(౭) ౨. మహావగ్గో

౧. తిత్థాయతనసుత్తవణ్ణనా

౬౨. దుతియస్స పఠమే తిత్థం నామ ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో తబ్బినిముత్తస్స కస్సచి దిట్ఠివిప్ఫన్దితస్స అభావతో. ఏత్థ హి సత్తా తరన్తి ఉప్పిలవన్తి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోన్తి, తస్మా ‘‘తిత్థ’’న్తి వుచ్చతి. పారగమనసఙ్ఖాతఞ్హి తరణం దిట్ఠిగతికానం నత్థి, తత్థేవ అపరాపరం నిముజ్జనుమ్ముజ్జనవసేన పిలవనమేవ తేసం తరణం నామ. ఉప్పాదకాతి పూరణకస్సపాదయో. తిత్థే జాతా తిత్థియా, యథావుత్తం వా దిట్ఠిగతసఙ్ఖాతం తిత్థం ఏతేసం అత్థీతి తిత్థికా, తిత్థికా ఏవ తిత్థియా. మనోరమేతి సాదుఫలభరితతాయ అభయదిసతాయ చ మనోరమే. ఇమేసుయేవ తీసు ఠానేసూతి యథావుత్తేసు తిత్థాయతనేసు.

యో యథా జానాతి, తస్స తథా వుచ్చతీతి ఇమినా పుగ్గలజ్ఝాసయవసేన తథా వుత్తన్తి దస్సేతి. పుగ్గల-సద్దో చ తిస్సన్నమ్పి పకతీనం సాధారణో, తస్మా పురిసగ్గహణేన తతో విసేసనం యథా ‘‘అట్ఠ పురిసపుగ్గలా’’తి. పటిసంవిదితం కరోతీతి కేవలం జాననవసేన విదితం కరోతి. అనుభవతి వాతి విపాకలక్ఖణప్పత్తం అనుభవతి. పుబ్బేకతహేతూతి అన్తోగధావధారణం పదన్తి ఆహ ‘‘పుబ్బేకతకమ్మపచ్చయేనేవా’’తి. ఇమినాతి ‘‘సబ్బం తం పుబ్బేకతహేతూ’’తి ఇమినా వచనేన. కమ్మవేదనన్తి కుసలాకుసలకమ్మసహజం వేదనం. కిరియవేదనన్తి ‘‘నేవ కుసలాకుసలా న చ కమ్మవిపాకా’’తి ఏవం వుత్తం కిరియచిత్తసహజం వేదనం. న కేవలఞ్చ తే కమ్మకిరియవేదనా ఏవ పటిక్ఖిపన్తి, అథ ఖో సాసనే లోకే చ పాకటే వాతాబాధాదిరోగే చ పటిక్ఖిపన్తి ఏవాతి దస్సేతుం ‘‘యే వా ఇమే’’తిఆదిమాహ. తత్థ పిత్తసముట్ఠానాతి పిత్తవికారాధికసమ్భూతా. అనన్తరద్వయేపి ఏసేవ నయో. సన్నిపాతికాతి పిత్తాదీనం తిణ్ణమ్పి వికారానం సన్నిపాతతో జాతా. ఉతుపరిణామజాతి సీతాదిఉతునో విపరిణామతో విసమపరివుత్తితో జాతా. విసమపరిహారజాతి అసప్పాయాహారయోగపటిసేవనవసేన కాయస్స విసమం పరిహరణతో జాతా. ఓపక్కమికాతి ఉపక్కమతో నిబ్బత్తా. కమ్మవిపాకజాతి కమ్మస్స విపాకభూతక్ఖన్ధతో జాతా. విరోధిపచ్చయసముట్ఠానా ధాతూనం వికారావత్థా, తప్పచ్చయా వా దుక్ఖా వేదనా ఆబాధనట్ఠేన ఆబాధో, సో ఏవ రుజ్జనట్ఠేన రోగో. తత్థ ‘‘యో యాప్యలక్ఖణో, సో రోగో, ఇతరో ఆబాధో’’తి వదన్తి. సబ్బేసఞ్చ నేసం తంతంధాతూనం విసమం ఆసన్నకారణం, న తథా ఇతరాని. తత్థాపి చ పకోపావత్థా ధాతుయో ఆసన్నకారణం, న తథా పరపచ్చయావత్థాతి దట్ఠబ్బం. అట్ఠమంయేవ కమ్మవిపాకజం ఆబాధం సమ్పటిచ్ఛన్తి ‘‘సబ్బం తం పుబ్బేకతహేతూ’’తి విపల్లాసగ్గాహేన. ‘‘పుబ్బే’’తి పురాతనస్సేవ కమ్మస్స గహితత్తా ఉపపజ్జవేదనీయమ్పి తే పటిక్ఖిపన్తీతి వుత్తం ‘‘ద్వే పటిబాహిత్వా’’తి. సమ్పటిచ్ఛన్తీతి అనుజానన్తి.

అత్తనా కతమూలకేనాతి సాహత్థికకమ్మహేతు. ఆణత్తిమూలకేనాతి పరస్స ఆణాపనవసేన కతకమ్మహేతు. ఇమాతి తిస్సో వేదనా. సబ్బే పటిబాహన్తీతి సబ్బే రోగే పటిసేధేన్తి సబ్బేసమ్పి తేసం ఏకేన ఇస్సరేనేవ నిమ్మితత్తా తబ్భావీభావాసమ్భవతో. ఏస నయో సేసేసుపి. సబ్బం పటిబాహన్తీతి హేతుపచ్చయపటిసేధనతో సబ్బం నిసేధేన్తి.

మాతికం నిక్ఖిపిత్వాతి తిణ్ణమ్పి వేదానం అసారభావదస్సనత్థం ఉద్దేసం కత్వా. తన్తి తం మాతికం. విభజిత్వా దస్సేతున్తి దోసదస్సనవసేనేవ విభాగతో దస్సేతుం. లద్ధిపతిట్ఠాపనత్థన్తి అత్తనో లద్ధియా పటిజానాపనత్థం. లద్ధితో లద్ధిం సఙ్కమన్తీతి మూలలద్ధితో అఞ్ఞలద్ధిం ఉపగచ్ఛన్తి పటిజానన్తి. పుబ్బేకతహేతుయేవ పటిసంవేదేతీతి కమ్మవేదనమ్పి విపాకవేదనం కత్వా వదన్తి. దిట్ఠిగతికా హి బ్యామూళ్హచిత్తా కమ్మన్తరవిపాకన్తరాదీని ఆలోళేన్తి, అసఙ్కరతో సఞ్ఞాపేతుం న సక్కోన్తి. యథా చ అకుసలకమ్మే, ఏవం కుసలకమ్మేపీతి దస్సేతుం ‘‘ఏవం పాణాతిపాతా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఏవన్తి యథా పుబ్బేకతహేతు ఏవ పాణాతిపాతినో నామ హోన్తి, న ఇదాని సయంకతకారణా, ఏవం పాణాతిపాతా విరమణమ్పి పుబ్బేకతహేతు ఏవాతి విచారియమానో పుబ్బేకతవాదో అకిరియవాదో ఏవ సమ్పజ్జతి.

