౨. విభత్తిసుత్తవణ్ణనా

౧౭౨. దుతియే అత్థప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం అత్థే పభేదగతం ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా. అత్థోతి చేత్థ సఙ్ఖేపతో హేతుఫలం. తఞ్హి హేతువసేన అరణీయం గన్తబ్బం పత్తబ్బం, తస్మా ‘‘అత్థో’’తి వుచ్చతి. పభేదతో పన యం కిఞ్చి పచ్చయసముప్పన్నం, నిబ్బానం, భాసితత్థో, విపాకో, కిరియాతి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ‘‘అత్థో’’తి వేదితబ్బా, తం అత్థం పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం అత్థే పభేదగతం ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా. తేనాహ ‘‘పఞ్చసు అత్థేసు పభేదగతం ఞాణ’’న్తి. ఆచిక్ఖామీతిఆదీసు ఆదితో కథేన్తో ఆచిక్ఖతి నామ, ఉద్దిసతీతి అత్థో. తమేవ ఉద్దేసం పరియోసాపేన్తో దేసేతి. యథాఉద్దిట్ఠమత్థం ఉద్దిసనవసేన పకారేహి ఞాపేన్తో ఞాపేతి. పకారేహి ఏవ తమత్థం పతిట్ఠాపేన్తో పట్ఠపేతి. యథాఉద్దిట్ఠం పటినిద్దిసనవసేన వివరతి. వివటం విభజతి. విభత్తఅత్థం హేతూదాహరణదస్సనేహి పాకటం కరోన్తో ఉత్తానిం కరోతి.

తిస్సో పటిసమ్భిదాతి ధమ్మనిరుత్తిపటిభానపటిసమ్భిదా. తత్థ ధమ్మపటిసమ్భిదా నామ ధమ్మప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం ఞాణం. ధమ్మోతి చ సఙ్ఖేపతో పచ్చయో. సో హి యస్మా తం తం విదహతి పవత్తేతి చేవ పాపేతి చ, తస్మా ‘‘ధమ్మో’’తి వుచ్చతి. పభేదతో పన యో కోచి ఫలనిబ్బత్తకో హేతు, అరియమగ్గో, భాసితం, కుసలం, అకుసలన్తి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ‘‘ధమ్మో’’తి వేదితబ్బా, తం ధమ్మం పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం ధమ్మే పభేదగతం ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా. నిరుత్తిప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం నిరుత్తాభిలాపే పభేదగతం ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదాతి. ఇదం వుత్తం హోతి – అత్థే చ ధమ్మే చ యా సభావనిరుత్తి, తం సభావనిరుత్తిం సద్దం ఆరమ్మణం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం సభావనిరుత్తాభిలాపే పభేదగతం ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదాతి.

ఏవమయం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా సద్దారమ్మణా నామ జాతా, న పఞ్ఞత్తిఆరమ్మణా. కస్మా? యస్మా సద్దం సుత్వా ‘‘అయం సభావనిరుత్తీ’’తి జానన్తి. పటిసమ్భిదాప్పత్తో హి ‘‘ఫస్సో’’తి వుత్తే ‘‘అయం సభావనిరుత్తీ’’తి జానాతి, ‘‘ఫస్సా’’తి వా ‘‘ఫస్స’’న్తి వా వుత్తే పన ‘‘అయం అసభావనిరుత్తీ’’తి జానాతి. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో. అఞ్ఞం పనేస నామాఖ్యాతఉపసగ్గబ్యఞ్జనసద్దం జానాతి న జానాతీతి? యదగ్గేన సద్దం జానిత్వా ‘‘అయం సభావనిరుత్తి, అయం అసభావనిరుత్తీ’’తి జానాతి, తదగ్గేన తమ్పి జానిస్సతీతి. తం పన ‘‘నయిదం పటిసమ్భిదాకిచ్చ’’న్తి పటిక్ఖిపిత్వా ఇదం వత్థు కథితం –

తిస్సదత్తత్థేరో కిర బోధిమణ్డే సువణ్ణసలాకం గహేత్వా ‘‘అట్ఠారససు భాసాసు కతరభాసాయ కథేమీ’’తి పవారేసి. తం పన తేన అత్తనో ఉగ్గహే ఠత్వా పవారితం, న పటిసమ్భిదాయ ఠితేన. సో హి మహాపఞ్ఞతాయ తం తం భాసం కథాపేత్వా ఉగ్గహేత్వా ఏవం పవారేసి. ‘‘భాసం నామ సత్తా ఉగ్గణ్హన్తీ’’తి వత్వా పనేత్థ ఇదం కథితం. మాతాపితరో హి దహరకాలే కుమారకే మఞ్చే వా పీఠే వా నిపజ్జాపేత్వా తం తం కథయమానా తాని తాని కిచ్చాని కరోన్తి. దారకా తేసం తం తం భాసం వవత్థాపేన్తి ‘‘ఇమినా ఇదం వుత్త’’న్తి. గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే సబ్బమ్పి భాసం జానన్తి. మాతా దమిళీ, పితా అన్ధకో. తేసం జాతో దారకో సచే మాతుకథం పఠమం సుణాతి, దమిళభాసం భాసిస్సతి. సచే పితుకథం పఠమం సుణాతి, అన్ధకభాసం భాసిస్సతి. ఉభిన్నమ్పి పన కథం అస్సుణన్తో మాగధభాసం భాసిస్సతి. యోపి అగామకే మహాఅరఞ్ఞే నిబ్బత్తో, తత్థ అఞ్ఞో కథేన్తో నామ నత్థి. సోపి అత్తనో ధమ్మతాయ వచనం సముట్ఠాపేన్తో, మాగధభాసమేవ భాసిస్సతి. నిరయే, తిరచ్ఛానయోనియం, పేత్తివిసయే, మనుస్సలోకే, దేవలోకేతి సబ్బత్థ మాగధభాసావ ఉస్సన్నా, సేసా ఓట్టకిరాతఅన్ధకయోనకదమిళభాసాదికా అట్ఠారస భాసా పరివత్తన్తి, కాలన్తరేన అఞ్ఞథా హోన్తి చ నస్సన్తి చ.

అయమేవేకా యథాభుచ్చబ్రహ్మవోహారఅరియవోహారసఙ్ఖాతా మాగధభాసా న పరివత్తతి. సా హి కత్థచి కదాచి పరివత్తన్తీపి న సబ్బత్థ సబ్బదా సబ్బథావ పరివత్తతి, కప్పవినాసేపి తిట్ఠతియేవ. సమ్మాసమ్బుద్ధోపి హి తేపిటకం బుద్ధవచనం తన్తిం ఆరోపేన్తో మాగధభాసాయ ఏవ ఆరోపేసి. కస్మా? ఏవఞ్హి ఆహరితుం సుఖం హోతి. మాగధభాసాయ హి తన్తిం ఆరుళ్హస్స బుద్ధవచనస్స పటిసమ్భిదాప్పత్తానం సోతపథాగమనమేవ పపఞ్చో. తేన సఙ్ఘటితమత్తేనేవ నయసతేన నయసహస్సేన అత్థో ఉపట్ఠాతి. అఞ్ఞాయ భాసాయ తన్తిం ఆరుళ్హకం సోధేత్వా ఉగ్గహేతబ్బం హోతి, బహుమ్పి ఉగ్గహేత్వా పన పుథుజ్జనస్స పటిసమ్భిదాప్పత్తి నామ నత్థి, అరియసావకో నోపటిసమ్భిదాప్పత్తో నామ నత్థి.

పటిభానప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం పటిభానే పభేదగతం ఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదా. అత్థధమ్మాదివిసయేసు హి తీసు ఞాణేసు ‘‘ఇమాని ఞాణాని ఇదమత్థజోతకానీ’’తి (విభ. ౭౨౫-౭౩౧) ఏవం పవత్తఞాణస్సేతం అధివచనం. ఇమా పన చతస్సో పటిసమ్భిదా ద్వీసు ఠానేసు పభేదం గచ్ఛన్తి, పఞ్చహి కారణేహి విసదా హోన్తీతి వేదితబ్బా. కతమేసు ద్వీసు? సేక్ఖభూమియఞ్చ అసేక్ఖభూమియఞ్చ, తత్థ సారిపుత్తత్థేరస్స మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స మహాకస్సపత్థేరస్స మహాకచ్చాయనత్థేరస్స మహాకోట్ఠికత్థేరస్సాతి అసీతియాపి మహాథేరానం పటిసమ్భిదా అసేక్ఖభూమియం పభేదగతా. ఆనన్దత్థేరస్స, చిత్తస్స గహపతినో, ధమ్మికస్స ఉపాసకస్స, ఉపాలిస్స గహపతినో, ఖుజ్జుత్తరాయ ఉపాసికాయాతి ఏవమాదీనం పటిసమ్భిదా సేక్ఖభూమియం పభేదగతాతి ఇమాసు ద్వీసు భూమీసు పభేదం గచ్ఛన్తి. పభేదో నామ మగ్గేహి అధిగతానం పటిసమ్భిదానం పభేదగమనం.

కతమేహి పఞ్చహి కారణేహి పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తీతి? అధిగమేన, పరియత్తియా, సవనేన, పరిపుచ్ఛాయ, పుబ్బయోగేన. తత్థ అధిగమో నామ అరహత్తం. తఞ్హి పత్తస్స పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి. సవనం నామ ధమ్మస్సవనం. సక్కచ్చం సుణన్తస్స హి పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి. పరిపుచ్ఛా నామ అట్ఠకథా. ఉగ్గహితపాళియా అత్థం కథేన్తస్స హి పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి. పుబ్బయోగో నామ పుబ్బయోగావచరతా హరణపచ్చాహరణనయేన పరిహటకమ్మట్ఠానతా. పుబ్బయోగావచరస్స హి పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి.

ఏతేసు పన పరియత్తి, సవనం, పరిపుచ్ఛాతి ఇమాని తీణి పభేదస్సేవ బలవకారణాని, పుబ్బయోగో అధిగమస్స బలవపచ్చయో. పభేదస్స హోతి న హోతీతి? హోతి, న పన యథా అధిగమస్స బలవపచ్చయో హోతి, తథా పభేదస్స. పరియత్తిసవనపరిపుచ్ఛా హి పుబ్బే హోన్తు వా మా వా, పుబ్బయోగేన పన పుబ్బే చేవ ఏతరహి చ సఙ్ఖారసమ్మసనం వినా పటిసమ్భిదాధిగమో నామ నత్థి. ఇమే పన ద్వేపి ఏకతో హుత్వా పటిసమ్భిదా ఉపత్థమ్భేత్వా విసదా హోన్తీతి.

విభత్తిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.