(౧౮) ౩. సఞ్చేతనియవగ్గో

౧. చేతనాసుత్తవణ్ణనా

౧౭౧. తతియస్స పఠమే కాయసఞ్చేతనాహేతూతి కాయకమ్మనిమిత్తం, కాయికస్స కమ్మస్స కటత్తా ఉపచితత్తాతి అత్థో. ఏస నయో సేససఞ్చేతనాద్వయేపి. ఉద్ధచ్చసహగతచేతనా పవత్తివిపాకం దేతియేవాతి ‘‘వీసతివిధా’’తి వుత్తం. తథా వచీసఞ్చేతనా మనోసఞ్చేతనాతి ఏత్థ కామావచరకుసలాకుసలవసేన వీసతి చేతనా లబ్భన్తి. ఇదం తథా-సద్దేన ఉపసంహరతి. అపిచేత్థ నవ మహగ్గతచేతనాపి లబ్భన్తీతి ఇమినా నవహి రూపారూపకుసలచేతనాహి సద్ధిం మనోద్వారే ఏకూనతింసాతి తీసు ద్వారేసు ఏకూనసత్తతి చేతనా హోన్తీతి దస్సేతి. అవిజ్జాపచ్చయావాతి ఇదం తాపి చేతనా అవిజ్జాపచ్చయావ హోన్తీతి దస్సనత్థం వుత్తం. యథావుత్తా హి ఏకూనసత్తతి చేతనా కుసలాపి అవిజ్జాపచ్చయా హోన్తి, పగేవ ఇతరా అప్పహీనావిజ్జస్సేవ ఉప్పజ్జనతో పహీనావిజ్జస్స అనుప్పజ్జనతో.

యస్మా యం తం యథావుత్తం చేతనాభేదం కాయసఙ్ఖారఞ్చేవ వచీసఙ్ఖారఞ్చ మనోసఙ్ఖారఞ్చ పరేహి అనుస్సాహితో సామమ్పి అసఙ్ఖారికచిత్తేన కరోతి, పరేహి కారియమానో ససఙ్ఖారికచిత్తేనపి కరోతి, ‘‘ఇదం నామ కమ్మం కరోన్తోపి తస్స ఏవరూపో నామ విపాకో భవిస్సతీ’’తి ఏవం కమ్మం విపాకఞ్చ జానన్తోపి కరోతి, మాతాపితూసు చేతియవన్దనాదీని కరోన్తేసు అనుకరోన్తో దారకో వియ కేవలం కమ్మఞ్ఞేవ విజ్జానన్తో ‘‘ఇమస్స పన కమ్మస్స అయం విపాకో’’తి విపాకం అజానన్తోపి కరోతి, తస్మా తం దస్సేతుం ‘‘సామం వా త’’న్తిఆది వుత్తం. పరేహి అనాణత్తోతి సరసేనేవ వత్తమానో. జానన్తోతి అనుస్సవాదివసేన జానన్తో.

నను చ ఖీణాసవో చేతియం వన్దతి, ధమ్మం భణతి, కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి, కథమస్స కాయకమ్మాదయో న హోన్తీతి? అవిపాకత్తా. ఖీణాసవేన హి కతకమ్మం నేవ కుసలం హోతి నాకుసలం, అవిపాకం హుత్వా కిరియామత్తే తిట్ఠతి. తేనస్స తే కాయాదయో న హోన్తి. తేనేవాహ ‘‘ఖీణాసవస్స కాయేన కరణకమ్మం పఞ్ఞాయతీ’’తిఆది. తన్తి కుసలాకుసలం.

ఖిడ్డాయ పదుస్సన్తీతి ఖిడ్డాపదోసినో, ఖిడ్డాపదోసినో ఏవ ఖిడ్డాపదోసికా. ఖిడ్డాపదోసో వా ఏతేసం అత్థీతి ఖిడ్డాపదోసికా. తే కిర పుఞ్ఞవిసేసాధిగతేన మహన్తేన అత్తనో సిరివిభవేన నక్ఖత్తం కీళన్తా తాయ సమ్పత్తియా మహన్తతాయ ‘‘ఆహారం పరిభుఞ్జిమ్హా న పరిభుఞ్జిమ్హా’’తిపి న జానన్తి. అథ ఏకాహారాతిక్కమతో పట్ఠాయ నిరన్తరం ఖాదన్తాపి పివన్తాపి చవన్తియేవ న తిట్ఠన్తి. కస్మా? కమ్మజతేజస్స బలవతాయ కరజకాయస్స మన్దతాయ. మనుస్సానఞ్హి కమ్మజతేజో మన్దో, కరజకాయో బలవా. తేసం తేజస్స మన్దతాయ కాయస్స బలవతాయ సత్తాహమ్పి అతిక్కమిత్వా ఉణ్హోదకఅచ్ఛయాగుఆదీహి సక్కా కరజకాయం ఉపత్థమ్భేతుం. దేవానం పన తేజో బలవా హోతి ఉళారపుఞ్ఞనిబ్బత్తత్తా ఉళారగరుసినిద్ధసుధాహారజీరణతో చ. కరజం మన్దం ముదుసుఖుమాలభావతో. తే ఏకం ఆహారవేలం అక్కమిత్వావ సణ్ఠాపేతుం న సక్కోన్తి. యథా నామ గిమ్హానం మజ్ఝన్హికే తత్తపాసాణే ఠపితం పదుమం వా ఉప్పలం వా సాయన్హసమయే ఘటసతేనపి సిఞ్చియమానం పాకతికం న హోతి వినస్సతియేవ, ఏవమేవ పచ్ఛా నిరన్తరం ఖాదన్తాపి పివన్తాపి చవన్తియేవ న తిట్ఠన్తి. కతమే పన తే దేవాతి? ‘‘ఇమే నామా’’తి అట్ఠకథాయ విచారణా నత్థి, ‘‘ఆహారూపచ్ఛేదేన ఆతపే ఖిత్తమాలా వియా’’తి వుత్తత్తా యే కేచి కబళీకారాహారూపజీవినో దేవా ఏవం కరోన్తి, తే ఏవం చవన్తీతి వేదితబ్బా. అభయగిరివాసినో పనాహు ‘‘నిమ్మానరతిపరనిమ్మితవసవత్తినో తే దేవా, ఖిడ్డాయ పదుస్సనమత్తేనేవ హేతే ఖిడ్డాపదోసికాతి వుత్తా’’తి. కో పనేత్థ దేవానం ఆహారో, కా ఆహారవేలాతి? ‘‘సబ్బేసమ్పి కామావచరదేవానం సుధా ఆహారో, సా హేట్ఠిమేహి హేట్ఠిమేహి ఉపరిమానం ఉపరిమానం పణీతతమా హోతి. తం యథాసకం దివసవసేనేవ దివసే దివసే భుఞ్జన్తి. కేచి పన బదరప్పమాణం సుధాహారం పరిభుఞ్జన్తి. సో జివ్హాయం ఠపితమత్తోయేవ యావ కేసగ్గనఖగ్గా కాయం ఫరతి, తేసంయేవ దివసవసేన సత్తదివసం యాపనసమత్థోవ హోతీ’’తి వదన్తి.

ఇస్సాపకతత్తా పదుట్ఠేన మనసా పదుస్సన్తీతి మనోపదోసికా. ఉసూయవసేన వా మనసో పదోసో మనోపదోసో, సో ఏతేసం అత్థి వినాసహేతుభూతోతి మనోపదోసికా. అక్కుద్ధో రక్ఖతీతి కుద్ధస్స సో కోధో ఇతరస్మిం అక్కుజ్ఝన్తే అనుపాదానో ఏకవారమేవ ఉప్పత్తియా అనాసేవనో చావేతుం న సక్కోతి, ఉదకన్తం పత్వా అగ్గి వియ నిబ్బాయతి, తస్మా అక్కుద్ధో తం చవనతో రక్ఖతి. ఉభోసు పన కుద్ధేసు భియ్యో భియ్యో అఞ్ఞమఞ్ఞమ్హి పరివడ్ఢనవసేన తిఖిణసముదాచారో నిస్సయదహనరసో కోధో ఉప్పజ్జమానో హదయవత్థుం నిదహన్తో అచ్చన్తసుఖుమాలం కరజకాయం వినాసేతి, తతో సకలోపి అత్తభావో అన్తరధాయతి. తేనాహ ‘‘ఉభోసు పనా’’తిఆది. తథా చాహ భగవా ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞమ్హి పదుట్ఠచిత్తా కిలన్తకాయ…పే… చవన్తీ’’తి (దీ. ని. ౧.౪౭).

కతమే తేన దేవా దట్ఠబ్బాతి ఏత్థ తేనాతి పచ్చత్తే కరణవచనన్తి ఆహ ‘‘కతమే నామ తే దేవా దట్ఠబ్బా’’తి. కరణత్థేయేవ వా ఏతం కరణవచనన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తేన వా అత్తభావేనా’’తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

చేతనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. విభత్తిసుత్తవణ్ణనా

౧౭౨. దుతియే అత్థప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం అత్థే పభేదగతం ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా. అత్థోతి చేత్థ సఙ్ఖేపతో హేతుఫలం. తఞ్హి హేతువసేన అరణీయం గన్తబ్బం పత్తబ్బం, తస్మా ‘‘అత్థో’’తి వుచ్చతి. పభేదతో పన యం కిఞ్చి పచ్చయసముప్పన్నం, నిబ్బానం, భాసితత్థో, విపాకో, కిరియాతి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ‘‘అత్థో’’తి వేదితబ్బా, తం అత్థం పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం అత్థే పభేదగతం ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా. తేనాహ ‘‘పఞ్చసు అత్థేసు పభేదగతం ఞాణ’’న్తి. ఆచిక్ఖామీతిఆదీసు ఆదితో కథేన్తో ఆచిక్ఖతి నామ, ఉద్దిసతీతి అత్థో. తమేవ ఉద్దేసం పరియోసాపేన్తో దేసేతి. యథాఉద్దిట్ఠమత్థం ఉద్దిసనవసేన పకారేహి ఞాపేన్తో ఞాపేతి. పకారేహి ఏవ తమత్థం పతిట్ఠాపేన్తో పట్ఠపేతి. యథాఉద్దిట్ఠం పటినిద్దిసనవసేన వివరతి. వివటం విభజతి. విభత్తఅత్థం హేతూదాహరణదస్సనేహి పాకటం కరోన్తో ఉత్తానిం కరోతి.

తిస్సో పటిసమ్భిదాతి ధమ్మనిరుత్తిపటిభానపటిసమ్భిదా. తత్థ ధమ్మపటిసమ్భిదా నామ ధమ్మప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం ఞాణం. ధమ్మోతి చ సఙ్ఖేపతో పచ్చయో. సో హి యస్మా తం తం విదహతి పవత్తేతి చేవ పాపేతి చ, తస్మా ‘‘ధమ్మో’’తి వుచ్చతి. పభేదతో పన యో కోచి ఫలనిబ్బత్తకో హేతు, అరియమగ్గో, భాసితం, కుసలం, అకుసలన్తి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ‘‘ధమ్మో’’తి వేదితబ్బా, తం ధమ్మం పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం ధమ్మే పభేదగతం ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా. నిరుత్తిప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం నిరుత్తాభిలాపే పభేదగతం ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదాతి. ఇదం వుత్తం హోతి – అత్థే చ ధమ్మే చ యా సభావనిరుత్తి, తం సభావనిరుత్తిం సద్దం ఆరమ్మణం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం సభావనిరుత్తాభిలాపే పభేదగతం ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదాతి.

ఏవమయం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా సద్దారమ్మణా నామ జాతా, న పఞ్ఞత్తిఆరమ్మణా. కస్మా? యస్మా సద్దం సుత్వా ‘‘అయం సభావనిరుత్తీ’’తి జానన్తి. పటిసమ్భిదాప్పత్తో హి ‘‘ఫస్సో’’తి వుత్తే ‘‘అయం సభావనిరుత్తీ’’తి జానాతి, ‘‘ఫస్సా’’తి వా ‘‘ఫస్స’’న్తి వా వుత్తే పన ‘‘అయం అసభావనిరుత్తీ’’తి జానాతి. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో. అఞ్ఞం పనేస నామాఖ్యాతఉపసగ్గబ్యఞ్జనసద్దం జానాతి న జానాతీతి? యదగ్గేన సద్దం జానిత్వా ‘‘అయం సభావనిరుత్తి, అయం అసభావనిరుత్తీ’’తి జానాతి, తదగ్గేన తమ్పి జానిస్సతీతి. తం పన ‘‘నయిదం పటిసమ్భిదాకిచ్చ’’న్తి పటిక్ఖిపిత్వా ఇదం వత్థు కథితం –

తిస్సదత్తత్థేరో కిర బోధిమణ్డే సువణ్ణసలాకం గహేత్వా ‘‘అట్ఠారససు భాసాసు కతరభాసాయ కథేమీ’’తి పవారేసి. తం పన తేన అత్తనో ఉగ్గహే ఠత్వా పవారితం, న పటిసమ్భిదాయ ఠితేన. సో హి మహాపఞ్ఞతాయ తం తం భాసం కథాపేత్వా ఉగ్గహేత్వా ఏవం పవారేసి. ‘‘భాసం నామ సత్తా ఉగ్గణ్హన్తీ’’తి వత్వా పనేత్థ ఇదం కథితం. మాతాపితరో హి దహరకాలే కుమారకే మఞ్చే వా పీఠే వా నిపజ్జాపేత్వా తం తం కథయమానా తాని తాని కిచ్చాని కరోన్తి. దారకా తేసం తం తం భాసం వవత్థాపేన్తి ‘‘ఇమినా ఇదం వుత్త’’న్తి. గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే సబ్బమ్పి భాసం జానన్తి. మాతా దమిళీ, పితా అన్ధకో. తేసం జాతో దారకో సచే మాతుకథం పఠమం సుణాతి, దమిళభాసం భాసిస్సతి. సచే పితుకథం పఠమం సుణాతి, అన్ధకభాసం భాసిస్సతి. ఉభిన్నమ్పి పన కథం అస్సుణన్తో మాగధభాసం భాసిస్సతి. యోపి అగామకే మహాఅరఞ్ఞే నిబ్బత్తో, తత్థ అఞ్ఞో కథేన్తో నామ నత్థి. సోపి అత్తనో ధమ్మతాయ వచనం సముట్ఠాపేన్తో, మాగధభాసమేవ భాసిస్సతి. నిరయే, తిరచ్ఛానయోనియం, పేత్తివిసయే, మనుస్సలోకే, దేవలోకేతి సబ్బత్థ మాగధభాసావ ఉస్సన్నా, సేసా ఓట్టకిరాతఅన్ధకయోనకదమిళభాసాదికా అట్ఠారస భాసా పరివత్తన్తి, కాలన్తరేన అఞ్ఞథా హోన్తి చ నస్సన్తి చ.

అయమేవేకా యథాభుచ్చబ్రహ్మవోహారఅరియవోహారసఙ్ఖాతా మాగధభాసా న పరివత్తతి. సా హి కత్థచి కదాచి పరివత్తన్తీపి న సబ్బత్థ సబ్బదా సబ్బథావ పరివత్తతి, కప్పవినాసేపి తిట్ఠతియేవ. సమ్మాసమ్బుద్ధోపి హి తేపిటకం బుద్ధవచనం తన్తిం ఆరోపేన్తో మాగధభాసాయ ఏవ ఆరోపేసి. కస్మా? ఏవఞ్హి ఆహరితుం సుఖం హోతి. మాగధభాసాయ హి తన్తిం ఆరుళ్హస్స బుద్ధవచనస్స పటిసమ్భిదాప్పత్తానం సోతపథాగమనమేవ పపఞ్చో. తేన సఙ్ఘటితమత్తేనేవ నయసతేన నయసహస్సేన అత్థో ఉపట్ఠాతి. అఞ్ఞాయ భాసాయ తన్తిం ఆరుళ్హకం సోధేత్వా ఉగ్గహేతబ్బం హోతి, బహుమ్పి ఉగ్గహేత్వా పన పుథుజ్జనస్స పటిసమ్భిదాప్పత్తి నామ నత్థి, అరియసావకో నోపటిసమ్భిదాప్పత్తో నామ నత్థి.

పటిభానప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం పటిభానే పభేదగతం ఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదా. అత్థధమ్మాదివిసయేసు హి తీసు ఞాణేసు ‘‘ఇమాని ఞాణాని ఇదమత్థజోతకానీ’’తి (విభ. ౭౨౫-౭౩౧) ఏవం పవత్తఞాణస్సేతం అధివచనం. ఇమా పన చతస్సో పటిసమ్భిదా ద్వీసు ఠానేసు పభేదం గచ్ఛన్తి, పఞ్చహి కారణేహి విసదా హోన్తీతి వేదితబ్బా. కతమేసు ద్వీసు? సేక్ఖభూమియఞ్చ అసేక్ఖభూమియఞ్చ, తత్థ సారిపుత్తత్థేరస్స మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స మహాకస్సపత్థేరస్స మహాకచ్చాయనత్థేరస్స మహాకోట్ఠికత్థేరస్సాతి అసీతియాపి మహాథేరానం పటిసమ్భిదా అసేక్ఖభూమియం పభేదగతా. ఆనన్దత్థేరస్స, చిత్తస్స గహపతినో, ధమ్మికస్స ఉపాసకస్స, ఉపాలిస్స గహపతినో, ఖుజ్జుత్తరాయ ఉపాసికాయాతి ఏవమాదీనం పటిసమ్భిదా సేక్ఖభూమియం పభేదగతాతి ఇమాసు ద్వీసు భూమీసు పభేదం గచ్ఛన్తి. పభేదో నామ మగ్గేహి అధిగతానం పటిసమ్భిదానం పభేదగమనం.

కతమేహి పఞ్చహి కారణేహి పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తీతి? అధిగమేన, పరియత్తియా, సవనేన, పరిపుచ్ఛాయ, పుబ్బయోగేన. తత్థ అధిగమో నామ అరహత్తం. తఞ్హి పత్తస్స పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి. సవనం నామ ధమ్మస్సవనం. సక్కచ్చం సుణన్తస్స హి పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి. పరిపుచ్ఛా నామ అట్ఠకథా. ఉగ్గహితపాళియా అత్థం కథేన్తస్స హి పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి. పుబ్బయోగో నామ పుబ్బయోగావచరతా హరణపచ్చాహరణనయేన పరిహటకమ్మట్ఠానతా. పుబ్బయోగావచరస్స హి పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి.

ఏతేసు పన పరియత్తి, సవనం, పరిపుచ్ఛాతి ఇమాని తీణి పభేదస్సేవ బలవకారణాని, పుబ్బయోగో అధిగమస్స బలవపచ్చయో. పభేదస్స హోతి న హోతీతి? హోతి, న పన యథా అధిగమస్స బలవపచ్చయో హోతి, తథా పభేదస్స. పరియత్తిసవనపరిపుచ్ఛా హి పుబ్బే హోన్తు వా మా వా, పుబ్బయోగేన పన పుబ్బే చేవ ఏతరహి చ సఙ్ఖారసమ్మసనం వినా పటిసమ్భిదాధిగమో నామ నత్థి. ఇమే పన ద్వేపి ఏకతో హుత్వా పటిసమ్భిదా ఉపత్థమ్భేత్వా విసదా హోన్తీతి.

విభత్తిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩-౪. మహాకోట్ఠికసుత్తాదివణ్ణనా

౧౭౩-౪. తతియే ఫస్సాయతనానన్తి ఏత్థ ఆకరట్ఠో ఆయతనసద్దోతి ఆహ ‘‘ఫస్సాకరాన’’న్తిఆది. ‘‘సువణ్ణాయతనం, రజతాయతన’’న్తిఆదీసు ఆకరోపి ‘‘ఆయతన’’న్తి వుత్తో, సఞ్జాతిసమోసరణాదివసేనపి ఆయతనట్ఠో లబ్భతియేవ. మా-ఇతి పటిసేధే నిపాతో. స్వాయం ఛన్నం ఫస్సాయతనానం అసేసం విరాగనిరోధా అత్థఞ్ఞం వచనం కిఞ్చీతి సన్ధాయాహాతి ఆహ ‘‘మా భణీతి అత్థో’’తి. పఞ్చఫస్సాయతనాని నిరుద్ధానీతి చక్ఖాదీనఞ్చ తత్థ అభావం సన్ధాయ వదతి. ఛట్ఠస్సాతి మనాయతనస్స. చతుత్థే నత్థి వత్తబ్బం.

మహాకోట్ఠికసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫-౬. ఉపవాణసుత్తాదివణ్ణనా

౧౭౫-౬. పఞ్చమే విజ్జాయాతి దిబ్బచక్ఖుపుబ్బేనివాసానుస్సతిఆసవక్ఖయఞాణసఙ్ఖాతాయ తివిధాయ విజ్జాయ, అట్ఠవిధాయ వా. అట్ఠవిధాపి హి విజ్జా విపస్సనాఞాణేన మనోమయిద్ధియా చ సహ అభిఞ్ఞా పరిగ్గహేత్వా వుత్తా. పన్నరసధమ్మభేదేన చరణేన సమన్నాగతోతి సీలసంవరో, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా, భోజనే మత్తఞ్ఞుతా, జాగరియానుయోగో, సద్ధా, హిరీ, ఓత్తప్పం, బాహుసచ్చం, వీరియం, సతి, పఞ్ఞా, చత్తారి రూపావచరజ్ఝానానీతి ఏవం పన్నరసభేదేన చరణధమ్మేన సమన్నాగతో. ఇమేయేవ హి పన్నరస ధమ్మా యస్మా ఏతేహి చరతి అరియసావకో గచ్ఛతి అమతం దిసం, తస్మా ‘‘చరణ’’న్తి వుత్తా. ఛట్ఠే నత్థి వత్తబ్బం.

ఉపవాణసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. రాహులసుత్తవణ్ణనా

౧౭౭. సత్తమే పథవీధాతురేవేసాతి దువిధాపేసా థద్ధట్ఠేన, కక్ఖళట్ఠేన, ఫరుసట్ఠేన ఏకలక్ఖణా పథవీధాతు ఏవాతి అజ్ఝత్తికం బాహిరాయ సద్ధిం యోజేత్వా దస్సేతి. కస్మా? బాహిరాయ పథవీధాతుయా అచేతనాభావో పాకటో, న అజ్ఝత్తికాయ, తస్మా బాహిరాయ సద్ధిం ఏకసదిసా అచేతనాయేవాతి గణ్హన్తస్స సుఖపరిగ్గాహా హోతి, యథా కిం? దన్తేన గోణేన సద్ధిం యోజితో అదన్తో కతిపాహమేవ విసుకాయతి విప్ఫన్దతి, అథ న చిరస్సేవ దమథం ఉపేతి, ఏవం అజ్ఝత్తికం బాహిరాయ సద్ధిం ఏకసదిసాతి గణ్హన్తస్స కతిపాహమేవ అచేతనభావేన ఉపట్ఠాతి, అథ న చిరేనేవస్సా అచేతనభావో పాకటో హోతి ధాతుమత్తతాయ దస్సనతో. నేతం మమ…పే… దట్ఠబ్బన్తి తం ఉభయమ్పి ‘‘న ఏతం మమ, న ఏసోహమస్మి, న ఏసో మే అత్తా’’తి ఏవం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. యథాభూతన్తి యథాసభావం. తఞ్హి అనిచ్చాదిసభావం, తస్మా అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తాతి ఏవం దట్ఠబ్బన్తి అత్థో. యస్మా ‘‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’’తి పస్సన్తో నేవ కత్థచి అత్తానం పస్సతి, న తం పరస్స కిఞ్చనభావే ఉపనేతబ్బం పస్సతి, న పరస్స అత్తానం అత్తనో కిఞ్చనభావే ఉపనేతబ్బం పస్సతి, తస్మా వుత్తం ‘‘చతుకోటికసుఞ్ఞతా నామ కథితా’’తి.

రాహులసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. జమ్బాలీసుత్తవణ్ణనా

౧౭౮. అట్ఠమే సన్తన్తి అఙ్గసన్తతాయ చేవ ఆరమ్మణసన్తతాయ చ కమనీయం మనోహరం. చేతోవిముత్తిన్తి రూపారూపావచరం చిత్తవిముత్తిం. తేనేవాహ ‘‘అట్ఠన్నం సమాపత్తీనం అఞ్ఞతరం సమాపత్తి’’న్తి. లేపమక్ఖితేనాతి లాఖామక్ఖితేన. పారిపన్థికే అసోధేత్వాతి కామచ్ఛన్దాదిపారిపన్థికే అసోధేత్వా. యో హి కామాదీనవపచ్చవేక్ఖణాదీహి కామచ్ఛన్దం న సుట్ఠు విక్ఖమ్భేత్వా కాయప్పస్సద్ధివసేన దుట్ఠుల్లం సుప్పటిప్పస్సద్ధం అకత్వా ఆరమ్భధాతుమనసికారాదివసేన థినమిద్ధం న సుట్ఠు పటివినోదేత్వా సమథనిమిత్తమనసికారాదివసేన ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం న సమూహతం కత్వా అఞ్ఞేపి సమాధిపరిపన్థే ధమ్మే న సుట్ఠు సోధేత్వా ఝానం సమాపజ్జతి. సో అసోధితం ఆసయం పవిట్ఠభమరో వియ అసుద్ధం ఉయ్యానం పవిట్ఠరాజా వియ చ ఖిప్పమేవ నిక్ఖమతి. యో పన సమాధిపరిపన్థే ధమ్మే సుట్ఠు విసోధేత్వా ఝానం సమాపజ్జతి, సో సువిసోధితం ఆసయం పవిట్ఠభమరో వియ సుపరిసుద్ధం ఉయ్యానం పవిట్ఠరాజా వియ చ సకలమ్పి దివసభాగం అన్తోసమాపత్తియంయేవ హోతి.

ఆయముఖానీతి నదితళాకకన్దరపదరాదితో ఆగమనమగ్గా. తే చ కన్దరాయేవాతి ఆహ ‘‘చతస్సో పవిసనకన్దరా’’తి. అపాయముఖానీతి అపగమనమగ్గా. అపేన్తి అపగచ్ఛన్తి ఏతేహీతి హి అపాయా, తే ఏవ ముఖానీతి అపాయముఖాని. తాని చ ఉదకనిక్ఖమనచ్ఛిద్దానీతి ఆహ ‘‘అపవాహనచ్ఛిద్దానీ’’తి, అపాయసఙ్ఖాతాని ఉదకనిక్ఖమనచ్ఛిద్దానీతి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

జమ్బాలీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. నిబ్బానసుత్తవణ్ణనా

౧౭౯. నవమే అభిధమ్మే వుత్తనయేనాతి –

‘‘కతమా హానభాగినీ పఞ్ఞా? పఠమస్స ఝానస్స లాభిం కామసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి హానభాగినీ పఞ్ఞా, తదనుధమ్మతా సతి సన్తిట్ఠతి ఠితిభాగినీ పఞ్ఞా. అవితక్కసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి విసేసభాగినీ పఞ్ఞా. నిబ్బిదాసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి విరాగూపసఞ్హితా నిబ్బేధభాగినీ పఞ్ఞా’’తి (విభ. ౭౯౯) –

ఆదినా విభఙ్గే వుత్తనయేన ఏవమత్థో వేదితబ్బో.

తత్థ పఠమస్స ఝానస్స లాభిన్తి య్వాయం అప్పగుణస్స పఠమస్స ఝానస్స లాభీ, తం. కామసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తీతి తతో వుట్ఠితం ఆరమ్మణవసేన కామసహగతా హుత్వా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి తుదన్తి చోదేన్తి. తస్స కామానుపక్ఖన్దానం సఞ్ఞామనసికారానం వసేన సా పఠమజ్ఝానపఞ్ఞా హాయతి పరిహాయతి, తస్మా ‘‘హానభాగినీ పఞ్ఞా’’తి వుత్తా. తదనుధమ్మతాతి తదనురూపసభావా. సతి సన్తిట్ఠతీతి ఇదం మిచ్ఛాసతిం సన్ధాయ వుత్తం, న సమ్మాసతిం. యస్స హి పఠమజ్ఝానానురూపసభావా పఠమజ్ఝానం సన్తతో పణీతతో దిస్వా అస్సాదయమానా అభినన్దమానా నికన్తి ఉప్పజ్జతి, తస్స నికన్తివసేన పఠమజ్ఝానపఞ్ఞా నేవ హాయతి న వడ్ఢతి, ఠితికోట్ఠాసికా హోతి. తేన వుత్తం ‘‘ఠితిభాగినీ పఞ్ఞా’’తి. అవితక్కసహగతాతి అవితక్కం దుతియజ్ఝానం సన్తతో పణీతతో మనసికరోతో ఆరమ్మణవసేన అవితక్కసహగతా సఞ్ఞామనసికారా. సముదాచరన్తీతి పగుణతో పఠమజ్ఝానతో వుట్ఠితం దుతియజ్ఝానాధిగమత్థాయ తుదన్తి చోదేన్తి, తస్స ఉపరి దుతియజ్ఝానానుపక్ఖన్దానం సఞ్ఞామనసికారానం వసేన సా పఠమజ్ఝానపఞ్ఞా విసేసభూతస్స దుతియజ్ఝానస్స ఉప్పత్తిపదట్ఠానతాయ ‘‘విసేసభాగినీ’’తి వుత్తా.

నిబ్బిదాసహగతాతి తంయేవ పఠమజ్ఝానలాభిం ఝానతో వుట్ఠితం నిబ్బిదాసఙ్ఖాతేన విపస్సనాఞాణేన సహగతా. విపస్సనాఞాణఞ్హి ఝానఙ్గభేదే వత్తన్తే నిబ్బిన్దతి ఉక్కణ్ఠతి, తస్మా ‘‘నిబ్బిదా’’తి వుచ్చతి. సముదాచరన్తీతి నిబ్బానసచ్ఛికిరియత్థాయ తుదన్తి చోదేన్తి. విరాగూపసఞ్హితాతి విరాగసఙ్ఖాతేన నిబ్బానేన ఉపసంహితా. విపస్సనాఞాణఞ్హి సక్కా ఇమినా మగ్గేన విరాగం నిబ్బానం సచ్ఛికాతున్తి పవత్తితో ‘‘విరాగూపసంహిత’’న్తి వుచ్చతి. తంసమ్పయుత్తసఞ్ఞామనసికారాపి విరాగూపసంహితా ఏవ నామ. తస్స తేసం సఞ్ఞామనసికారానం వసేన సా పఠమజ్ఝానపఞ్ఞా అరియమగ్గప్పటివేధస్స పదట్ఠానతాయ ‘‘నిబ్బేధభాగినీ’’తి వుత్తాతి.

నిబ్బానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. మహాపదేససుత్తవణ్ణనా

౧౮౦. దసమే మహాఓకాసేతి మహన్తే ఓకాసే మహన్తాని ధమ్మస్స పతిట్ఠాపనట్ఠానాని. యేసు పతిట్ఠాపితో ధమ్మో నిచ్ఛీయతి అసన్దేహతో. కాని పన తాని? ఆగమనవిసిట్ఠాని సుత్తోతరణాదీని. దుతియవికప్పే అపదిసీయన్తీతి అపదేసా, మహన్తా అపదేసా ఏతేసన్తి మహాపదేసా. ‘‘సమ్ముఖా మేతం, ఆవుసో, భగవతో సుత’’న్తిఆదినా కేనచి ఆభతస్స ధమ్మోతి వినిచ్ఛయనే కారణం. కిం పన తన్తి? తస్స యథాభతస్స సుత్తోతరణాది ఏవ. యది ఏవం కథం చత్తారోతి? యస్మా ధమ్మస్స ద్వే సమ్పదాయో సత్థా సావకో చ. తేసు సావకా సఙ్ఘగణపుగ్గలవసేన తివిధా. ఏవమిమమ్హా మయాయం ధమ్మో పటిగ్గహితోతి అపదిసితబ్బానం భేదేన చత్తారో. తేనాహ ‘‘సమ్ముఖా మేతం, ఆవుసో, భగవతో సుత’’న్తిఆది. తథా చ వుత్తం నేత్తియం (నేత్తి. ౪.౧౮) ‘‘చత్తారో మహాపదేసా బుద్ధాపదేసో, సఙ్ఘాపదేసో, గణాపదేసో, పుగ్గలాపదేసో. ఇమే చత్తారో మహాపదేసా’’తి. బుద్ధో అపదేసో ఏతస్సాతి బుద్ధాపదేసో. ఏస నయో సేసేసుపి. తేనాహ ‘‘బుద్ధాదయో…పే… మహాకారణానీ’’తి.

నేవ అభినన్దితబ్బన్తి న సమ్పటిచ్ఛితబ్బం, గన్థస్స సమ్పటిచ్ఛనం నామ సవనన్తి ఆహ ‘‘న సోతబ్బ’’న్తి. పదబ్యఞ్జనానీతి పదాని చ బ్యఞ్జనాని చ, అత్థపదాని బ్యఞ్జనపదాని చాతి అత్థో. పజ్జతి అత్థో ఏతేహీతి పదాని, అక్ఖరాదీని బ్యఞ్జనపదాని. పజ్జితబ్బతో పదాని, సఙ్కాసనాదీని అత్థపదాని. ‘‘అట్ఠకథాయం పదసఙ్ఖాతాని బ్యఞ్జనానీతి బ్యఞ్జనపదానేవ వుత్తానీ’’తి కేచి. అత్థం బ్యఞ్జేన్తీతి బ్యఞ్జనాని, బ్యఞ్జనపదాని. తేహి బ్యఞ్జితబ్బతో బ్యఞ్జనాని, అత్థపదానీతి ఉభయసఙ్గహతో. ఇమస్మిం ఠానేతి తేనాభతసుత్తస్స ఇమస్మిం పదేసే. పాళి వుత్తాతి కేవలో పాళిధమ్మో వుత్తో. అత్థో వుత్తోతి పాళియా అత్థో వుత్తో నిద్దిట్ఠో. అనుసన్ధి కథితోతి యథారద్ధదేసనాయ ఉపరిదేసనాయ చ అనుసన్ధానం కథితం, సమ్బన్ధో కథితో. పుబ్బాపరం కథితన్తి పుబ్బేన పరం అవిరుజ్ఝనఞ్చేవ విసేసట్ఠానఞ్చ కథితం పకాసితం. ఏవం పాళిధమ్మాదీని సమ్మదేవ సల్లక్ఖేత్వా గహణం సాధుకం ఉగ్గహణన్తి ఆహ ‘‘సుట్ఠు గహేత్వా’’తి. సుత్తే ఓతారేతబ్బానీతి ఞాణేన సుత్తే ఓగాహేత్వా తారేతబ్బాని. తం పన ఓగాహేత్వా తరణం తత్థ ఓతరణం అనుప్పవేసనం హోతీతి వుత్తం ‘‘ఓతరితబ్బానీ’’తి. సంసన్దేత్వా దస్సనం సన్దస్సనన్తి ఆహ ‘‘వినయే సంసన్దేతబ్బానీ’’తి.

‘‘కిం పన తం సుత్తం, కో వా వినయో’’తి విచారణాయం ఆచరియానం మతిభేదముఖేన తమత్థం దస్సేతుం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది వుత్తం. వినయోతి విభఙ్గపాఠమాహ. సో హి మాతికాసఞ్ఞితస్స సుత్తస్స అత్థే సూచనతో ‘‘సుత్త’’న్తి వత్తబ్బతం అరహతి. వివిధనయత్తా విసిట్ఠనయత్తా చ వినయో, ఖన్ధకపాఠో. ఏవన్తి ఏవం సుత్తవినయేసు పరిగ్గయ్హమానేసు వినయపిటకమ్పి న పరియాదియతి పరివారపాళియా అసఙ్గహితత్తా. సుత్తన్తాభిధమ్మపిటకాని వా సుత్తం అత్థసూచనాదిఅత్థసమ్భవతో. ఏవమ్పీతి సుత్తన్తాభిధమ్మపిటకాని సుత్తం, వినయపిటకం వినయోతి ఏవం సుత్తవినయవిభాగే వుచ్చమానేపి. న తావ పరియాదియన్తీతి న తావ అనవసేసతో పరిగ్గయ్హన్తి. కస్మాతి చేతి ఆహ ‘‘అసుత్తనామకఞ్హీ’’తిఆది. యస్మా సుత్తన్తి ఇమం నామం అనారోపేత్వా సఙ్గీతం జాతకాదిబుద్ధవచనం అత్థి, తస్మా వుత్తనయేన తీణి పిటకాని న పరియాదియన్తీతి. సుత్తనిపాతఉదానఇతివుత్తకాని దీఘనికాయాదయో వియ సుత్తన్తి నామం ఆరోపేత్వా అసఙ్గీతానీతి అధిప్పాయేనేత్థ జాతకాదీహి సద్ధిం తానిపి గహితాని. బుద్ధవంసచరియాపిటకానం పనేత్థ అగ్గహణే కారణం మగ్గితబ్బం, కిం వా ఏతేన మగ్గనేన. సబ్బోపాయం వణ్ణనానయో థేరవాదదస్సనముఖేన పటిక్ఖిత్తో ఏవాతి.

కిం అత్థీతి అసుత్తనామకం బుద్ధవచనం నత్థియేవాతి దస్సేతి. తం సబ్బం పటిక్ఖిపిత్వాతి ‘‘సుత్తన్తి వినయో’’తిఆదినా వుత్తసంవణ్ణనాయం ‘‘నాయమత్థో ఇధాధిప్పేతో’’తి పటిసేధేత్వా. వినేతి ఏతేన కిలేసేతి వినయో, కిలేసవినయనూపాయో, సో ఏవ కారణన్తి ఆహ ‘‘వినయో పన కారణ’’న్తి.

ధమ్మేతి పరియత్తిధమ్మే. సరాగాయాతి సరాగభావాయ కామరాగభవరాగపరిబ్రూహనాయ. సంయోగాయాతి భవసంయోజనాయ. సఉపాదానాయాతి చతురూపాదానూపసంహితతాయ. మహిచ్ఛతాయాతి మహిచ్ఛభావాయ. అసన్తుట్ఠియాతి అసన్తుట్ఠభావాయ. కోసజ్జాయాతి కుసీతభావాయ. సఙ్గణికాయాతి కిలేససఙ్గణికవిహారాయ. ఆచయాయాతి తివిధవట్టాచయాయ. విరాగాయాతి సకలవట్టతో విరజ్జనత్థాయ. విసంయోగాయాతి కామరాగాదీహి విసంయుజ్జనత్థాయ. అనుపాదానాయాతి సబ్బస్సపి కమ్మభవస్స అగ్గహణాయ. అప్పిచ్ఛతాయాతి పచ్చయప్పిచ్ఛతాదివసేన సబ్బసో ఇచ్ఛాయ అపగమాయ. సన్తుట్ఠియాతి ద్వాదసవిధసన్తుట్ఠభావాయ. వీరియారమ్భాయాతి కాయికస్స చేవ చేతసికస్స చ వీరియస్స పగ్గణ్హనత్థాయ. వివేకాయాతి పవివిత్తభావాయ కామవివేకాదితదఙ్గవివేకాదివివేకసిద్ధియా. అపచయాయాతి సబ్బస్సపి వట్టస్స అపచయనాయ, నిబ్బానాయాతి అత్థో. ఏవం యో పరియత్తిధమ్మో ఉగ్గహణధారణపరిపుచ్ఛామనసికారవసేన యోనిసో పటిపజ్జన్తస్స సరాగాదిభావపరివజ్జనస్స కారణం హుత్వా విరాగాదిభావాయ సంవత్తతి, ఏకంసతో ఏసో ధమ్మో, ఏసో వినయో సమ్మదేవ అపాయాదీసు అపతనవసేన ధారణతో కిలేసానం వినయనతో చ. సత్థు సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఓవాదానురూపప్పవత్తిభావతో ఏతం సత్థుసాసనన్తి చ జానేయ్యాసీతి అత్థో.

చతుసచ్చత్థసూచనం సుత్తన్తి ఆహ ‘‘సుత్తేతి తేపిటకే బుద్ధవచనే’’తి. తేపిటకఞ్హి బుద్ధవచనం సచ్చవినిముత్తం నత్థి. రాగాదివినయకారణం యథా తేన సుత్తపదేన పకాసితన్తి ఆహ ‘‘వినయేతి ఏతస్మిం రాగాదివినయకారణే’’తి. సుత్తే ఓతరణఞ్చేత్థ తేపిటకబుద్ధవచనపరియాపన్నతావసేనేవ వేదితబ్బం, న అఞ్ఞథాతి ఆహ ‘‘సుత్తప్పటిపాటియా కత్థచి అనాగన్త్వా’’తి. ఛల్లిం ఉట్ఠపేత్వాతి అరోగస్స మహతో రుక్ఖస్స తిట్ఠతో ఉపక్కమేన ఛల్లికాయ సకలికాయ పపటికాయ వా ఉట్ఠాపనం వియ అరోగస్స సాసనధమ్మస్స తిట్ఠతో బ్యఞ్జనమత్తేన తప్పరియాపన్నం వియ హుత్వా ఛల్లిసదిసం పుబ్బాపరవిరుద్ధతాదిదోసం ఉట్ఠపేత్వా పరిదీపేత్వా. తాదిసాని పన ఏకంసతో గుళ్హవేస్సన్తరాదిపరియాపన్నాని హోన్తీతి ఆహ ‘‘గుళ్హవేస్సన్తర…పే… పఞ్ఞాయన్తీతి అత్థో’’తి. రాగాదివినయేతి రాగాదివినయనత్థేన అతదాకారతాయ అపఞ్ఞాయమానాని ఛడ్డేతబ్బాని చజితబ్బాని న గహేతబ్బాని. సబ్బత్థాతి సబ్బవారేసు.

మహాపదేససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సఞ్చేతనియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.