కత్తుకమ్యతాఛన్దో న తణ్హాఛన్దో. కత్తుకమ్యతాతి కాతుమిచ్ఛా. పచ్చత్తపురిసకారోతి తేన తేన పురిసేన కత్తబ్బకిచ్చం న హోతి పుబ్బేకతహేతు ఏవ సిజ్ఝనతో. ఉభయమ్పి తం ఏస న లబ్భతీతి కత్తబ్బకరణం సుచరితపూరణం, అకత్తబ్బఅకరణం దుచ్చరితవిరతీతి ఇదం ఉభయమ్పి ఏస న లభతి. సమణాపి హి పుబ్బేకతకారణాయేవ హోన్తీతి పుబ్బేకతకారణాయేవ సమణాపి హోన్తి, న ఇదాని సంవరసమాదానాదినా. అస్సమణాపి పుబ్బేకతకారణాయేవాతి పుబ్బేకతకారణాయేవ అస్సమణాపి హోన్తి, న సంవరభేదేన.

యథా పుబ్బేకతవాదే ఛన్దవాయామానం అసమ్భవతో పచ్చత్తపురిసకారానం అభావో, ఏవం ఇస్సరనిమ్మానవాదేపి ఇస్సరేనేవ సబ్బస్స నిమ్మితభావానుజాననతోతి వుత్తం ‘‘పుబ్బేకతవాదే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో’’తి. ఏస నయో అహేతుకవాదేపీతి ఆహ ‘‘తథా అహేతుకవాదేపీ’’తి.

ఇమేసన్తిఆదినా ఇమేసం తిత్థాయతనానం తుచ్ఛాసారతాయ థుసకోట్టనేన కుణ్డకమత్తస్సపి అలాభో వియ పరమత్థలేసస్సపి అభావో, తథా ఖజ్జోపనకోభాసతో తేజసో ఫులిఙ్గమత్తస్సపి అభావో వియ అన్ధవేణికస్సపి మగ్గస్స అప్పటిలాభో వియ సద్దమత్తం నిస్సాయ మిచ్ఛాభాగేన విపల్లత్థతాయ దద్దరజాతకే (జా. ౧.౨.౪౩-౪౩) ససకసదిసతా చ విభావితా హోతి. సారభావన్తి సీలసారాదిసమ్పత్తియా సారసబ్భావం. నియ్యానికభావన్తి ఏకన్తేనేవ వట్టతో నియ్యానావహభావం. అనిగ్గహితోతి న నిగ్గహేతబ్బో. తేనాహ ‘‘నిగ్గహేతుం అసక్కుణేయ్యో’’తి. అసంకిలిట్ఠోతి సంకిలేసవిరహితో. తేనాహ ‘‘నిక్కిలేసో’’తిఆది. అనుపవజ్జోతి ధమ్మతో న ఉపవదితబ్బో. అప్పటికుట్ఠో నామ అప్పటిసేధనం వా సియా అనక్కోసనం వాతి తదుభయం దస్సేన్తో ‘‘అప్పటిబాహితో అనుపక్కుట్ఠో’’తి ఆహ.

తస్స ధమ్మస్సాతి ‘‘అయం ఖో పన, భిక్ఖవే’’తిఆదినా ఉద్ధటస్స ధమ్మస్స. పఞ్హం పుచ్ఛిత్వాతి కథేతుకమ్యతావసేన పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా. యథాపటిపాటియాతి మాతికాయ యథానిక్ఖిత్తప్పటిపాటియా. ధాతుయోతి సభావధారణట్ఠేన ధాతుయో. తా పన యస్మా తణ్హాదిట్ఠికప్పనాపరికప్పితఅత్తసుభసుఖసస్సతాదిపకతిఆదిధువాదిజీవాదికాయాదికా వియ న ఇచ్ఛాసభావా దిట్ఠిఆదిరహితేహి విముచ్చమానఉదుమ్బరపుప్ఫాదిలోకవోహారవత్థూని వియ చ వాచావత్థుమత్తా, అథ ఖో సచ్చపరమత్థభూతాతి ఆహ ‘‘సభావా’’తి, సచ్చసభావాతి అత్థో. అత్తనో సభావం ధారేన్తీతి హి ధాతుయో. నిజ్జీవనిస్సత్తభావప్పకాసకోతి బాహిరపరికప్పితజీవాభావప్పకాసకో లోకియమహాజనసంకప్పితసత్తాభావప్పకాసకో చ. ఆకరట్ఠేనాతి ఉప్పజ్జనట్ఠానభావేన. ఉప్పత్తిట్ఠానమ్పి హి ఆకరో ఆయతనన్తి వుచ్చతి యథా ‘‘కమ్బోజో అస్సానం ఆయతన’’న్తి. మనోపవిచారాతి తం తం ఆరమ్మణం ఉపేచ్చ మనసో వివిధచరణాకారో. కేహి కత్థాతి ఆహ ‘‘వితక్కవిచారపాదేహీ’’తిఆది. అట్ఠారససు ఠానేసూతి ఛ సోమనస్సట్ఠానియాని, ఛ దోమనస్సట్ఠానియాని, ఛ ఉపేక్ఖాట్ఠానియానీతి ఏవం అట్ఠారససు ఠానేసు.

పతిట్ఠాధాతూతి సేసభూతత్తయస్స చేవ సబ్బూపాదారూపానఞ్చ పతిట్ఠాసభావా ధాతు. ఇమినా నయేన ఆబన్ధనధాతూతిఆదీసుపి అత్థో వేదితబ్బో. అపిచ కక్ఖళభావసిద్ధో సహజాతధమ్మానం ఆధారభావో పతిట్ఠాభావో. ద్రవభావసిద్ధం సమ్పిణ్డనం ఆబన్ధనం. ఉణ్హభావసిద్ధం ముదుతాపక్కతావహం పరిపాచనం. థద్ధభావావహం ఉద్ధుమాతనం విత్థమ్భనం. రూపవివిత్తో రూపపరియన్తో ఆకాసోతి యేసం సో పరిచ్ఛేదో, తేహి సో అసమ్ఫుట్ఠోవాతి వుత్తం ‘‘ఆకాసధాతూతి అసమ్ఫుట్ఠధాతూ’’తి. సఞ్జాననవిధురా ఆరమ్మణూపలద్ధి విజాననధాతు. విత్థారతోపి కథేతుం వట్టతి సఙ్ఖేపన్తోగధత్తా విత్థారస్స. సఙ్ఖేపతో కథేతుం న వట్టతి కథేతబ్బస్స అత్థస్స అనవసేసపరియాదానాభావతో. తేనాహ ‘‘విత్థారతోవ వట్టతీ’’తి. ఉభయథాతి సఙ్ఖేపతో విత్థారతో చ.

