(౧౯) ౪. బ్రాహ్మణవగ్గో

౧-౩. యోధాజీవసుత్తాదివణ్ణనా

౧౮౧-౧౮౩. చతుత్థస్స పఠమాదీని ఉత్తానత్థానేవ.

౪. అభయసుత్తవణ్ణనా

౧౮౪. చతుత్థే సోచతీతి చిత్తే ఉప్పన్నబలవసోకేన సోచతి, చిత్తసన్తాపేన అన్తో నిజ్ఝాయతీతి అత్థో. కిలమతీతి తస్సేవ సోకస్స వసేన కాయే చ ఉప్పన్నదుక్ఖేన కిలమతి. పరిదేవతీతి సోకుద్దేహకవసేన తం తం విప్పలపన్తో వాచాయ పరిదేవతి. ఉరత్తాళిన్తి ఉరత్తాళం, ఉరం తాళేత్వాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఉరం తాళేత్వా’’తి. కఙ్ఖావిచికిచ్ఛాతి ఏత్థ ‘‘ఏకమేవిదం పఞ్చమం నీవరణం. కిం ను ఖో ఇద’’న్తి ఆరమ్మణం కఙ్ఖనతో కఙ్ఖా, ‘‘ఇదమేవ వర’’న్తి నిచ్ఛేతుం అసమత్థభావతో ‘‘విచికిచ్ఛా’’తి వుచ్చతి – ‘‘ధమ్మసభావం విచినన్తో కిచ్ఛతి, విగతా చికిచ్ఛా’’తి వా కత్వా.

అభయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. బ్రాహ్మణసచ్చసుత్తవణ్ణనా

౧౮౫. పఞ్చమే ఏత్థాతి ఏతస్మిం సుఞ్ఞతానుపస్సనాధికారే. క్వచీతి కత్థచి ఠానే, కాలే, ధమ్మే వా. అథ వా క్వచీతి అజ్ఝత్తం బహిద్ధా వా. అత్తనో అత్తానన్తి సకత్తానం ‘‘అయం ఖో, భో బ్రహ్మా, మహాబ్రహ్మా…పే… వసీ పితా భూతభబ్యాన’’న్తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౪౨) పరేహి పరికప్పితం అత్తానఞ్చ కస్సచి కిఞ్చనభూతం న పస్సతీతి దస్సేన్తో ‘‘కస్సచీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ పరస్సాతి పరజాతి పరో పురిసోతి వా ఏవం గహితస్స. న చ మమ క్వచనీతి ఏత్థ మమ-సద్దో అట్ఠానప్పయుత్తోతి ఆహ ‘‘మమ-సద్దం తావ ఠపేత్వా’’తి. పరస్స చాతి అత్తనో అఞ్ఞస్స. పరో పురిసో నామ అత్థి మమత్థాయ ఠితో. తస్స వసేన మయ్హం సబ్బం ఇజ్ఝతీతి ఏకచ్చదిట్ఠిగతికపరికప్పితవసేన పరం అత్తానం తఞ్చ అత్తనో కిఞ్చనభూతం న పస్సతీతి దస్సేన్తో ‘‘న చ క్వచనీ’’తిఆదిమాహ. ఏత్థ చ నాహం క్వచనీతి సకఅత్తనో సబ్భావం న పస్సతి. న కస్సచి కిఞ్చనతస్మిన్తి సకఅత్తనో ఏవ కస్సచి అత్తనియతం న పస్సతి. న చ మమాతి ఏతం ద్వయం యథారహం సమ్బన్ధితబ్బం, అత్థి-పదం పచ్చేకం. న చ క్వచని పరస్స అత్తా అత్థీతి పరస్స అత్తనో అభావం పస్సతి. తస్స పరస్స అత్తనో మమ కిఞ్చనతా నత్థీతి పరస్స అత్తనో అనత్తనియతం పస్సతి. ఏవం అజ్ఝత్తం బహిద్ధా ఖన్ధానం అత్తత్తనియసుఞ్ఞతా-సుద్ధసఙ్ఖారపుఞ్జతా-చతుకోటికసుఞ్ఞతాపరిగ్గణ్హనేన నిట్ఠా హోతి. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

బ్రాహ్మణసచ్చసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఉమ్మగ్గసుత్తవణ్ణనా

౧౮౬. ఛట్ఠే ఆకడ్ఢీయతీతి చిత్తవసికో లోకో తత్థ తత్థ ఉపకడ్ఢీయతి. తేసంయేవేత్థ గహణం వేదితబ్బన్తి యే అపరిఞ్ఞాతవత్థుకా చిత్తస్స వసం గచ్ఛన్తి, తేసంయేవ గహణం. న హి పరిఞ్ఞాతక్ఖన్ధా పహీనకిలేసా చిత్తస్స వసం గచ్ఛన్తి, చిత్తం పన అత్తనో వసే వత్తేన్తి. సహ సీలేనాతి చారిత్తవారిత్తసీలేన సద్ధిం. పుబ్బభాగపటిపదన్తి ధుతఙ్గమాదిం కత్వా యావ గోత్రభుఞాణం, తావ పవత్తేతబ్బం సమథవిపస్సనాసఙ్ఖాతం సమ్మాపటిపదం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఉమ్మగ్గసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. వస్సకారసుత్తవణ్ణనా

౧౮౭. సత్తమే వస్సకారో బ్రాహ్మణో మగధమహామత్తోతి ఏత్థ వస్సకారోతి తస్స బ్రాహ్మణస్స నామం. మహతియా ఇస్సరియమత్తాయ సమన్నాగతో మహామత్తో. ఇస్సరియమత్తాయాతి చ ఇస్సరియప్పమాణేనాతి అత్థో, ఇస్సరియేన చేవ విత్తూపకరణేన చాతి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో, ఉపభోగూపకరణానిపి హి లోకే ‘‘మత్తా’’తి వుచ్చన్తి. మగధరఞ్ఞో, మగధరట్ఠే వా మహామత్తోతి మగధమహామత్తో. తుదిసఞ్ఞితో గామో నివాసో ఏతస్సాతి తోదేయ్యో. తేనేవాహ ‘‘తుదిగామవాసికస్సా’’తి. తుదిగామవాసితా చస్స తత్థ అధిపతిభావేనాతి దట్ఠబ్బా. సో హి తం గామం సోణదణ్డో వియ, చమ్పం కూటదన్తో వియ, ఖాణుమతం అధిపతిభావేన అజ్ఝావసతి. మహద్ధనో హోతి పఞ్చచత్తాలీసకోటివిభవో. పరిసతీతి పరిసాయం, జనసమూహేతి అత్థో. తేనాహ ‘‘సన్నిపతితాయ పరిసాయా’’తి. అభిప్పసన్నోతి ఏత్థ అభిక్కమనత్థో అభి-సద్దోతి ఆహ ‘‘అతిక్కమ్మ పసన్నో’’తి, పసాదనీయం ఠానం అతిక్కమిత్వా అప్పసాదనీయట్ఠానే పసన్నోతి అధిప్పాయో. తం తం కిచ్చం అత్థం పస్సతీతి అత్థదసా, అలం సమత్థా పటిబలా అత్థదసా అలమత్థదసా, అలమత్థదసే అతిసయన్తీతి అలమత్థదసతరా. తేనాహ ‘‘అత్థే పస్సితుం సమత్థా’’తిఆది. నేవ సప్పురిసం న అసప్పురిసం జానాతి సప్పురిసధమ్మానం అసప్పురిసధమ్మానఞ్చ యాథావతో అజాననతో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

వస్సకారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. ఉపకసుత్తవణ్ణనా

౧౮౮. అట్ఠమే నిబ్బత్తివసేన నిరయం అరహతి, నిరయసంవత్తనియేన వా కమ్మునా నిరయే నియుత్తోతి నేరయికో. అవీచిమ్హి ఉప్పజ్జిత్వా తత్థ ఆయుకప్పసఞ్ఞితం అన్తరకప్పం తిట్ఠతీతి కప్పట్ఠో. నిరయూపపత్తిం పరిహరణవసేన తికిచ్ఛితుం అసక్కుణేయ్యోతి అతేకిచ్ఛో. అపరియాదిన్నావాతి అపరిక్ఖీణాయేవ. సచే హి ఏకో భిక్ఖు కాయానుపస్సనం పుచ్ఛతి, అఞ్ఞో వేదనానుపస్సనం…పే… చిత్తానుపస్సనం. ‘‘ఇమినా పుట్ఠే అహం పుచ్ఛామీ’’తి ఏకో ఏకం న ఓలోకేతి, ఏవం సన్తేపి తేసం వారో పఞ్ఞాయతి ఏవ, బుద్ధానం పన వారో న పఞ్ఞాయతి. విదత్థిచతురఙ్గులం ఛాయం అతిక్కమనతో పురేతరంయేవ భగవా చుద్దసవిధేన కాయానుపస్సనం, నవవిధేన వేదనానుపస్సనం, సోళసవిధేన చిత్తానుపస్సనం, పఞ్చవిధేన ధమ్మానుపస్సనం కథేతి. తిట్ఠన్తు వా ఏవం చత్తారో. సచే హి అఞ్ఞే చత్తారో సమ్మప్పధానేసు, అఞ్ఞే ఇద్ధిపాదేసు, అఞ్ఞే పఞ్చిన్ద్రియేసు, అఞ్ఞే పఞ్చబలేసు, అఞ్ఞే సత్తబోజ్ఝఙ్గేసు, అఞ్ఞే అట్ఠమగ్గఙ్గేసు పఞ్హే పుచ్ఛేయ్యుం, తమ్పి భగవా కథేయ్య. తిట్ఠన్తు వా ఏతే అట్ఠ. సచే అఞ్ఞే సత్తతింస జనా బోధిపక్ఖియేసు పఞ్హే పుచ్ఛేయ్యుం, తమ్పి భగవా తావదేవ కథేయ్య. కస్మా? యావతా హి లోకియమహాజనే ఏకం పదం కథేన్తే తావ ఆనన్దత్థేరో అట్ఠ పదాని కథేతి. ఆనన్దత్థేరే పన ఏకం పదం కథేన్తేయేవ భగవా సోళస పదాని కథేతి. కస్మా? భగవతో హి జివ్హా ముదు, దన్తావరణం సుఫుసితం, వచనం అగళితం, భవఙ్గపరివాసో లహుకో. తేన వుత్తం – ‘‘అపరియాదిన్నావస్స తథాగతస్స ధమ్మదేసనా, అపరియాదిన్నం ధమ్మపదబ్యఞ్జన’’న్తి.

తత్థ ధమ్మదేసనాతి తన్తిట్ఠపనా. ధమ్మపదబ్యఞ్జనన్తి ఏత్థ ధమ్మోతి పాళి. పజ్జతి అత్థో ఏతేనాతి పదం. వాక్యఞ్చ పదేనేవ సఙ్గహితం. అత్థం బ్యఞ్జేతీతి బ్యఞ్జనం, అక్ఖరం. తఞ్హి పదవాక్యం పరిచ్ఛిజ్జమానం తం తం అత్థం బ్యఞ్జేతి పకాసేతి. ఏతేన అపరాపరేహి పదబ్యఞ్జనేహి సుచిరమ్పి కాలం కథేన్తస్స తథాగతస్స న కదాచి తేసం పరియాదానం అత్థీతి దస్సేతి. గుణధంసీతి గుణధంసనసీలో. పగబ్బోతి వాచాపాగబ్బియేన సమన్నాగతో.

ఉపకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. సచ్ఛికరణీయసుత్తవణ్ణనా

౧౮౯. నవమే నామకాయేనాతి సహజాతనామకాయేన. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

సచ్ఛికరణీయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. ఉపోసథసుత్తవణ్ణనా

౧౯౦. దసమే తుణ్హీభూతం తుణ్హీభూతన్తి ఆమేడితవచనం బ్యాపనిచ్ఛావసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యతో యతో అనువిలోకేతీ’’తి. అనువిలోకేత్వాతి ఏత్థ అను-సద్దోపి బ్యాపనిచ్ఛావచనమేవాతి అను అను విలోకేత్వాతి అత్థో, పఞ్చపసాదప్పటిమణ్డితాని అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా తతో తతో విలోకేత్వాతి వుత్తం హోతి. అలన్తి యుత్తం, ఓపాయికన్తి అత్థో ‘‘అలమేవ నిబ్బిన్దితు’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౭౨; సం. ని. ౨.౧౨౪-౧౨౬) వియ. పుటబన్ధనేన పరిహరిత్వా అసితబ్బం పుటోసం సమ్బలం అ-కారస్స ఓ-కారం కత్వా. తేనాహ ‘‘పాథేయ్య’’న్తి. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఉపోసథసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

బ్రాహ్మణవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.