో తన్నివాసిసత్తానురక్ఖణతో చ. తేనేవాహ – ‘‘జీవసఞ్ఞినో హి మోఘపురిస మనుస్సా రుక్ఖస్మి’’న్తిఆది (పాచి. ౮౯).
మూలమేవ బీజం మూలబీజం, మూలం బీజం ఏతస్సాతిపి మూలబీజం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఫళుబీజన్తి పబ్బబీజం. పచ్చయన్తరసమవాయే సదిసఫలుప్పత్తియా విసేసకారణభావతో విరుహనసమత్థే సారఫలే నిరుళ్హో బీజ-సద్దో తదత్థసంసిద్ధియా మూలాదీసుపి కేసుచి పవత్తతీతి మూలాదితో నివత్తనత్థం ఏకేన బీజ-సద్దేన విసేసేత్వా వుత్తం ‘‘బీజబీజ’’న్తి ‘‘రూపరూపం, దుక్ఖదుక్ఖ’’న్తి (సం. ని. ౪.౩౨౭) చ యథా. కస్మా పనేత్థ బీజగామభూతగామం ఉద్ధరిత్వా బీజగామో ఏవ నిద్దిట్ఠోతి? న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం, నను అవోచుమ్హా ‘‘మూలమేవ బీజం మూలబీజం, మూలం బీజం ఏతస్సాతిపి మూలబీజ’’న్తి. తత్థ పురిమేన బీజగామో నిద్దిట్ఠో, దుతియేన భూతగామో. దువిధోపేస మూలబీజఞ్చ మూలబీజఞ్చ మూలబీజన్తి సామఞ్ఞనిద్దేసేన, ఏకసేసనయేన వా ఉద్దిట్ఠోతి వేదితబ్బో. తేనేవాహ ‘‘పఞ్చవిధస్సా’’తిఆది. నీలతిణరుక్ఖాదికస్సాతి అల్లతిణస్స చేవ అల్లరుక్ఖాదికస్స చ. ఆది-సద్దేన ఓసధిగచ్ఛలతాదీనం సఙ్గహో.
ఏకం భత్తం ఏకభత్తం, తం అస్స అత్థీతి ఏకభత్తికో. సో పన రత్తిభోజనేనపి సియాతి తన్నివత్తనత్థం ఆహ ‘‘రత్తూపరతో’’తి. ఏవమ్పి అపరణ్హభోజీపి సియా ఏకభత్తికోతి తన్నివత్తనత్థం ‘‘విరతో వికాలభోజనా’’తి వుత్తం. అరుణుగ్గమనతో పట్ఠాయ యావ మజ్ఝన్హికా అయం బుద్ధాదీనం అరియానం ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణో భోజనస్స కాలో నామ, తదఞ్ఞో వికాలో. అట్ఠకథాయం పన దుతియపదేన రత్తిభోజనస్స పటిక్ఖిత్తత్తా ‘‘అతిక్కన్తే మజ్ఝన్హికే యావ సూరియత్థఙ్గమనా భోజనం వికాలభోజనం నామా’’తి వుత్తం.
దారుమాసకోతి యే వోహారం గచ్ఛన్తీతి ఇతి-సద్దేన ఏవంపకారే దస్సేతి. అఞ్ఞేహి గాహాపనే ఉపనిక్ఖిత్తసాదియనే చ పటిగ్గహణత్థో లబ్భతీతి ‘‘నేవ తం ఉగ్గణ్హాతి, న ఉగ్గహాపేతి, న ఉపనిక్ఖిత్తం సాదియతీ’’తి వుత్తం. అథ వా తివిధం పటిగ్గహణం కాయేన, వాచాయ, మనసాతి. తత్థ కాయేన పటిగ్గహణం ఉగ్గణ్హనం, వాచాయ పటిగ్గహణం ఉగ్గహాపనం, మనసా పటిగ్గహణం సాదియనన్తి తివిధమ్పి పటిగ్గహణం ఏకజ్ఝం గహేత్వా పటిగ్గహణాతి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘నేవ తం ఉగ్గణ్హాతీ’’తిఆది. ఏస నయో ఆమకధఞ్ఞపటిగ్గహణాతిఆదీసుపి. నీవారాదిఉపధఞ్ఞస్స సాలిఆదిమూలధఞ్ఞన్తోగధత్తా వుత్తం ‘‘సత్తవిధస్సా’’తి. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చ వసాని భేసజ్జాని అచ్ఛవసం, మచ్ఛవసం, సుసుకావసం, సూకరవసం, గద్రభవస’’న్తి (మహావ. ౨౬౨) వుత్తత్తా ఇదం ఓదిస్స అనుఞ్ఞాతం నామ. తస్స పన ‘‘కాలే పటిగ్గహిత’’న్తి (మహావ. ౨౬౨) వుత్తత్తా పటిగ్గహణం వట్టతి సతి పచ్చయేతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞత్ర ఓదిస్స అనుఞ్ఞాతా’’తి.
సారుప్పేన వఞ్చనం రూపకూటం, పతిరూపేన వఞ్చనాతి అత్థో. అఙ్గేన అత్తనో సరీరావయవేన వఞ్చనం అఙ్గకూటం. గణ్హనవసేన వఞ్చనం గహణకూటం. పటిచ్ఛన్నం కత్వా వఞ్చనం పటిచ్ఛన్నకూటం. అక్కమతీతి నిప్పీళేతి, పుబ్బభాగే అక్కమతీతి సమ్బన్ధో. హదయన్తి నాళిఆదిమానభాజనానం అబ్భన్తరం. తేలాదీనం నాళిఆదీహి మిననకాలే ఉస్సాపితా సిఖాయేవ సిఖాభేదో, తస్సా హాపనం. కేచీతి సారసమాసాచరియా ఉత్తరవిహారవాసినో చ.
వధోతి ముట్ఠిప్పహారకసాతాళనాదీహి హింసనం, విహేఠనన్తి అత్థో. విహేఠనత్థోపి హి వధ-సద్దో దిస్సతి ‘‘అత్తానం వధిత్వా వధిత్వా రోదతీ’’తిఆదీసు. యథా హి అపటిగ్గహభావసామఞ్ఞే సతిపి పబ్బజితేహి అప్పటిగ్గహితబ్బవత్థువిసేసభావసన్దస్సనత్థం ఇత్థికుమారిదాసిదాసాదయో విభాగేన వుత్తా, ఏవం పరస్సహరణభావతో అదిన్నాదానభావసామఞ్ఞే సతిపి తులాకూటాదయో అదిన్నాదానవిసేసభావదస్సనత్థం విభాగేన వుత్తా. న ఏవం పాణాతిపాతపరియాయస్స వధస్స పున గహణే పయోజనం అత్థి, తత్థ సయంకారో, ఇధ పరంకారోతి చ న సక్కా వత్తుం ‘‘కాయవచిప్పయోగసముట్ఠాపికా చేతనా ఛప్పయోగా’’తి (దీ. ని. టీ. ౧.౧౦) వచనతో, తస్మా యథావుత్తో ఏవమేత్థ అత్థో యుత్తో. అట్ఠకథాయం పన ‘‘వధోతి మారణ’’న్తి వుత్తం. తమ్పి పోథనమేవ సన్ధాయాతి చ సక్కా విఞ్ఞాతుం మారణసద్దస్స విహింసనేపి దిస్సనతో.
చీవరపిణ్డపాతానం యథాక్కమం కాయకుచ్ఛిపరిహరణమత్తజోతనాయం అవిసేసతో అట్ఠన్నం పరిక్ఖారానం తప్పయోజనతా సమ్భవతీతి దస్సేన్తో ‘‘తే సబ్బేపీ’’తిఆదిమాహ. ఏతేపీతి నవపరిక్ఖారికాదయోపి అప్పిచ్ఛా చ సన్తుట్ఠా చ. న హి తత్తకేన మహిచ్ఛతా అసన్తుట్ఠితా హోతీతి.
చతూసు దిసాసు సుఖం విహరతి, తతో ఏవ సుఖవిహారట్ఠానభూతా చతస్సో దిసా అస్స సన్తీతి చాతుద్దిసో. తత్థ చాయం సత్తే వా సఙ్ఖారే వా భయేన నప్పటిహఞ్ఞతీతి అప్పటిఘో. ద్వాదసవిధస్స సన్తోసస్స వసేన సన్తుస్సనతో సన్తుస్సమానో. ఇతరీతరేనాతి ఉచ్చావచేన పరిస్సయానం బాహిరానం సీహబ్యగ్ఘాదీనం, అబ్భన్తరానఞ్చ కామచ్ఛన్దాదీనం కాయచిత్తూపద్దవానం అభిభవనతో పరిస్సయానం సహితా. బన్ధనభావకరభయాభావేన అచ్ఛమ్భి. ఏకో అసహాయో. తతో ఏవ ఖగ్గమిగసిఙ్గసదిసతాయ ఖగ్గవిసాణకప్పో చరేయ్యాతి అత్థో.
ఛిన్నపక్ఖో, అసఞ్జాతపక్ఖో వా సకుణో గన్తుం న సక్కోతీతి పక్ఖి-సద్దేన విసేసేత్వా సకుణో పాళియం వుత్తోతి ఆహ ‘‘పక్ఖయుత్తో సకుణో’’తి. యస్స సన్నిధికారపరిభోగో కిఞ్చి ఠపేతబ్బం సాపేక్ఖాఠపనఞ్చ నత్థి, తాదిసో అయం భిక్ఖూతి దస్సేన్తో ‘‘అయమేత్థ సఙ్ఖేపత్థో’’తిఆదిమాహ. అరియన్తి అపేన్తి తతో దోసా, తేహి వా ఆరకాతి అరియోతి ఆహ ‘‘అరియేనాతి నిద్దోసేనా’’తి. అజ్ఝత్తన్తి అత్తని. నిద్దోససుఖన్తి నిరామిససుఖం కిలేసవజ్జరహితత్తా.
యథావుత్తే సీలసంవరే పతిట్ఠితస్సేవ ఇన్ద్రియసంవరో ఇచ్ఛితబ్బో తదధిట్ఠానతో తస్స చ పరిపాలకభావతోతి వుత్తం ‘‘సో ఇమినా అరియేన సీలక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో భిక్ఖూ’’తి. సేసపదేసూతి ‘‘న నిమిత్తగ్గాహీ హోతీ’’తిఆదిపదేసు. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – న నిమిత్తగ్గాహీతి ఇత్థిపురిసనిమిత్తం వా సుభనిమిత్తాదికం వా కిలేసవత్థుభూతం నిమిత్తం న గణ్హాతి, దిట్ఠమత్తేయేవ సణ్ఠాతి. నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీతి కిలేసానం అను అను బ్యఞ్జనతో పాకటభావకరణతో అనుబ్యఞ్జనన్తిలద్ధవోహారం హత్థపాదసితహసితకథితవిలోకితాదిభేదం ఆకారం న గణ్హాతి. యం తత్థ భూతం, తదేవ గణ్హాతి. యత్వాధికరణమేనన్తిఆదిమ్హి యంకారణా యస్స చక్ఖున్ద్రియాసంవరస్స హేతు ఏతం పుగ్గలం సతికవాటేన చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం అపిహితచక్ఖుద్వారం హుత్వా విహరన్తం ఏతే అభిజ్ఝాదయో ధమ్మా అన్వస్సవేయ్యుం అనుప్పబన్ధేయ్యుం. తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతీతి తస్స చక్ఖున్ద్రియస్స సతికవాటేన పిదహనత్థాయ పటిపజ్జతి. ఏవం పటిపజ్జన్తోయేవ చ ‘‘రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి వుచ్చతి. సోతేన సద్దం సుత్వాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవమిదం సఙ్ఖేపతో రూపాదీసు కిలేసానుబన్ధనిమిత్తాదిగ్గాహపరివజ్జనలక్ఖణం ఇన్ద్రియసంవరం సీలం వేదితబ్బం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాసు (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౩) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. కిలేసేహి అనవసిత్తసుఖన్తిఆదీసు రూపాదీసు నిమిత్తాదిగ్గాహపరివజ్జనలక్ఖణత్తా ఇన్ద్రియసంవరస్స కిలేసేహి అనవసిత్తసుఖతా అవికిణ్ణసుఖతా చస్స వుత్తా.
అభిక్కమనం అభిక్కన్తో, పురతో గమనం. పటిక్కమనం పటిక్కన్తో, పచ్చాగమనం. తదుభయమ్పి చతూసు ఇరియాపథేసు లబ్భతి. గమనే తావ పురతో కాయం అభిహరన్తో అభిక్కమతి నామ, పటినివత్తేన్తో పటిక్కమతి నామ. ఠానేపి ఠితకోవ కాయం పురతో ఓణమన్తో అభిక్కమతి నామ, పచ్ఛతో అపనామేన్తో పటిక్కమతి నామ. నిసజ్జాయపి నిసిన్నకోవ ఆసనస్స పురిమఅఙ్గాభిముఖో సంసరన్తో అభిక్కమతి నామ, పచ్ఛిమం అఙ్గప్పదేసం పచ్చాసంసరన్తో పటిక్కమతి నామ. నిపజ్జాయపి ఏసేవ నయో.
సాత్థకసమ్పజఞ్ఞన్తిఆదీసు సమన్తతో పకారేహి, పకట్ఠం వా సవిసేసం జానాతీతి సమ్పజానో, సమ్పజానస్స భావో సమ్పజఞ్ఞం, తథాపవత్తం ఞాణం. ధమ్మతో వడ్ఢిసఙ్ఖాతేన సహ అత్థేన వత్తతీతి సాత్థకం, అభిక్కన్తాదిసాత్థకస్స సమ్పజఞ్ఞం సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం. సప్పాయస్స అత్తనో ఉపకారావహస్స సమ్పజఞ్ఞం సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం. అభిక్కమాదీసు భిక్ఖాచారగోచరే, అఞ్ఞత్థాపి పవత్తేసు అవిజహితకమ్మట్ఠానసఙ్ఖాతే గోచరే సమ్పజఞ్ఞం గోచరసమ్పజఞ్ఞం. అభిక్కమాదీసు అసమ్ముయ్హనమేవ సమ్పజఞ్ఞం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం. తత్థ (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౧౪; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౯) అభిక్కమనచిత్తే ఉప్పన్నే చిత్తవసేనేవ అగన్త్వా ‘‘కిన్ను మే ఏత్థ గతేన అత్థో అత్థి నత్థీ’’తి అత్థానత్థం పరిగ్గహేత్వా అత్థపరిగ్గహణం సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం. తత్థ చ అత్థోతి చేతియదస్సనబోధిదస్సనసఙ్ఘదస్సనథేరదస్సనఅసుభదస్సనాదివసేన ధమ్మతో వడ్ఢి. చేతియం వా బోధిం వా దిస్వాపి హి బుద్ధారమ్మణం, సఙ్ఘదస్సనేన సఙ్ఘారమ్మణం పీతిం ఉప్పాదేత్వా తదేవ ఖయవయతో సమ్మసన్తో అరహత్తం పాపుణాతి. థేరే దిస్వా తేసం ఓవాదే పతిట్ఠాయ అసుభం దిస్వా తత్థ పఠమజ్ఝానం ఉప్పాదేత్వా తదేవ ఖయవయతో సమ్మసన్తో అరహత్తం పాపుణాతి, తస్మా ఏతేసం దస్సనం ‘‘సాత్థక’’న్తి వుత్తం. కేచి పన ‘‘ఆమిసతోపి వడ్ఢి అత్థోయేవ తం నిస్సాయ బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయ పటిపన్నత్తా’’తి వదన్తి.
తస్మిం పన గమనే సప్పాయాసప్పాయం పరిగ్గహేత్వా సప్పాయపరిగ్గణ్హనం సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం. సేయ్యథిదం – చేతియదస్సనం తావ సాత్థం. సచే పన చేతియస్స మహాపూజాయ దసద్వాదసయోజనన్తరే పరిసా సన్నిపతన్తి, అత్తనో విభవానురూపం ఇత్థియోపి పురిసాపి అలఙ్కతపటియత్తా చిత్తకమ్మరూపకాని వియ సఞ్చరన్తి. తత్ర చస్స ఇట్ఠే ఆరమ్మణే లోభో, అనిట్ఠే పటిఘో, అసమపేక్ఖనే మోహో ఉప్పజ్జతి, కాయసంసగ్గాపత్తిం వా ఆపజ్జతి, జీవితబ్రహ్మచరియానం వా అన్తరాయో హోతి. ఏవం తం ఠానం అసప్పాయం హోతి, వుత్తప్పకారఅన్తరాయాభావే సప్పాయం. బోధిదస్సనేపి ఏసేవ నయో. సఙ్ఘదస్సనమ్పి సాత్థం. సచే పన అన్తోగామే మహామణ్డపం కారేత్వా సబ్బరత్తిం ధమ్మస్సవనం కరోన్తేసు మనుస్సేసు వుత్తప్పకారేనేవ జనసన్నిపాతో చేవ అన్తరాయో చ హోతి. ఏవం తం ఠానం అసప్పాయం, అన్తరాయాభావే సప్పాయం. మహాపరిసాపరివారానం థేరానం దస్సనేపి ఏసేవ నయో. అసుభదస్సనమ్పి సాత్థం మగ్గఫలాధిగమహేతుభావతో. దన్తకట్ఠత్థాయ సామణేరం గహేత్వా గతదహరభిక్ఖునో వత్థుపేత్థ కథేతబ్బం. ఏవం సాత్థమ్పి పనేతం పురిసస్స మాతుగామాసుభం అసప్పాయం, మాతుగామస్స చ పురిసాసుభం. సభాగమేవ సప్పాయన్తి ఏవం సప్పాయపరిగ్గణ్హనం సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం నామ.
ఏవం పరిగ్గహితసాత్థకసప్పాయస్స పన అట్ఠతింసాయ కమ్మట్ఠానేసు అత్తనో చిత్తరుచియం కమ్మట్ఠానసఙ్ఖాతం గోచరం ఉగ్గహేత్వా భిక్ఖాచారగోచరే తం గహేత్వావ గమనం గోచరసమ్పజఞ్ఞం నామ.
అభిక్కమాదీసు పన అసమ్ముయ్హనం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం. తం ఏవం వేదితబ్బం – ఇధ భిక్ఖు అభిక్కమన్తో వా పటిక్కమన్తో వా యథా అన్ధపుథుజ్జనా అభిక్కమాదీసు ‘‘అత్తా అభిక్కమతి, అత్తనా అభిక్కమో నిబ్బత్తితో’’తి వా, ‘‘అహం అభిక్కమామి, మయా అభిక్కమో నిబ్బత్తితో’’తి వా సమ్ముయ్హన్తి, తథా అసమ్ముయ్హన్తో ‘‘అభిక్కమామీ’’తి చిత్తే ఉప్పజ్జమానే తేనేవ చిత్తేన సద్ధిం చిత్తసముట్ఠానా వాయోధాతు విఞ్ఞత్తిం జనయమానా ఉప్పజ్జతి, ఇతి చిత్తకిరియవాయోధాతువిప్ఫారవసేన అయం కాయసమ్మతో అట్ఠిసఙ్ఘాటో అభిక్కమతి, తస్సేవం అభిక్కమతో ఏకేకపదుద్ధరణే పథవీధాతు, ఆపోధాతూతి ద్వే ధాతుయో ఓమత్తా హోన్తి మన్దా, ఇతరా ద్వే అధిమత్తా హోన్తి బలవతియో. తథా అతిహరణవీతిహరణేసు. వోస్సజ్జనే తేజోధాతు, వాయోధాతూతి ద్వే ధాతుయో ఓమత్తా హోన్తి మన్దా, ఇతరా ద్వే అధిమత్తా బలవతియో. తథా సన్నిక్ఖేపనసన్నిరుమ్భనేసు. తత్థ ఉద్ధరణే పవత్తా రూపారూపధమ్మా అతిహరణం న పాపుణన్తి, తథా అతిహరణే పవత్తా వీతిహరణం, వీతిహరణే పవత్తా వోస్సజ్జనం, వోస్సజ్జనే పవత్తా సన్నిక్ఖేపనం, సన్నిక్ఖేపనే పవత్తా సన్నిరుమ్భనం న పాపుణన్తి. తత్థ తత్థేవ పబ్బపబ్బం సన్నిసన్ధి ఓధిఓధి హుత్వా తత్తకపాలే పక్ఖిత్తతిలం వియ పటపటాయన్తా భిజ్జన్తి. తత్థ కో ఏకో అభిక్కమతి, కస్స వా ఏకస్స అభిక్కమనం? పరమత్థతో హి ధాతూనంయేవ గమనం, ధాతూనం ఠానం, ధాతూనం నిసజ్జనం, ధాతూనం సయనం. తస్మిం తస్మిఞ్హి కోట్ఠాసే సద్ధిం రూపేన –
‘‘అఞ్ఞం ఉప్పజ్జతే చిత్తం, అఞ్ఞం చిత్తం నిరుజ్ఝతి;
అవీచిమనుసమ్బన్ధో, నదీసోతోవ వత్తతీ’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౧౪; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౯; సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౩౬౮);
ఏవం అభిక్కమాదీసు అసమ్ముయ్హనం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం నామాతి. పచ్చయసమ్పత్తిన్తి పచ్చయపారిపూరిం. ఇమే చత్తారోతి సీలసంవరో, సన్తోసో, ఇన్ద్రియసంవరో, సతిసమ్పజఞ్ఞన్తి ఇమే చత్తారో అరఞ్ఞవాసస్స సమ్భారా. వత్తబ్బతం ఆపజ్జతీతి ‘‘అసుకస్స భిక్ఖునో అరఞ్ఞే తిరచ్ఛానగతానం వియ వనచరకానం వియ చ నివాసమత్తమేవ, న అరఞ్ఞవాసానుచ్ఛవికా కాచి సమ్మాపటిపత్తీ’’తి అపవాదవసేన వత్తబ్బతం, ఆరఞ్ఞకేహి వా తిరచ్ఛానగతేహి వనచరకవిసభాగజనేహి విప్పటిపత్తివసేన వత్థబ్బతం ఆపజ్జతి. భేరవసద్దం సావేన్తి, తావతా అపలాయన్తానం హత్థేహి సీసం…పే… కరోన్తి. కాళకసదిసత్తా కాళకం, వీతిక్కమసఙ్ఖాతం థుల్లవజ్జం. తిలకసదిసత్తా తిలకం, మిచ్ఛావితక్కసఙ్ఖాతం అణుమత్తవజ్జం. తన్తి పీతిం. విభూతభావేన ఉపట్ఠానతో ఖయతో సమ్మసన్తో.
వివిత్తన్తి జనవివిత్తం. తేనాహ ‘‘సుఞ్ఞ’’న్తి. తం పన జనసద్దనిగ్ఘోసాభావేన వేదితబ్బం సద్దకణ్టకత్తా ఝానస్సాతి ఆహ ‘‘అప్పసద్దం అప్పనిగ్ఘోసన్తి అత్థో’’తి. ఏతదేవాతి నిస్సద్దతంయేవ. విహారో పాకారపరిచ్ఛిన్నో సకలో ఆవాసో. అడ్ఢయోగో దీఘపాసాదో, ‘‘గరుళసణ్ఠానపాసాదో’’తిపి వదన్తి. పాసాదో చతురస్సపాసాదో. హమ్మియం ముణ్డచ్ఛదనపాసాదో. అట్టో పటిరాజూనం పటిబాహనయోగ్గో చతుప్పఞ్చభూమకో పతిస్సయవిసేసో. మాళో ఏకకూటసఙ్గహితో అనేకకోణవన్తో పతిస్సయవిసేసో. అపరో నయో – విహారో నామ దీఘముఖపాసాదో. అడ్ఢయోగో ఏకపస్సచ్ఛదనకసేనాసనం. తస్స కిర ఏకపస్సే భిత్తి ఉచ్చతరా హోతి, ఇతరపస్సే నీచా. ఏతేన తం ఏకపస్సచ్ఛదనకం హోతి. పాసాదో నామ ఆయతచతురస్సపాసాదో. హమ్మియం ముణ్డచ్ఛదనం చన్దికఙ్గణయుత్తం. గుహా నామ కేవలా పబ్బతగుహా. లేణం ద్వారబద్ధం పబ్భారం. మణ్డపోతి సాఖామణ్డపో. ఆవసథభూతం సేనాసనం విహరితబ్బట్ఠేన విహారసేనాసనం. మసారకాది మఞ్చపీఠం తత్థ అత్థరితబ్బభిసి ఉపధానఞ్చ మఞ్చపీఠసమ్బన్ధతో మఞ్చపీఠసేనాసనం. చిమిలికాది భూమియం సన్థరితబ్బతాయ సన్థతసేనాసనం. అభిసఙ్ఖతాభావతో కేవలం సయనస్స నిసజ్జాయ చ ఓకాసభూతం రుక్ఖమూలాది పటిక్కమితబ్బట్ఠానం ఓకాససేనాసనం. సేనాసనగ్గహణేన గహితమేవాతి ‘‘వివిత్తం సేనాసన’’న్తి ఇమినా సేనాసనగ్గహణేన గహితమేవ సామఞ్ఞజోతనాభావతో.
యది ఏవం కస్మా ‘‘అరఞ్ఞ’’న్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఇమస్స పనా’’తిఆది. భిక్ఖునీనం వసేన ఆగతన్తి ఇదం వినయే తథా ఆగతం సన్ధాయ వుత్తం, అభిధమ్మేపి (విభ. ౫౨౯) పన ‘‘అరఞ్ఞన్తి నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖిలా సబ్బమేతం అరఞ్ఞ’’న్తి ఆగతమేవ. తత్థ హి యం న గామప్పదేసన్తోగధం, తం అరఞ్ఞన్తి నిప్పరియాయవసేన తథా వుత్తం. ధుతఙ్గనిద్దేసే (విసుద్ధి. ౧.౩౧) యం వుత్తం, తం యుత్తం, తస్మా తత్థ వుత్తనయేన గహేతబ్బన్తి అధిప్పాయో. రుక్ఖమూలన్తి రుక్ఖసమీపం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘యావతా మజ్ఝన్హికే కాలే సమన్తా ఛాయా ఫరతి, నివాతే పణ్ణాని పతన్తి, ఏత్తావతా రుక్ఖమూల’’న్తి. సేల-సద్దో అవిసేసతో పబ్బతపరియాయోతి కత్వా వుత్తం ‘‘పబ్బతన్తి సేల’’న్తి, న సిలామయమేవ. పంసుమయాదికో హి తివిధోపి పబ్బతో ఏవాతి. వివరన్తి ద్విన్నం పబ్బతానం మిథో ఆసన్నతరే ఠితానం ఓవరకాదిసదిసం వివరం. ఏకస్మింయేవ వా పబ్బతే. ఉమఙ్గసదిసన్తి సుదుఙ్గాసదిసం. మనుస్సానం అనుపచారట్ఠానన్తి పకతిసఞ్చారవసేన మనుస్సేహి న సఞ్చరితబ్బట్ఠానం. ఆది-సద్దేన ‘‘వనపత్థన్తి వనసణ్డానమేతం సేనాసనానం అధివచనం. వనపత్థన్తి భింసనకానమేతం. వనపత్థన్తి సలోమహంసానమేతం. వనపత్థన్తి పరియన్తానమేతం. వనపత్థన్తి న మనుస్సూపచారానమేతం సేనాసనానం అధివచన’’న్తి (విభ. ౫౩౧) ఇమం పాళిప్పదేసం సఙ్గణ్హాతి. అచ్ఛన్నన్తి కేనచి ఛదనేన అన్తమసో రుక్ఖసాఖాయపి న ఛాదితం. నిక్కడ్ఢిత్వాతి నీహరిత్వా. పబ్భారలేణసదిసేతి పబ్భారసదిసే, లేణసదిసే వా.
పిణ్డపాతపరియేసనం పిణ్డపాతో ఉత్తరపదలోపేనాతి ఆహ ‘‘పిణ్డపాతపరియేసనతో పటిక్కన్తో’’తి. పల్లఙ్కన్తి ఏత్థ పరి-సద్దో సమన్తతోతి ఏతస్మిం అత్థే, తస్మా వామోరుం దక్ఖిణోరుఞ్చ సమం ఠపేత్వా ఉభో పాదే అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్బన్ధే కత్వా నిసజ్జా పల్లఙ్కన్తి ఆహ ‘‘సమన్తతో ఊరుబద్ధాసన’’న్తి. ఊరూనం బన్ధనవసేన నిసజ్జా పల్లఙ్కం. ఆభుజిత్వాతి చ యథా పల్లఙ్కవసేన నిసజ్జా హోతి, ఏవం ఉభో పాదే ఆభుజితే సమిఞ్జితే కత్వా. తం పన ఉభిన్నం పాదానం తథాసమ్బన్ధతాకరణన్తి ఆహ ‘‘బన్ధిత్వా’’తి. హేట్ఠిమకాయస్స అనుజుకం ఠపనం నిసజ్జావచనేనేవ బోధితన్తి ఉజుం కాయన్తి ఏత్థ కాయ-సద్దో ఉపరిమకాయవిసయోతి ఆహ ‘‘ఉపరిమసరీరం ఉజుకం ఠపేత్వా’’తి. తం పన ఉజుకం ఠపనం సరూపతో పయోజనతో చ దస్సేతుం ‘‘అట్ఠారసా’’తిఆది వుత్తం. న పణమన్తీతి న ఓణమన్తి. న పరిపతతీతి న విగచ్ఛతి వీథిం న లఙ్ఘేతి, తతో ఏవ పుబ్బేనాపరం విసేససమ్పత్తియా కమ్మట్ఠానం వుద్ధిం ఫాతిం గచ్ఛతి. పరిముఖన్తి ఏత్థ పరి-సద్దో అభి-సద్దేన సమానత్థోతి ఆహ ‘‘కమ్మట్ఠానాభిముఖ’’న్తి, బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణతో నివారేత్వా కమ్మట్ఠానంయేవ పురక్ఖత్వాతి అత్థో. సమీపత్థో వా పరి-సద్దోతి దస్సేన్తో ‘‘ముఖసమీపే వా కత్వా’’తి ఆహ. ఏత్థ చ యథా ‘‘వివిత్తం సేనాసనం భజతీ’’తిఆదినా భావనానురూపం సేనాసనం దస్సితం, ఏవం నిసీదతీతి ఇమినా అలీనానుద్ధచ్చపక్ఖియో సన్తో ఇరియాపథో దస్సితో. ‘‘పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా’’తి ఇమినా నిసజ్జాయ దళ్హభావో. ‘‘పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా’’తి ఇమినా ఆరమ్మణపరిగ్గహూపాయో.
పరీతి పరిగ్గహట్ఠో ‘‘పరిణాయికా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౬, ౨౦) వియ. ముఖన్తి నియ్యానట్ఠో ‘‘సుఞ్ఞతవిమోక్ఖముఖ’’న్తిఆదీసు వియ. పటిపక్ఖతో నిగ్గమనట్ఠో హి నియ్యానట్ఠో, తస్మా పరిగ్గహితనియ్యానం సతిన్తి సబ్బథా గహితాసమ్మోసం పరిచ్చత్తసమ్మోసం సతిం కత్వా, పరమసతినేపక్కం ఉపట్ఠపేత్వాతి అత్థో.
అభిజ్ఝాయతి గిజ్ఝతి అభికఙ్ఖతి ఏతాయాతి అభిజ్ఝా, లోభో. లుజ్జనట్ఠేనాతి భిజ్జనట్ఠేన, ఖణే ఖణే భిజ్జనట్ఠేనాతి అత్థో. విక్ఖమ్భనవసేనాతి ఏత్థ విక్ఖమ్భనం అనుప్పాదనం అప్పవత్తనం పటిపక్ఖేన సుప్పహీనత్తా. పహీనత్తాతి చ పహీనసదిసతం సన్ధాయ వుత్తం ఝానస్స అనధిగతత్తా. తథాపి నయిదం చక్ఖువిఞ్ఞాణం వియ సభావతో విగతాభిజ్ఝం, అథ ఖో భావనావసేన. తేనాహ ‘‘న చక్ఖువిఞ్ఞాణసదిసేనా’’తి. ఏసేవ నయోతి యథా చక్ఖువిఞ్ఞాణం సభావేన విగతాభిజ్ఝం అబ్యాపన్నఞ్చ న భావనాయ విక్ఖమ్భితత్తా, న ఏవమిదం. ఇదం పన చిత్తం భావనాయ పరిసోధితత్తా అబ్యాపన్నం విగతథినమిద్ధం అనుద్ధతం నిబ్బిచికిచ్ఛఞ్చాతి అత్థో. పురిమపకతిన్తి పరిసుద్ధపణ్డరసభావం. ‘‘యా తస్మిం సమయే చిత్తస్స అకల్యతా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౧౬౨; విభ. ౫౪౬) థినస్స, ‘‘యా తస్మిం సమయే కాయస్స అకల్యతా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౧౬౩; విభ. ౫౪౬) చ మిద్ధస్స అభిధమ్మే నిద్దిట్ఠత్తా వుత్తం ‘‘థినం చిత్తగేలఞ్ఞం, మిద్ధం చేతసికగేలఞ్ఞ’’న్తి. సతిపి హి అఞ్ఞమఞ్ఞం అవిప్పయోగే చిత్తకాయలహుతాదీనం వియ చిత్తచేతసికానం యథాక్కమం తంతంవిసేసస్స యా తేసం అకల్యతాదీనం విసేసపచ్చయతా, అయమేతేసం సభావోతి దట్ఠబ్బం. ఆలోకసఞ్ఞీతి ఏత్థ అతిసయత్తవిసిట్ఠఅత్థిఅత్థావబోధకోయమీకారోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘రత్తిమ్పి…పే… సమన్నాగతో’’తి. ఇదం ఉభయన్తి సతిసమ్పజఞ్ఞమాహ.
అతిక్కమిత్వాతి విక్ఖమ్భనవసేన పజహిత్వా. కథమిదం కథమిదన్తి పవత్తియా కథంకథా, విచికిచ్ఛా, సా ఏతస్స అత్థీతి కథంకథీ, న కథంకథీతి అకథంకథీ, నిబ్బిచికిచ్ఛో. లక్ఖణాదిభేదతోతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన పచ్చయపరిహానప్పహాయకాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తేపి హి పభేదతో దట్ఠబ్బాతి. ఉచ్ఛిన్దిత్వా పాతేన్తీతి ఏత్థ ఉచ్ఛిన్దనం పాతనఞ్చ తాసం పఞ్ఞానం అనుప్పన్నానం ఉప్పజ్జితుం అప్పదానమేవ. ఇతి మహగ్గతానుత్తరపఞ్ఞానం ఏకచ్చాయ చ పరిత్తపఞ్ఞాయ అనుప్పత్తిహేతుభూతా నీవరణధమ్మా ఇతరాయ చ సమత్థతం విహనన్తియేవాతి ‘‘పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణా’’తి వుత్తా. అప్పేన్తోతి నిగమేన్తో.
అత్తన్తపసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯-౧౦. తణ్హాసుత్తాదివణ్ణనా
౧౯౯-౨౦౦. నవమే తయో భవే అజ్ఝోత్థరిత్వా ఠితం ‘‘అజ్ఝత్తికస్స ఉపాదాయ అట్ఠారస తణ్హావిచరితానీ’’తిఆదినా వుత్తం తం తం అత్తనో కోట్ఠాసభూతం జాలమేతిస్సా అత్థీతి జాలినీ. తేనాహ ‘‘తయో వా భవే’’తిఆది. తత్థ తత్థాతి తస్మిం తస్మిం భవే, ఆరమ్మణే వా. అపిచాతిఆదినా నిద్దేసనయేన విసత్తికాపదస్స అత్థం దస్సేన్తో నిద్దేసపాళియా ఏకదేసం దస్సేతి ‘‘విసమూలా’’తిఆదినా. అయఞ్హేత్థ నిద్దేసపాళి (మహాని. ౩; చూళని. మేత్తగూమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో ౨౨, ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేసో ౧౨౪) –
‘‘విసత్తికాతి కేనట్ఠేన విసత్తికా? విసతాతి విసత్తికా, విసటాతి విసత్తికా, విసాలాతి విసత్తికా, విసక్కతీతి విసత్తికా, విసంహరతీతి విసత్తికా, విసంవాదికాతి విసత్తికా, విసమూలాతి విసత్తికా, విసఫలాతి విసత్తికా. విసపరిభోగాతి విసత్తికా. విసాలా వా పన సా తణ్హా రూపే సద్దే గన్ధే రసే ఫోట్ఠబ్బే కులే గణే ఆవాసే లాభే యసే పసంసాయ సుఖే చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారే కామధాతుయా రూపధాతుయా అరూపధాతుయా కామభవే రూపభవే అరూపభవే సఞ్ఞిభవే అసఞ్ఞిభవే నేవసఞ్ఞినాసఞ్ఞిభవే ఏకవోకారభవే చతువోకారభవే పఞ్చవోకారభవే అతీతే అనాగతే పచ్చుప్పన్నే దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతబ్బేసు విసటా విత్థతాతి విసత్తికా’’తి.
తత్థ (మహాని. అట్ఠ. ౩; సం. ని. టీ. ౧.౧.౧ ఓఘతరణసుత్తవణ్ణనా) విసతాతి విత్థతా రూపాదీసు తేభూమకధమ్మబ్యాపనవసేన. విసటాతి పురిమవచనమేవ త-కారస్స ట-కారం కత్వా వుత్తం. విసాలాతి విపులా. విసక్కతీతి పరిసహతి. రత్తో హి రాగవత్థునా పరేన తాళియమానోపి సహతి, విప్ఫన్దనం వా ‘‘విసక్కన’’న్తి వదన్తి. విసంహరతీతి తథా తథా కామేసు ఆనిసంసం దస్సేన్తీ వివిధేహి ఆకారేహి నేక్ఖమ్మాభిముఖప్పవత్తితో చిత్తం సంహరతి సంఖిపతి. విసం వా దుక్ఖం, తం హరతి ఉపనేతీతి అత్థో. అనిచ్చాదిం నిచ్చాదితో గణ్హన్తీ విసంవాదికా హోతి. దుక్ఖనిబ్బత్తకస్స కమ్మస్స హేతుభావతో విసమూలా, విసం వా దుక్ఖదుక్ఖాదిభూతా వేదనా మూలం ఏతిస్సాతి విసమూలా. దుక్ఖసముదయత్తా విసం ఫలం ఏతిస్సాతి విసఫలా. తణ్హాయ రూపాదికస్స దుక్ఖస్స పరిభోగో హోతి, న అమతస్సాతి సా విసపరిభోగా వుత్తా. సబ్బత్థ నిరుత్తివసేన పదసిద్ధి వేదితబ్బా. యో పనేత్థ పధానో అత్థో, తం దస్సేతుం పున ‘‘విసటా వా పనా’’తిఆది వుత్తం.
తన్తం వుచ్చతి (దీ. ని. టీ. ౨.౯౫ అపసాదనావణ్ణనా; సం. ని. టీ. ౨.౨.౬౦) వత్థవిననత్థం తన్తవాయేహి దణ్డకే ఆసఞ్చిత్వా పసారితసుత్తవట్టి ‘‘తనీయతీ’’తి కత్వా, తం పన సుత్తం సన్తానాకులతాయ నిదస్సనభావేన ఆకులమేవ గహితన్తి ఆహ ‘‘తన్తం వియ ఆకులజాతో’’తి. సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘యథా నామా’’తిఆది వుత్తం. సమానేతున్తి పుబ్బేనాపరం సమం కత్వా ఆనేతుం, అవిసమం ఉజుం కాతున్తి అత్థో. తన్తమేవ వా ఆకులం తన్తాకులం, తన్తాకులం వియ జాతో భూతోతి తన్తాకులకజాతో. విననతో గులాతి ఇత్థిలిఙ్గవసేన లద్ధనామస్స తన్తవాయస్స గుణ్ఠికం నామ ఆకులభావేన అగ్గతో వా మూలతో వా దువిఞ్ఞేయ్యమేవ ఖలిబద్ధతన్తసుత్తన్తి ఆహ ‘‘గులాగుణ్ఠికం వుచ్చతి పేసకారకఞ్జియసుత్త’’న్తి.
సకుణికాతి పటపదసకుణికా. సా హి రుక్ఖసాఖాసు ఓలమ్బనకుటవా హోతి. తఞ్హి సా కుటవం తతో తతో తిణహీరాదికే ఆనేత్వా తథా వినతి, యథా తే పేసకారకఞ్జియసుత్తం వియ అగ్గేన వా అగ్గం, మూలేన వా మూలం సమానేతుం వివేచేతుం వా న సక్కా. తేనాహ ‘‘యథా’’తిఆది. తదుభయమ్పి ‘‘గులాగుణ్ఠిక’’న్తి వుత్తం కఞ్జియసుత్తం కులావకఞ్చ. పురిమనయేనేవాతి ‘‘ఏవమేవ సత్తా’’తిఆదినా వుత్తనయేనేవ. కామం ముఞ్జపబ్బజతిణాని యథాజాతానిపి దీఘభావేన పతిత్వా అరఞ్ఞట్ఠానే అఞ్ఞమఞ్ఞం వినన్ధిత్వా ఆకులబ్యాకులాని హుత్వా తిట్ఠన్తి, తాని పన న తథా దుబ్బివేచియాని యథా రజ్జుభూతానీతి దస్సేతుం ‘‘యథా తానీ’’తిఆది వుత్తం. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.
అపాయాతి అవడ్ఢికా, సుఖేన, సుఖహేతునా వా విరహితాతి అత్థో. దుక్ఖస్స గతిభావతోతి ఆపాయికస్స దుక్ఖస్స పవత్తిట్ఠానభావతో. సుఖసముస్సయతోతి అబ్భుదయతో. వినిపతితత్తాతి విరూపం నిపాతత్తా, యథా తేనత్తభావేన సుఖసముస్సయో న హోతి, ఏవం నిపతితత్తా. ఇతరోతి సంసారో. నను ‘‘అపాయ’’న్తిఆదినా వుత్తోపి సంసారో ఏవాతి? సచ్చమేతం, నిరయాదీనం పన అధిమత్తదుక్ఖభావదస్సనత్థం అపాయాదిగ్గహణం. గోబలీబద్దఞాయేనాయమత్థో వేదితబ్బో.
ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటీతి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం హేతుఫలభావేన అపరాపరప్పవత్తి. అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానాతి అవిచ్ఛేదేన వత్తమానా. తం సబ్బమ్పీతి తం ‘‘అపాయ’’న్తిఆదినా వుత్తం సబ్బం అపాయదుక్ఖఞ్చ వట్టదుక్ఖఞ్చ. మహాసముద్దే వాతక్ఖిత్తా నావా వియాతి ఇదం పరిబ్భమనట్ఠానస్స మహన్తదస్సనత్థఞ్చేవ పరిబ్భమనస్స అనవట్ఠితతాదస్సనత్థఞ్చ ఉపమా. యన్తే యుత్తగోణో వియాతి ఇదం పన అవసీభావదస్సనత్థఞ్చేవ దుప్పమోక్ఖభావదస్సనత్థఞ్చాతి వేదితబ్బం.
‘‘సమూహగ్గాహోతి తణ్హామానదిట్ఠీనం సాధారణగ్గాహో’’తి వదన్తి, ‘‘ఇత్థం ఏవం అఞ్ఞథా’’తి పన విసేసం అకత్వా గహణం సమూహగ్గాహోతి దట్ఠబ్బో. విసేసం అకత్వాతి చ అనుపనిధానం సమతో అసమతో చ ఉపనిధానన్తి ఇమం విభాగం అకత్వాతి అత్థో. ఇత్థన్తి హి అనుపనిధానం కథితం. ఏవం అఞ్ఞథాతి పన సమతో అసమతో చ ఉపనిధానం. అఞ్ఞం ఆకారన్తి పరసన్తానగతం ఆకారం.
అత్థీతి సదా సంవిజ్జతీతి అత్థో. సీదతీతి నస్సతి. సంసయపరివితక్కవసేనాతి ‘‘కిం ను ఖో అహం సియం, న సియ’’న్తి ఏవం పరివితక్కవసేన. పత్థనాకప్పనవసేనాతి ‘‘అపి నామ సాధు పనాహం సియ’’న్తి ఏవం పత్థనాయ కప్పనవసేన. సుద్ధసీసాతి తణ్హామానదిట్ఠీనం సాధారణా సీసా. ‘‘ఇత్థం ఏవం అఞ్ఞథా’’తి వుత్తస్స విసేసస్స అనిస్సితత్తా ‘‘సుద్ధసీసా’’తి వుత్తా. తత్థ దిట్ఠిసీసేహి దిట్ఠియా గహితాయ తదవినాభావినీ తణ్హా దస్సితా, చతూహి సీసేహి ద్వాదసహి చ సీసమూలకేహి మానదిట్ఠీహి అయమేవ తణ్హా దస్సితాతి ఆహ ‘‘ఏవమేతే…పే… తణ్హావిచరితధమ్మా వేదితబ్బా’’తి. నను చ మానదిట్ఠిగ్గాహోపి ఇధాధిప్పేతో, యతో ‘‘తణ్హామానదిట్ఠివసేన సమూహగ్గాహో’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తం, తస్మా కథం తణ్హావిచరితానీతి ఇదం వచనం? వుచ్చతే – దిట్ఠిమానేసుపి తణ్హావిచరితానీతి వచనం అఞ్ఞమఞ్ఞం విప్పయోగీనం దిట్ఠిమానానం తణ్హాయ అవిప్పయోగానం తంమూలకత్తా తప్పధానతాయ కతన్తి వేదితబ్బం. దసమం ఉత్తానమేవ.
తణ్హాసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
మహావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
చతుత్థపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.