అనిప్ఫన్నాపి ఆకాసధాతు భూతాని ఉపాదాయ గహేతబ్బతామత్తేన ‘‘ఉపాదారూప’’న్తేవ వుచ్చతి. దిట్ఠానేవాతి సల్లక్ఖేతబ్బాని ఉపాదారూపభావసామఞ్ఞతో. తేన సహజాతా వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో సముదాయే పవత్తవోహారస్స అవయవేపి దిస్సనతో యథా ‘‘వత్థేకదేసే దడ్ఢే వత్థం దడ్ఢ’’న్తి. ‘‘ఫస్సో చ చేతనా చ సఙ్ఖారక్ఖన్ధో’’తి వుత్తం మహాభూమకత్తా తేసం తప్పధానత్తా చ సఙ్ఖారక్ఖన్ధస్స. అరూపక్ఖన్ధా నామం ఆరమ్మణాభిముఖం నమనతో నామాధీనగ్గహణతో చ. రూపక్ఖన్ధో రూపం పరిబ్యత్తం రుప్పనట్ఠేన. పచ్చయన్తి నిస్సయభూతం పచ్చయం. విభాగేన ద్వాచత్తాలీస. ఏకాసీతి చిత్తాని ‘‘సమ్మసనచారోయ’’న్తి కత్వా. అనుక్కమేన పటిపజ్జమానోతి ఏవం కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధియం ఠితో ఉపరిమేన తిస్సన్నం విసుద్ధీనం సమ్పాదనవసేన విసుద్ధిభావనం ఉస్సుక్కాపేన్తో.

ఫస్సాయతనన్తి ఫస్సస్స ఉప్పత్తిట్ఠానం. సువణ్ణాదీనన్తి సువణ్ణమణివజిరాదీనం. ఆకిణ్ణం వియ హుత్వా ఉప్పజ్జన్తి ఏత్థాతి ఆకరో. యథా చక్ఖు విపాకఫస్సస్స విసేసపచ్చయో, న తథా ఇతరేసన్తి కత్వా వుత్తం ‘‘ద్వే చక్ఖువిఞ్ఞాణానీ’’తిఆది. ఏస నయో సేసవారేసుపి. ద్వత్తింసాయ విపాకఫస్సేసు ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణసహగతఫస్సే ఠపేత్వా సేసా ద్వావీసతి విపాకఫస్సా వేదితబ్బా. దిట్ఠమేవ హోతి తేన సమానయోగక్ఖమత్తా. ‘‘సఙ్ఖేపతో తావా’’తి సఙ్ఖేపకథం ఆరభిత్వాపి విత్థారకథాపేత్థ వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యావాతి వుత్తం ‘‘హేట్ఠా…పే… వేదితబ్బ’’న్తి.

సోమనస్సస్స ఉప్పత్తిట్ఠానభూతం సోమనస్సట్ఠానియం. తేనాహ ‘‘సోమనస్సస్స కారణభూత’’న్తి. ఉపవిచరతీతి ఉపేచ్చ పవత్తతి. సభావతో సఙ్కప్పతో చ సోమనస్సాదిఉప్పత్తిహేతుకా సోమనస్సట్ఠానియాదితాతి ఆహ ‘‘ఇట్ఠం వా హోతూ’’తిఆది. చతుత్థం దిట్ఠమేవ హోతి తదవినాభావతో.

అరియసచ్చానీతి పురిమపదే ఉత్తరపదలోపేనాయం నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘అరియభావకరానీ’’తిఆది. విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౫౩౧) పకాసితం, తస్మా న ఇధ పకాసేతబ్బన్తి అధిప్పాయో. సుఖావబోధనత్థన్తి దేసియమానాయ వట్టకథాయ సుఖేన అవబోధనత్థం. తేనాహ ‘‘యస్స హీ’’తిఆది. ద్వాదసపదన్తి అవిజ్జాదీహి పదేహి ద్వాదసపదం. పచ్చయవట్టన్తి పచ్చయప్పబన్ధం. కథేతుకామో హోతి పచ్చయాకారముఖేన సచ్చాని దస్సేతుకామతాయ. గబ్భావక్కన్తివట్టన్తి గబ్భోక్కన్తిముఖేన విపాకవట్టం దస్సేతి ‘‘గబ్భస్సావక్కన్తి హోతీ’’తిఆదినా. తస్మా పనేత్థ గబ్భావక్కన్తివసేనేవ వట్టం దస్సితన్తి ఆహ ‘‘గబ్భావక్కన్తివట్టస్మిం హీ’’తిఆది. గబ్భావక్కన్తివట్టస్మిన్తి మాతుకుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తనవసేన పవత్తధమ్మప్పబన్ధే. దస్సితేతి దేసనావసేన దస్సితే. పురిమా ద్వే యోనియో ఇతరాహి ఓళారికతాయ పరిబ్యత్తతరాతి వుత్తం ‘‘గబ్భావక్కన్తి…పే… అవబోధేతుమ్పీ’’తి.

పచ్చయమత్తన్తి ఛన్నం ధాతూనం సాధారణం పచ్చయభావమత్తం, న తేహి భాగసో నిప్ఫాదియమానం పచ్చయవిసేసం ‘‘కుతో పనేతం ఛన్నం ధాతూన’’న్తి అవిభాగేన వుత్తత్తా. తేనాహ ‘‘ఇదం వుత్తం హోతీ’’తిఆది. న మాతు న పితు తాసం ధాతూనం ఇమస్స సత్తస్స బాహిరభావతో. గబ్భస్సాతి ఏత్థ గబ్భతి అత్తభావభావేన వత్తతీతి గబ్భో, కలలాదిఅవత్థో ధమ్మప్పబన్ధో. తన్నిస్సితత్తా పన సత్తసన్తానో గబ్భోతి వుత్తో యథా మఞ్చనిస్సితా ‘‘మఞ్చా ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తీ’’తి. తన్నిస్సయభావతో మాతుకుచ్ఛి గబ్భోతి వుచ్చతి ‘‘గబ్భే వసతి మాణవో’’తిఆదీసు (జా. ౧.౧౫.౩౬౩). గబ్భో వియాతి వా గబ్భో. యథా హి నివాసట్ఠానతాయ సత్తానం ఓవరకో ‘‘గబ్భో’’తి వుచ్చతి, ఏవం గబ్భసేయ్యకానం సత్తానం యావ అభిజాతి నివాసట్ఠానతాయ మాతుకుచ్ఛి ‘‘గబ్భో’’తి వుచ్చతి. ఇధ పన పఠమం వుత్తఅత్థేనేవ గబ్భోతి వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘గబ్భో చ నామా’’తిఆది.

నిరతిఅత్థేన నిరయో చ సో యథావుత్తేన అత్థేన గబ్భో చాతి నిరయగబ్భో. ఏస నయో సేసపదేసుపి. అయం పన విసేసో – దేవమనుజాదయో వియ ఉద్ధం దీఘా అహుత్వా తిరియం అఞ్చితా దీఘాతి తిరచ్ఛానా. తే ఏవ ఖన్ధకోట్ఠాసభావేన యోని చ సో వుత్తనయేన గబ్భో చాతి తిరచ్ఛానయోనిగబ్భో. పకట్ఠతో సుఖతో అపేతం అపగమో పేతభావో, తం పత్తానం విసయోతి పేత్తివిసయో, పేతయోని. మనస్స ఉస్సన్నతాయ సూరభావాదిగుణేహి ఉపచితమానసతాయ ఉక్కట్ఠగుణచిత్తతాయ మనుస్సా. దిబ్బన్తి కామగుణాదీహి కీళన్తి లళన్తి జోతన్తీతి దేవా. గబ్భసద్దో వుత్తనయో ఏవ. నానప్పకారోతి యథావుత్తేన తదనన్తరభేదేన చ నానప్పకారకో. మనుస్సగబ్భో అధిప్పేతో సుపాకటతాయ పచ్చక్ఖభావతో. ఓక్కన్తి మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమిత్వా వియ ఉప్పతిత్వాతి కత్వా. నిబ్బత్తనం నిబ్బత్తి. పాతుభావో ఉప్పత్తిప్పకాసకో చ.

సన్నిపాతో నామ అవేకల్లజాతిహీనవేకల్లేతి దస్సేతుం ‘‘ఇధ మాతాపితరో’’తిఆది వుత్తం. ఇధాతి ఇమస్మిం సత్తలోకే. సన్నిపతితాతి సమోధానభావతో సన్నిపతితా సమాగతా సంసిలిట్ఠా. ఉతునీతి ఉతుమతీ సఞ్జాతపుప్ఫా. ఇదఞ్చ ఉతుసమయం సన్ధాయ వుత్తం, న లోకసమఞ్ఞాకరజస్స లగ్గనదివసమత్తం. మాతుగామస్స హి యస్మిం గబ్భాసహసఞ్ఞితే ఓకాసే దారకో నిబ్బత్తతి, తత్థ మహతీ లోహితపీళకా సణ్ఠహిత్వా అగ్గహితపుబ్బా ఏవ భిజ్జిత్వా పగ్ఘరతి, వత్థు సుద్ధం హోతి పగ్ఘరితలోహితత్తా అనామయత్తా చ. విసుద్ధే వత్థుమ్హి మాతాపితూసు ఏకవారం సన్నిపతితేసు యావ సత్త దివసాని ఖేత్తమేవ హోతి. సుద్ధం వత్థు నహానతో పరమ్పి కతిపయాని దివసాని గబ్భసణ్ఠహనతాయ ఖేత్తమేవ హోతి పరిత్తస్స లోహితలేసస్స విజ్జమానత్తా. తస్మిం సమయే హత్థగ్గాహవేణిగ్గాహాదినా అఙ్గపరామసనేనపి దారకో నిబ్బత్తతియేవ. ఇత్థిసన్తానేపి హి సత్తపి ధాతూ లబ్భన్తేవ. తథా హి పారికాయ నాభిపరామసనేన సామస్స బోధిసత్తస్స, దిట్ఠమఙ్గలికాయ నాభిపరామసనేన (జా. అట్ఠ. ౪.౧౫.మాతఙ్గజాతకవణ్ణనా; మ. ని. అట్ఠ. ౨.౬౫) మణ్డబ్యస్స నిబ్బత్తి అహోసి. గన్ధనతో ఉప్పన్నగతియా నిమిత్తూపట్ఠానేన సూచనతో దీపనతో గన్ధోతి లద్ధనామేన భవగామికమ్మునా అబ్బతి పవత్తతీతి గన్ధబ్బో, తత్థ ఉప్పజ్జమానకసత్తో. పచ్చుపట్ఠితో హోతీతి న మాతాపితూనం సన్నిపాతం ఓలోకయమానో సమీపే ఠితో పచ్చుపట్ఠితో నామ హోతి, కమ్మయన్తయన్తితో పన ఏకో సత్తో తస్మిం ఓకాసే నిబ్బత్తనకో హోతీతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. తదా హి తత్రూపగసత్తో తత్రూపపత్తిఆవహన్తకమ్మసఙ్ఖాతేన పేల్లకయన్తేన తథత్థాయ పేల్లితో ఉపనీతో వియ హోతి.

విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపన్తి ఏత్థ విఞ్ఞాణస్స పచ్చయభావేన గహితత్తా ‘‘తయో అరూపినో ఖన్ధా’’తి వుత్తం. ఇధ పన విఞ్ఞాణం పచ్చయభావేన అగ్గహేత్వా గబ్భోక్కన్తియా ఏవ పచ్చయభావేన గహితత్తా ‘‘విఞ్ఞాణక్ఖన్ధమ్పి పక్ఖిపిత్వా’’తి వుత్తం. ఇధ పన మనుస్సగబ్భస్స ఓక్కన్తియా అధిప్పేతత్తా ‘‘గబ్భసేయ్యకానం పటిసన్ధిక్ఖణే’’తి వుత్తం.

తణ్హాయ సముదయసచ్చభావేన గహితత్తా ‘‘ఠపేత్వా తణ్హ’’న్తి వుత్తం. తస్సేవ పభావికాతి తస్సేవ యథావుత్తస్స దుక్ఖసచ్చస్స ఉప్పాదికా. దుక్ఖనిరోధోతి ఏత్థ దుక్ఖగ్గహణేన తణ్హాపి గహితాతి ఆహ ‘‘తేసం ద్విన్నమ్పి…పే… దుక్ఖనిరోధో’’తి. అవిసేసేన హి తేభూమకవట్టం ఇధ దుక్ఖన్తి అధిప్పేతం. అథ వా దుక్ఖస్స అనుప్పత్తినిరోధో తబ్భావికాయ తణ్హాయ అనుప్పత్తినిరోధేన వినా న హోతీతి వుత్తం ‘‘తేసం ద్విన్నమ్పి…పే… దుక్ఖనిరోధో’’తి. అనుప్పత్తినిరోధోతి చ అనుప్పత్తినిరోధనిమిత్తం నిబ్బానం దస్సేతి.

‘‘తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బ’’న్తి వత్వా ఉభయత్థ పాళియా పవత్తిఆకారభేదం దస్సేతుం ‘‘అయం పన విసేసో’’తి ఆహ. తత్థాతి విసద్ధిమగ్గే. ఇధాతి ఇమస్మిం సుత్తే. అవిజ్జాయ త్వేవాతి అవిజ్జాయ తు ఏవ. అసేసవిరాగనిరోధాతి ఏత్థ అచ్చన్తమేవ సఙ్ఖారే విరజ్జతి ఏతేనాతి విరాగో, మగ్గో, తస్మా విరాగసఙ్ఖాతేన మగ్గేన అసేసనిరోధా అసేసేత్వా నిరోధా సముచ్ఛిన్దనాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

సకలస్సాతి అనవసేసస్స. కేవలస్సాతి వా సుద్ధస్స, పరపరికప్పితసత్తజీవాదివిరహితస్సాతి అత్థో. ఖీణాకారోపి వుచ్చతి ‘‘నిరుజ్ఝనం నిరోధో’’తి ఇమినా అత్థేన. అరహత్తమ్పి నిరోధోతి వుచ్చతి నిరోధన్తే ఉప్పన్నత్తా. నిబ్బానమ్పి నిరోధోతి వుచ్చతి అవిజ్జాదీనం నిరోధస్స నిమిత్తభావతో అవిజ్జాదయో నిరుజ్ఝన్తి ఏత్థాతి నిరోధోతి కత్వా. ఖీణాకారదస్సనవసేనాతి అవిజ్జాదీనం అనుప్పత్తినిరోధేన నిరుజ్ఝనాకారదస్సనవసేన. నిబ్బానమేవ సన్ధాయ, న పన అరహత్తన్తి అధిప్పాయో. సభావధమ్మానం నిగ్గహో నామ యథావుత్తధమ్మపరిచ్ఛేదతో ఊనాధికభావప్పకాసనేన అత్తసభావవిభావనేనేవ హోతీతి ఆహ ‘‘నిగ్గణ్హన్తో హీ’’తిఆది.

తిత్థాయతనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. భయసుత్తవణ్ణనా

౬౩. దుతియే పరిత్తాతుం సమత్థభావేనాతి ఉప్పన్నభయతో రక్ఖితుం సమత్థభావేన. నత్థి ఏత్థ మాతాపుత్తం అఞ్ఞమఞ్ఞం తాయితుం సమత్థన్తి అమాతాపుత్తాని, తానియేవ అమాతాపుత్తికాని. తేనాహ ‘‘నత్థి ఏత్థా’’తిఆది. యన్తి భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘యస్మిం సమయే’’తి. మాతాపి పుత్తం పస్సితుం న లభతి, పరిత్తాతుం న సమత్థన్తి అధిప్పాయో. పుత్తోపి మాతరన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. చిత్తుత్రాసోయేవ భయం చిత్తుత్రాసభయం. ఇమినా ఓత్తప్పభయాదిం నివత్తేతి. అటవిగ్గహణేన అటవివాసినో వుత్తా ‘‘సబ్బో గామో ఆగతో’’తిఆదీసు వియాతి ఆహ ‘‘అటవీతి చేత్థ అటవివాసినో చోరా వేదితబ్బా’’తి. ఏతేతి అటవివాసినో చోరా. ఏతం వుత్తన్తి ‘‘అటవిసఙ్కోపో’’తి ఇదం వుత్తం. ఠానగమనాదిఇరియాపథచక్కసమఙ్గినో ఇరియాపథచక్కసమారుళ్హా నామ హోన్తీతి ఆహ ‘‘ఇరియాపథచక్కమ్పి వట్టతీ’’తి. ఇరియాపథోయేవ పవత్తనట్ఠేన చక్కన్తి ఇరియాపథచక్కం.

పరియాయన్తీతి పరితో తేన తేన దిసాభాగేన గచ్ఛన్తి. తేనాహ ‘‘ఇతో చితో చ గచ్ఛన్తీ’’తి. మాతుపేమేన గన్తుం అవిసహిత్వా అత్తనో సన్తికం ఆగచ్ఛన్తం. అత్తసినేహస్స బలవభావతో మాతరమ్పి అనపేక్ఖిత్వా ‘‘అత్తానంయేవ రక్ఖిస్సామీ’’తి గచ్ఛన్తం. ఏకస్మిం ఠానే నిలీనన్తి వుత్తనయేనేవ గన్త్వా ఏకస్మిం ఖేమే పదేసే నిసిన్నం. కుల్లే వాతిఆదీసు కూలం పరతీరం వహతి పాపేతీహి కుల్లో, తరణత్థాయ వేళునళాదీహి కలాపం కత్వా బద్ధో. పత్థరిత్వా బద్ధో పన ఉళుమ్పో, చాటిఆది మత్తికాభాజనం. వుయ్హమానన్తి ఉదకోఘేన అధోసోతం నీయమానం.

యథావుత్తాని తీణి భయాని సమాతాపుత్తికానియేవ అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స వసేన అమాతాపుత్తికాని దస్సితానీతి ఆహ ‘‘ఏవం పరియాయతో అమాతాపుత్తికాని భయాని దస్సేత్వా’’తి.

భయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. వేనాగపురసుత్తవణ్ణనా

౬౪. తతియే ఏవంనామకే జనపదేతి యత్థ నామగ్గహణేన కోసలసద్దస్స రుళ్హీసద్దతం దస్సేతి. తథా హి కోసలా నామ జానపదినో రాజకుమారా, తేసం నివాసో ఏకోపి జనపదో రుళ్హీసద్దేన ‘‘కోసలా’’తి వుచ్చతి. అక్ఖరచిన్తకా హి ఈదిసేసు ఠానేసు యుత్తే వియ సలిఙ్గవచనాని (పాణిని ౧.౨.౫౧) ఇచ్ఛన్తి. అయమేత్థ రుళ్హీ యథా అఞ్ఞత్థాపి ‘‘కురూసు విహరతి, అఙ్గేసు విహరతీ’’తి చ. తబ్బిసేసనే పన జనపదసద్దే జాతిసద్దే ఏకవచనమేవ యథా ‘‘కోసలేసు జనపదే’’తి. చారికన్తి చరణం. చరణం వా చారో, సో ఏవ చారికా. తయిదం మగ్గగమనం ఇధాధిప్పేతం, న చుణ్ణికగమనమత్తన్తి ఆహ ‘‘అద్ధానగమనం గచ్ఛన్తో’’తి. తం విభాగేన దస్సేతుం ‘‘చారికా చ నామేసా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ దూరేపీతి దూరేపి నాతిదూరేపి. సహసా గమనన్తి సీఘగమనం. మహాకస్సపపచ్చుగ్గమనాదీసూతి ఆది-సద్దేన ఆళవకాదీనం అత్థాయ గమనం సఙ్గణ్హాతి. భగవా హి మహాకస్సపత్థేరం పచ్చుగ్గచ్ఛన్తో ముహుత్తేన తిగావుతమగ్గమగమాసి. ఆళవకస్సత్థాయ తింసయోజనం, తథా అఙ్గులిమాలస్స, పుక్కుసాతిస్స పన పఞ్చచత్తాలీసయోజనం, మహాకప్పినస్స వీసయోజనసతం, ధనియస్సత్థాయ సత్త యోజనసతాని, ధమ్మసేనాపతినో సద్ధివిహారికస్స వనవాసిస్స తిస్ససామణేరస్స తిగావుతాధికం వీసయోజనసతం అగమాసి. ఇమం సన్ధాయాతి ఇమం అతురితచారికం సన్ధాయ.

ఉపలభింసూతి ఏత్థ సవనవసేన ఉపలభింసూతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘సోతద్వార…పే… జానింసూ’’తి ఆహ. సబ్బమ్పి వాక్యం అవధారణఫలత్తా అన్తోగధావధారణన్తి ఆహ ‘‘పదపూరణమత్తే వా నిపాతో’’తి. అవధారణత్థేనాతి పన ఇమినా ఇట్ఠత్థతోవధారణత్థం ఖో-సద్దగ్గహణన్తి దస్సేతి. అస్సోసీతి పదం ఖో-సద్దే గహితే తేన ఫుల్లితమణ్డితవిభూసితం వియ హోన్తం పూరితం నామ హోతి, తేన చ పురిమపచ్ఛిమపదాని సంసిలిట్ఠాని నామ హోన్తి, న తస్మిం అగ్గహితేతి ఆహ ‘‘పదపూరణేన బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతామత్తమేవా’’తి. మత్తసద్దో విసేసనివత్తిఅత్థో. తేనస్స అనత్థన్తరదీపనతా దస్సితా హోతి, ఏవసద్దేన పన బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతాయ ఏకన్తికతా.

సమితపాపత్తాతి అచ్చన్తం అనవసేసతో సవాసనం సమితపాపత్తా. ఏవఞ్హి బాహిరకవీతరాగసేక్ఖాసేక్ఖపాపసమనతో భగవతో పాపసమనం విసేసితం హోతి. తేనస్స యథాభూతగుణాధిగతమేతం నామం యదిదం సమణోతి దీపేతి. అనేకత్థత్తా నిపాతానం ఇధ అనుస్సవత్థో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘ఖలూతి అనుస్సవత్థే నిపాతో’’తి. ఆలపనమత్తన్తి పియాలాపవచనమత్తం. పియసముదాహారా హేతే ‘‘భో’’తి వా ‘‘ఆవుసో’’తి వా ‘‘దేవానం పియా’’తి వా. గోత్తవసేనాతి ఏత్థ గం తాయతీతి గోత్తం. గోతమోతి హి పవత్తమానం వచనం బుద్ధిఞ్చ తాయతి ఏకంసికవిసయతాయ రక్ఖతీతి గోత్తం. యథా హి బుద్ధి ఆరమ్మణభూతేన అత్థేన వినా న వత్తతి, తథా అభిధానం అభిధేయ్యభూతేన, తస్మా సో గోత్తసఙ్ఖాతో అత్థో తాని తాయతి రక్ఖతీతి వుచ్చతి. కో పన సోతి? అఞ్ఞకులపరమ్పరాసాధారణం తస్స కులస్స ఆదిపురిససముదాగతం తంకులపరియాపన్నసాధారణం సామఞ్ఞరూపన్తి దట్ఠబ్బం. ఏత్థ చ సమణోతి ఇమినా పరిక్ఖకజనేహి భగవతో బహుమతభావో దస్సితో సమితపాపతాకిత్తనతో. గోతమోతి ఇమినా లోకియజనేహి ఉచ్చాకులసమ్భూతతా దీపితా తేన ఉదితోదితవిపులఖత్తియకులవిభావనతో. సబ్బఖత్తియానఞ్హి ఆదిభూతమహాసమ్మతమహారాజతో పట్ఠాయ అసమ్భిన్నం ఉళారతమం సక్యరాజకులం.

కేనచి పారిజుఞ్ఞేనాతి ఞాతిపారిజుఞ్ఞభోగపారిజుఞ్ఞాదినా కేనచిపి పారిజుఞ్ఞేన పరిహానియా అనభిభూతో అనజ్ఝోత్థటో. తథా హి తస్స కులస్స న కిఞ్చి పారిజుఞ్ఞం లోకనాథస్స అభిజాతియం, అథ ఖో వడ్ఢియేవ. అభినిక్ఖమనే చ తతోపి సమిద్ధతమభావో లోకే పాకటో పఞ్ఞాతోతి. సక్యకులా పబ్బజితోతి ఇదం వచనం భగవతో సద్ధాపబ్బజితభావదీపనం వుత్తం మహన్తం ఞాతిపరివట్టం మహన్తఞ్చ భోగక్ఖన్ధం పహాయ పబ్బజితభావసిద్ధితో.

ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థేతి ఇత్థం ఏవంపకారో భూతో జాతోతి ఏవం కథనత్థే. ఉపయోగవచనన్తి ‘‘అబ్భుగ్గతో’’తి ఏత్థ అభి-సద్దో ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థజోతకో, తేన యోగతో ‘‘తం ఖో పన భవన్త’’న్తి ఇదం సామిఅత్థే ఉపయోగవచనం. తేనాహ ‘‘తస్స ఖో పన భోతో గోతమస్సాతి అత్థో’’తి. కల్యాణగుణసమన్నాగతోతి కల్యాణేహి గుణేహి యుత్తో, తన్నిస్సితో తబ్బిసయతాయాతి అధిప్పాయో. సేట్ఠోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. కిత్తేతబ్బతో కిత్తి, సా ఏవ సద్దనీయతో సద్దోతి ఆహ ‘‘కిత్తిసద్దోతి కిత్తియేవా’’తి. అభిత్థవనవసేన పవత్తో సద్దో థుతిఘోసో. సదేవకం లోకం అజ్ఝోత్థరిత్వా ఉగ్గతోతి అనఞ్ఞసాధారణే గుణే ఆరబ్భ పవత్తత్తా సదేవకం లోకం అజ్ఝోత్థరిత్వా అభిభవిత్వా ఉగ్గతో.

సో భగవాతి యో సో సమతింస పారమియో పూరేత్వా సబ్బకిలేసే భఞ్జిత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో దేవానం అతిదేవో సక్కానం అతిసక్కో బ్రహ్మానం అతిబ్రహ్మా లోకనాథో భాగ్యవన్తతాదీహి కారణేహి సదేవకే లోకే ‘‘భగవా’’తి పత్థటకిత్తిసద్దో, సో భగవా. ‘‘భగవా’’తి చ ఇదం సత్థు నామకిత్తనం. తేనాహ ఆయస్మా ధమ్మసేనాపతి ‘‘భగవాతి నేతం నామం మాతరా కత’’న్తిఆది (మహాని. ౮౪). పరతో పన భగవాతి గుణకిత్తనం. యథా కమ్మట్ఠానికేన ‘‘అరహ’’న్తిఆదీసు నవసు ఠానేసు పచ్చేకం ఇతి-సద్దం యోజేత్వా బుద్ధగుణా అనుస్సరియన్తి, ఏవం బుద్ధగుణసంకిత్తనేనపీతి దస్సేన్తో ‘‘ఇతిపి అరహం ఇతిపి సమ్మాసమ్బుద్ధో…పే… ఇతిపి భగవా’’తి ఆహ. ‘‘ఇతిపేతం భూతం ఇతిపేతం తచ్ఛ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౬) వియ ఇధ ఇతిసద్దో ఆసన్నపచ్చక్ఖకరణత్థో, పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో, తేన చ తేసం గుణానం బహుభావో దీపితో, తాని చ సంకిత్తేన్తేన విఞ్ఞునా చిత్తస్స సమ్ముఖీభూతానేవ కత్వా సంకిత్తేతబ్బానీతి దస్సేన్తో ‘‘ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేనాతి వుత్తం హోతీ’’తి ఆహ. ఏవం నిరూపేత్వా కిత్తేన్తో యో కిత్తేతి, తస్స భగవతి అతివియ అభిప్పసాదో హోతి.

ఆరకత్తాతి సువిదూరత్తా. అరీనన్తి కిలేసారీనం. అరానన్తి సంసారచక్కస్స అరానం. హతత్తాతి విద్ధంసితత్తా. పచ్చయాదీనన్తి చీవరాదిపచ్చయానఞ్చేవ పూజావిసేసానఞ్చ. తతోతి విసుద్ధిమగ్గతో (విసుద్ధి. ౧.౧౨౫-౧౨౭). యథా చ విసుద్ధిమగ్గతో, ఏవం తంసంవణ్ణనాతోపి నేసం విత్థారో గహేతబ్బో.

ఇమం లోకన్తి నయిదం మహాజనస్స సమ్ముఖమత్తం సన్ధాయ వుత్తం, అథ ఖో అనవసేసం పరియాదాయాతి దస్సేతుం ‘‘సదేవక’’న్తిఆది వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఇదాని వత్తబ్బం నిదస్సేతీ’’తి. పజాతత్తాతి యథాసకం కమ్మకిలేసేహి నిబ్బత్తత్తా. పఞ్చకామావచరదేవగ్గహణం పారిసేసనయేన ఇతరేసం పదన్తరేన గహితత్తా. సదేవకన్తి చ అవయవేన విగ్గహో సముదాయో సమాసత్థో. ఛట్ఠకామావచరదేవగ్గహణం పచ్చాసత్తినయేన. తత్థ హి సో జాతో తన్నివాసీ చ. సబ్రహ్మకవచనేన బ్రహ్మకాయికాదిబ్రహ్మగ్గహణన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పచ్చత్థికసమణబ్రాహ్మణగ్గహణన్తి నిదస్సనమత్తమేతం అపచ్చత్థికానం సమితబాహితపాపానఞ్చ సమణబ్రాహ్మణానం సమణబ్రాహ్మణవచనేన గహితత్తా. కామం ‘‘సదేవక’’న్తిఆదివిసేసనానం వసేన సత్తవిసయో లోకసద్దోతి విఞ్ఞాయతి తుల్యయోగవిసయత్తా తేసం, ‘‘సలోమకో సపక్ఖకో’’తిఆదీసు పన అతుల్యయోగేపి అయం సమాసో లబ్భతీతి బ్యభిచారదస్సనతో పజాగహణన్తి ఆహ ‘‘పజావచనేన సత్తలోకగ్గహణ’’న్తి.

అరూపినో సత్తా అత్తనో ఆనేఞ్జవిహారేన విహరన్తా దిబ్బన్తీతి దేవాతి ఇమం నిబ్బచనం లభన్తీతి ఆహ ‘‘సదేవకగ్గహణేన అరూపావచరలోకో గహితో’’తి. తేనాహ ‘‘ఆకాసానఞ్చాయతనూపగానం దేవానం సహబ్యత’’న్తి (అ. ని. ౩.౧౧౭). సమారకగ్గహణేన ఛకామావచరదేవలోకో గహితో తస్స సవిసేసం మారస్స వసే వత్తనతో. సబ్రహ్మకగ్గహణేన రూపీబ్రహ్మలోకో గహితో అరూపీబ్రహ్మలోకస్స గహితత్తా. చతుపరిసవసేనాతి ఖత్తియాదిచతుపరిసవసేన. ఇతరా పన చతస్సో పరిసా సమారకాదిగ్గహణేన గహితా ఏవాతి. అవసేససత్తలోకో నాగగరుళాదిభేదో. తీహాకారేహీతి దేవమారబ్రహ్మసహితతాసఙ్ఖాతేహి తీహి పకారేహి. తీసు పదేసూతి ‘‘సదేవక’’న్తిఆదీసు తీసు పదేసు. తేన తేనాకారేనాతి సదేవకత్తాదినా తేన తేన పకారేన. తేధాతుకమేవ పరియాదిన్నన్తి పోరాణా ఆహూతి యోజనా.

అభిఞ్ఞాతి యకారలోపేనాయం నిద్దేసో, అభిజానిత్వాతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘అభిఞ్ఞాయ అధికేన ఞాణేన ఞత్వా’’తి. అనుమానాదిపటిక్ఖేపోతి అనుమానఅత్థాపత్తిఆదిప్పటిక్ఖేపో ఏకప్పమాణత్తా. సబ్బత్థ అప్పటిహతఞాణచారతాయ హి సబ్బపచ్చక్ఖా బుద్ధా భగవన్తో.

అనుత్తరం వివేకసుఖన్తి ఫలసమాపత్తిసుఖం. తేన విమిస్సాపి కదాచి భగవతో ధమ్మదేసనా హోతీతి ‘‘హిత్వాపీ’’తి పి-సద్దగ్గహణం. భగవా హి ధమ్మం దేసేన్తో యస్మిం ఖణే పరిసా సాధుకారం వా దేతి, యథాసుతం వా ధమ్మం పచ్చవేక్ఖతి, తం ఖణం పుబ్బభాగేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి, యథాపరిచ్ఛేదఞ్చ సమాపత్తితో వుట్ఠాయ ఠితట్ఠానతో పట్ఠాయ ధమ్మం దేసేతి. అప్పం వా బహుం వా దేసేన్తోతి ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్స వసేన అప్పం వా, విపఞ్చితఞ్ఞుస్స నేయ్యస్స వా వసేన బహుం వా దేసేన్తో. ధమ్మస్స కల్యాణతా చ నియ్యానికతా చ సబ్బసో అనవజ్జభావేనేవాతి ఆహ ‘‘అనవజ్జమేవ కత్వా’’తి.

దేసకాయత్తేన ఆణాదివిధినా అతిసజ్జనం పబోధనం దేసనాతి సా పరియత్తిధమ్మవసేన వేదితబ్బాతి ఆహ ‘‘దేసనాయ తావ చాతుప్పదికగాథాయపీ’’తిఆది. నిదాననిగమానిపి సత్థు దేసనాయ అనువిధానతో తదన్తోగధాని ఏవాతి ఆహ ‘‘నిదానం ఆది, ఇదమవోచాతి పరియోసాన’’న్తి.

సాసితబ్బపుగ్గలగతేన యథాపరాధాదిసాసితబ్బభావేన అనుసాసనం తదఙ్గవినయాదివసేన వినయనం సాసనన్తి తం పటిపత్తిధమ్మవసేన వేదితబ్బన్తి ఆహ ‘‘సీలసమాధివిపస్సనా’’తిఆది. కుసలానన్తి అనవజ్జధమ్మానం సీలసమథవిపస్సనానం సీలదిట్ఠీనఞ్చ ఆదిభావో తంమూలికత్తా ఉత్తరిమనుస్సధమ్మానం. అరియమగ్గస్స అన్తద్వయవిగమేన మజ్ఝిమాపటిపదాభావో వియ సమ్మాపటిపత్తియా ఆరబ్భ నిబ్బత్తీనం వేమజ్ఝతాపి మజ్ఝభావోతి వుత్తం ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే…పే… మజ్ఝిమం నామా’’తి. ఫలం పరియోసానం నామ సఉపాదిసేసతావసేన. నిబ్బానం పరియోసానం నామ అనుపాదిసేసతావసేన. ఇదాని తేసం ద్విన్నమ్పి సాసనస్స పరియోసానతం ఆగమేన దస్సేతుం ‘‘తస్మాతిహ త్వ’’న్తిఆది వుత్తం. ‘‘సాత్థం సబ్యఞ్జన’’న్తిఆదివచనతో ధమ్మదేసనాయ ఆదిమజ్ఝపరియోసానం అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘ఇధ…పే… అధిప్పేత’’న్తి. తస్మిం తస్మిం అత్థే కథావధిసద్దప్పబన్ధో గాథావసేన సుత్తవసేన చ వవత్థితో పరియత్తిధమ్మో, సో ఇధ దేసనాతి వుత్తో, తస్స పన అత్థో విసేసతో సీలాది ఏవాతి ఆహ ‘‘భగవా హి ధమ్మం దేసేన్తో…పే… దస్సేతీ’’తి. తత్థ సీలం దస్సేత్వాతి సీలగ్గహణేన ససమ్భారం సీలం గహితం, తథా మగ్గగ్గహణేన ససమ్భారో మగ్గోతి తదుభయవసేన అనవసేసతో పరియత్తిఅత్థం పరియాదాయ తిట్ఠతి. తేనాతి సీలాదిదస్సనేన. అత్థవసేన హి ఇధ దేసనాయ ఆదికల్యాణాదిభావో అధిప్పేతో. కథికసణ్ఠితీతి కథికస్స సణ్ఠానం కథనవసేన సమవట్ఠానం.

న సో సాత్థం దేసేతి నియ్యానత్థవిరహతో తస్సా దేసనాయ. ఏకబ్యఞ్జనాదియుత్తా వాతి సిథిలాదిభేదేసు బ్యఞ్జనేసు ఏకప్పకారేనేవ ద్విప్పకారేనేవ వా బ్యఞ్జనేన యుత్తా దమిళభాసా వియ. వివటకరణతాయ ఓట్ఠే అఫుసాపేత్వా ఉచ్చారేతబ్బతో సబ్బనిరోట్ఠబ్యఞ్జనా వా కిరాతభాసా వియ. సబ్బస్సేవ విస్సజ్జనీయయుత్తతాయ సబ్బవిస్సట్ఠబ్యఞ్జనా వా యవనభాసా వియ. సబ్బస్సేవ సానుసారతాయ సబ్బనిగ్గహితబ్యఞ్జనా వా పారసికాదిమిలక్ఖభాసా వియ. సబ్బాపేసా బ్యఞ్జనేకదేసవసేనేవ పవత్తియా అపరిపుణ్ణబ్యఞ్జనాతి కత్వా ‘‘అబ్యఞ్జనా’’తి వుత్తా.

ఠానకరణాని సిథిలాని కత్వా ఉచ్చారేతబ్బం అక్ఖరం పఞ్చసు వగ్గేసు పఠమతతియన్తి ఏవమాది సిథిలం. తాని అసిథిలాని కత్వా ఉచ్చారేతబ్బం అక్ఖరం వగ్గేసు దుతియచతుత్థన్తి ఏవమాది ధనితం. ద్విమత్తకాలం దీఘం. ఏకమత్తకాలం రస్సం. తదేవ లహుకం లహుకమేవ. సంయోగపరం దీఘఞ్చ గరుకం. ఠానకరణాని నిగ్గహేత్వా ఉచ్చారేతబ్బం నిగ్గహితం. పరేన సమ్బన్ధం కత్వా ఉచ్చారేతబ్బం సమ్బన్ధం. తథా న సమ్బన్ధం వవత్థితం. ఠానకరణాని విస్సట్ఠాని కత్వా ఉచ్చారేతబ్బం విముత్తం. దసధా బ్యఞ్జనబుద్ధియా పభేదోతి ఏవం సిథిలాదివసేన బ్యఞ్జనబుద్ధియా అక్ఖరుప్పాదకచిత్తస్స దసప్పకారేన పభేదో. సబ్బాని హి అక్ఖరాని చిత్తసముట్ఠానాని యథాధిప్పేతత్థబ్యఞ్జనతో బ్యఞ్జనాని చ.

అమక్ఖేత్వాతి అమిలేచ్ఛేత్వా, అవినాసేత్వా, అహాపేత్వాతి అత్థో. భగవా యమత్థం ఞాపేతుం ఏకగాథం ఏకవాక్యమ్పి దేసేతి, తమత్థం తాయ దేసనాయ పరిమణ్డలపదబ్యఞ్జనాయ ఏవ దేసేతీతి ఆహ ‘‘పరిపుణ్ణబ్యఞ్జనమేవ కత్వా ధమ్మం దేసేతీ’’తి. ఇధ కేవలసద్దో అనవసేసవాచకో, న అవోమిస్సతాదివాచకోతి ఆహ ‘‘సకలాధివచన’’న్తి. పరిపుణ్ణన్తి సబ్బసో పుణ్ణం. తం పన కిఞ్చి ఊనం వా అధికం వా న హోతీతి ‘‘అనూనాధికవచన’’న్తి వుత్తం. తత్థ యదత్థం దేసితం, తస్స సాధకత్తా అనూనతా వేదితబ్బా, తబ్బిధురస్స పన అసాధకత్తా అనధికతా. సకలన్తి సబ్బభాగవన్తం. పరిపుణ్ణమేవాతి సబ్బసో పరిపుణ్ణమేవ. తేనాహ ‘‘ఏకదేసనాపి అపరిపుణ్ణా నత్థీ’’తి. అపరిసుద్ధా దేసనా నామ హోతి తణ్హాసంకిలేసత్తా. లోకామిసం చీవరాదయో పచ్చయా, తత్థ అగధితచిత్తతాయ లోకామిసనిరపేక్ఖో. హితఫరణేనాతి హితూపసంహరణేన. మేత్తాభావనాయ ముదుహదయోతి మేత్తాభావనాయ కరుణాయ వా ముదుహదయో. ఉల్లుమ్పనసభావసణ్ఠితేనాతి సకలసంకిలేసతో వట్టదుక్ఖతో చ ఉద్ధరణాకారావట్ఠితేన చిత్తేన, కరుణాధిప్పాయేనాతి అత్థో. తస్మాతి యస్మా సిక్ఖత్తయసఙ్గహం సకలం సాసనం ఇధ బ్రహ్మచరియన్తి అధిప్పేతం, తస్మా. బ్రహ్మచరియన్తి ఇమినా సమానాధికరణాని సబ్బపదాని యోజేత్వా అత్థం దస్సేన్తో ‘‘సో ధమ్మం దేసేతి…పే… పకాసేతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి ఆహ.

సున్దరన్తి భద్దకం. భద్దకతా చ పస్సన్తస్స హితసుఖావహభావేన వేదితబ్బాతి ఆహ ‘‘అత్థావహం సుఖావహ’’న్తి. తత్థ అత్థావహన్తి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థసంహితహితావహం. సుఖావహన్తి యథావుత్తతివిధసుఖావహం. తథానురూపానన్తి తాదిసానం. యాదిసేహి పన గుణేహి భగవా సమన్నాగతో, తేహి చతుప్పమాణికస్స లోకస్స సబ్బథాపి అచ్చన్తప్పసాదనీయో తేసం యథాభూతసభావత్తాతి దస్సేన్తో ‘‘యథారూపో’’తిఆదిమాహ. తత్థ యథాభూత…పే… అరహతన్తి ఇమినా ధమ్మప్పమాణలూఖప్పమాణానం సత్తానం భగవతో పసాదావహతా దస్సితా, ఇతరేన ఇతరేసం. దస్సనమత్తమ్పి సాధు హోతీతి ఏత్థ కోసియవత్థు కథేతబ్బం. ఉభతోపక్ఖికాతి మిచ్ఛాదిట్ఠిసమ్మాదిట్ఠివసేన ఉభయపక్ఖికా. కేరాటికాతి సఠా.

అనేకత్థత్తా నిపాతానం యావఞ్చిదన్తి నిపాతసముదాయో అధిమత్తప్పమాణపరిచ్ఛేదం దీపేతీతి ఆహ ‘‘అధిమత్తప్పమాణపరిచ్ఛేదవచనమేత’’న్తి. అధిమత్తవిప్పసన్నానీతి అధికప్పమాణేన విప్పసన్నాని. విప్పసన్నానీతి చ పకతిఆకారం అతిక్కమిత్వా విప్పసన్నానీతి అత్థో. నను చ చక్ఖాదీనం ఇన్ద్రియానం మనోవిఞ్ఞేయ్యత్తా కథం తేన తేసం విప్పసన్నతా విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘తస్స హీ’’తిