౭. కథావత్థుసుత్తవణ్ణనా

౬౮. సత్తమే కథావత్థూనీతి కథాయ పవత్తిట్ఠానాని. యస్మా తేహి వినా కథా న పవత్తతి, తస్మా ‘‘కథాకారణానీ’’తి వుత్తం. అతతి సతతి సతతం గచ్ఛతి పవత్తతీతి అద్ధా, కాలోతి ఆహ ‘‘అతీతమద్ధానం నామ కాలోపి వత్తతీ’’తి. ధమ్మప్పవత్తిమత్తతాయ హి పరమత్థతో అవిజ్జమానోపి కాలో తస్సేవ ధమ్మస్స పవత్తిఅవత్థావిసేసం ఉపాదాయ తేనేవ వోహారేన అతీతోతిఆదినా వోహరీయతి, అతీతాదిభేదో చ నామాయం నిప్పరియాయతో ధమ్మానంయేవ హోతి, న కాలస్సాతి ఆహ ‘‘ఖన్ధాపి వత్తన్తీ’’తి. యథావుత్తమత్థం ఇతరేసు ద్వీసు అతిదిసతి ‘‘అనాగతపచ్చుప్పన్నేసుపి ఏసేవ నయో’’తి. అతీతమద్ధానన్తిఆదీసు చ ద్వే పరియాయా సుత్తన్తపరియాయో, అభిధమ్మపరియాయో చ. సుత్తన్తపరియాయేన పటిసన్ధితో పుబ్బే అతీతో అద్ధా నామ, చుతితో పచ్ఛా అనాగతో అద్ధా నామ, సహ చుతిపటిసన్ధీతి తదన్తరం పచ్చుప్పన్నో అద్ధా నామ. అభిధమ్మపరియాయేన తీసు ఖణేసు ఉప్పాదతో పుబ్బే అతీతో అద్ధా నామ, ఉప్పాదతో ఉద్ధం అనాగతో అద్ధా నామ, ఖణత్తయం పచ్చుప్పన్నో అద్ధా నామ. తత్థాయం సుత్తన్తదేసనాతి సుత్తన్తపరియాయేనేవ అతీతాదివిసయం కథం దస్సేన్తో ‘‘అతీతే కస్సపో నామా’’తిఆదిమాహ.

ఏకంసేనేవ బ్యాకాతబ్బో విస్సజ్జేతబ్బోతి ఏకంసబ్యాకరణీయో. ‘‘చక్ఖు అనిచ్చ’’న్తి పఞ్హే ఉత్తరపదావధారణం సన్ధాయ ‘‘ఏకంసేనేవ బ్యాకాతబ్బ’’న్తి వుత్తం నిచ్చతాయ లేసస్సపి తత్థ అభావతో, పురిమపదావధారణే పన విభజ్జబ్యాకరణీయతాయ. తేనాహ ‘‘అనిచ్చం నామ చక్ఖూతి పుట్ఠేన పనా’’తిఆది. చక్ఖుసోతే విసేసత్థసామఞ్ఞత్థానం అసాధారణభావతో ద్విన్నం తేసం సదిసచోదనా పటిచ్ఛన్నముఖేనేవ బ్యాకరణీయా పటిక్ఖేపవసేన అనుఞ్ఞాతవసేన చ విస్సజ్జితబ్బతోతి ఆహ ‘‘యథా చక్ఖు, తథా సోతం…పే… అయం పటిపుచ్ఛాబ్యాకరణీయో పఞ్హో’’తి. తం జీవం తం సరీరన్తి జీవసరీరానం అనఞ్ఞతాపఞ్హే యస్స యేన అనఞ్ఞతా చోదితా, సో ఏవ పరమత్థతో నుపలబ్భతీతి చ ఝానత్తయస్స మేత్తేయ్యతాకిత్తనసదిసోతి అబ్యాకాతబ్బతాయ ఠపనీయో వుత్తో. ఏవరూపో హి పఞ్హో తిధా అవిస్సజ్జనీయత్తా బ్యాకరణం అకత్వా ఠపేతబ్బో.

తిట్ఠతి ఏత్థ ఫలం తదాయత్తవుత్తితాయాతి ఠానం, కారణన్తి ఆహ ‘‘కారణాకారణే’’తి. యుత్తేన కారణేనాతి అనురూపేన కారణేన. పహోతీతి నిగ్గణ్హితుం సమత్థో హోతి. సస్సతవాదిభావమేవ దీపేతీతి అత్తనా గహితే ఉచ్ఛేదవాదే దోసం దిస్వా అత్తనోపి సస్సతవాదిభావమేవ దీపేతి. పుగ్గలవాదిమ్హీతి ఇమినా వచ్ఛకుత్తియవాదిం దస్సేతి. పఞ్హం పుచ్ఛన్తేహి పటిపజ్జితబ్బా పటిపదా పఞ్హపుచ్ఛనకానం వత్తం.

పటిచరతీతి పటిచ్ఛాదనవసేన చరతి పవత్తతి. పటిచ్ఛాదనత్థో ఏవ వా చరతిసద్దో అనేకత్థత్తా ధాతూనన్తి ఆహ ‘‘పటిచ్ఛాదేతీ’’తి. అఞ్ఞేనఞ్ఞన్తి పన పటిచ్ఛాదనాకారదస్సనన్తి ఆహ ‘‘అఞ్ఞేన వచనేనా’’తిఆది. తత్థ అఞ్ఞేన వచనేనాతి యం చోదకేన చుదితకస్స దోసవిభావనం వచనం వుత్తం, తం తతో అఞ్ఞేన వచనేన పటిచ్ఛాదేతి. యో హి ‘‘ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి వుత్తే ‘‘కో ఆపన్నో, కిం ఆపన్నో, కిస్మిం ఆపన్నో, కం భణథ, కిం భణథా’’తి వదతి. ‘‘ఏవరూపం కిఞ్చి తయా దిట్ఠ’’న్తి వుత్తే ‘‘న సుణామీ’’తి సోతం వా ఉపనేతి, అయం అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతి నామ. ‘‘కో ఆపన్నో’’తిఆదినా హి చోదనం అవిస్సజ్జేత్వావ విక్ఖేపాపజ్జనం అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణం, బహిద్ధా కథాపనామనం విస్సజ్జేత్వాతి అయమేతేసం విసేసో. తేనేవాహ ‘‘ఆగన్తుకకథం ఓతారేన్తో’’తిఆది. తత్థ అపనామేతీతి విక్ఖేపేతి. తత్రాతి తస్మిం బహిద్ధాకథాయ అపనామనే.

ఉపనిసీదతి ఫలం ఏత్థాతి కారణం ఉపనిసా, ఉపేచ్చ నిస్సయతీతి వా ఉపనిసా, సహ ఉపనిసాయాతి సఉపనిసోతి ఆహ ‘‘సఉపనిస్సయో సపచ్చయో’’తి.

ఓహితసోతోతి అనఞ్ఞవిహితత్తా ధమ్మస్సవనాయ అపనామితసోతో. తతో ఏవ తదత్థం ఠపితసోతో. కుసలధమ్మన్తి అరియమగ్గో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘అరియమగ్గ’’న్తి.

కథావత్థుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.