౧. చేతనాసుత్తవణ్ణనా

౧౭౧. తతియస్స పఠమే కాయసఞ్చేతనాహేతూతి కాయకమ్మనిమిత్తం, కాయికస్స కమ్మస్స కటత్తా ఉపచితత్తాతి అత్థో. ఏస నయో సేససఞ్చేతనాద్వయేపి. ఉద్ధచ్చసహగతచేతనా పవత్తివిపాకం దేతియేవాతి ‘‘వీసతివిధా’’తి వుత్తం. తథా వచీసఞ్చేతనా మనోసఞ్చేతనాతి ఏత్థ కామావచరకుసలాకుసలవసేన వీసతి చేతనా లబ్భన్తి. ఇదం తథా-సద్దేన ఉపసంహరతి. అపిచేత్థ నవ మహగ్గతచేతనాపి లబ్భన్తీతి ఇమినా నవహి రూపారూపకుసలచేతనాహి సద్ధిం మనోద్వారే ఏకూనతింసాతి తీసు ద్వారేసు ఏకూనసత్తతి చేతనా హోన్తీతి దస్సేతి. అవిజ్జాపచ్చయావాతి ఇదం తాపి చేతనా అవిజ్జాపచ్చయావ హోన్తీతి దస్సనత్థం వుత్తం. యథావుత్తా హి ఏకూనసత్తతి చేతనా కుసలాపి అవిజ్జాపచ్చయా హోన్తి, పగేవ ఇతరా అప్పహీనావిజ్జస్సేవ ఉప్పజ్జనతో పహీనావిజ్జస్స అనుప్పజ్జనతో.

యస్మా యం తం యథావుత్తం చేతనాభేదం కాయసఙ్ఖారఞ్చేవ వచీసఙ్ఖారఞ్చ మనోసఙ్ఖారఞ్చ పరేహి అనుస్సాహితో సామమ్పి అసఙ్ఖారికచిత్తేన కరోతి, పరేహి కారియమానో ససఙ్ఖారికచిత్తేనపి కరోతి, ‘‘ఇదం నామ కమ్మం కరోన్తోపి తస్స ఏవరూపో నామ విపాకో భవిస్సతీ’’తి ఏవం కమ్మం విపాకఞ్చ జానన్తోపి కరోతి, మాతాపితూసు చేతియవన్దనాదీని కరోన్తేసు అనుకరోన్తో దారకో వియ కేవలం కమ్మఞ్ఞేవ విజ్జానన్తో ‘‘ఇమస్స పన కమ్మస్స అయం విపాకో’’తి విపాకం అజానన్తోపి కరోతి, తస్మా తం దస్సేతుం ‘‘సామం వా త’’న్తిఆది వుత్తం. పరేహి అనాణత్తోతి సరసేనేవ వత్తమానో. జానన్తోతి అనుస్సవాదివసేన జానన్తో.

నను చ ఖీణాసవో చేతియం వన్దతి, ధమ్మం భణతి, కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి, కథమస్స కాయకమ్మాదయో న హోన్తీతి? అవిపాకత్తా. ఖీణాసవేన హి కతకమ్మం నేవ కుసలం హోతి నాకుసలం, అవిపాకం హుత్వా కిరియామత్తే తిట్ఠతి. తేనస్స తే కాయాదయో న హోన్తి. తేనేవాహ ‘‘ఖీణాసవస్స కాయేన కరణకమ్మం పఞ్ఞాయతీ’’తిఆది. తన్తి కుసలాకుసలం.

ఖిడ్డాయ పదుస్సన్తీతి ఖిడ్డాపదోసినో, ఖిడ్డాపదోసినో ఏవ ఖిడ్డాపదోసికా. ఖిడ్డాపదోసో వా ఏతేసం అత్థీతి ఖిడ్డాపదోసికా. తే కిర పుఞ్ఞవిసేసాధిగతేన మహన్తేన అత్తనో సిరివిభవేన నక్ఖత్తం కీళన్తా తాయ సమ్పత్తియా మహన్తతాయ ‘‘ఆహారం పరిభుఞ్జిమ్హా న పరిభుఞ్జిమ్హా’’తిపి న జానన్తి. అథ ఏకాహారాతిక్కమతో పట్ఠాయ నిరన్తరం ఖాదన్తాపి పివన్తాపి చవన్తియేవ న తిట్ఠన్తి. కస్మా? కమ్మజతేజస్స బలవతాయ కరజకాయస్స మన్దతాయ. మనుస్సానఞ్హి కమ్మజతేజో మన్దో, కరజకాయో బలవా. తేసం తేజస్స మన్దతాయ కాయస్స బలవతాయ సత్తాహమ్పి అతిక్కమిత్వా ఉణ్హోదకఅచ్ఛయాగుఆదీహి సక్కా కరజకాయం ఉపత్థమ్భేతుం. దేవానం పన తేజో బలవా హోతి ఉళారపుఞ్ఞనిబ్బత్తత్తా ఉళారగరుసినిద్ధసుధాహారజీరణతో చ. కరజం మన్దం ముదుసుఖుమాలభావతో. తే ఏకం ఆహారవేలం అక్కమిత్వావ సణ్ఠాపేతుం న సక్కోన్తి. యథా నామ గిమ్హానం మజ్ఝన్హికే తత్తపాసాణే ఠపితం పదుమం వా ఉప్పలం వా సాయన్హసమయే ఘటసతేనపి సిఞ్చియమానం పాకతికం న హోతి వినస్సతియేవ, ఏవమేవ పచ్ఛా నిరన్తరం ఖాదన్తాపి పివన్తాపి చవన్తియేవ న తిట్ఠన్తి. కతమే పన తే దేవాతి? ‘‘ఇమే నామా’’తి అట్ఠకథాయ విచారణా నత్థి, ‘‘ఆహారూపచ్ఛేదేన ఆతపే ఖిత్తమాలా వియా’’తి వుత్తత్తా యే కేచి కబళీకారాహారూపజీవినో దేవా ఏవం కరోన్తి, తే ఏవం చవన్తీతి వేదితబ్బా. అభయగిరివాసినో పనాహు ‘‘నిమ్మానరతిపరనిమ్మితవసవత్తినో తే దేవా, ఖిడ్డాయ పదుస్సనమత్తేనేవ హేతే ఖిడ్డాపదోసికాతి వుత్తా’’తి. కో పనేత్థ దేవానం ఆహారో, కా ఆహారవేలాతి? ‘‘సబ్బేసమ్పి కామావచరదేవానం సుధా ఆహారో, సా హేట్ఠిమేహి హేట్ఠిమేహి ఉపరిమానం ఉపరిమానం పణీతతమా హోతి. తం యథాసకం దివసవసేనేవ దివసే దివసే భుఞ్జన్తి. కేచి పన బదరప్పమాణం సుధాహారం పరిభుఞ్జన్తి. సో జివ్హాయం ఠపితమత్తోయేవ యావ కేసగ్గనఖగ్గా కాయం ఫరతి, తేసంయేవ దివసవసేన సత్తదివసం యాపనసమత్థోవ హోతీ’’తి వదన్తి.

ఇస్సాపకతత్తా పదుట్ఠేన మనసా పదుస్సన్తీతి మనోపదోసికా. ఉసూయవసేన వా మనసో పదోసో మనోపదోసో, సో ఏతేసం అత్థి వినాసహేతుభూతోతి మనోపదోసికా. అక్కుద్ధో రక్ఖతీతి కుద్ధస్స సో కోధో ఇతరస్మిం అక్కుజ్ఝన్తే అనుపాదానో ఏకవారమేవ ఉప్పత్తియా అనాసేవనో చావేతుం న సక్కోతి, ఉదకన్తం పత్వా అగ్గి వియ నిబ్బాయతి, తస్మా అక్కుద్ధో తం చవనతో రక్ఖతి. ఉభోసు పన కుద్ధేసు భియ్యో భియ్యో అఞ్ఞమఞ్ఞమ్హి పరివడ్ఢనవసేన తిఖిణసముదాచారో నిస్సయదహనరసో కోధో ఉప్పజ్జమానో హదయవత్థుం నిదహన్తో అచ్చన్తసుఖుమాలం కరజకాయం వినాసేతి, తతో సకలోపి అత్తభావో అన్తరధాయతి. తేనాహ ‘‘ఉభోసు పనా’’తిఆది. తథా చాహ భగవా ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞమ్హి పదుట్ఠచిత్తా కిలన్తకాయ…పే… చవన్తీ’’తి (దీ. ని. ౧.౪౭).

కతమే తేన దేవా దట్ఠబ్బాతి ఏత్థ తేనాతి పచ్చత్తే కరణవచనన్తి ఆహ ‘‘కతమే నామ తే దేవా దట్ఠబ్బా’’తి. కరణత్థేయేవ వా ఏతం కరణవచనన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తేన వా అత్తభావేనా’’తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

చేతనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.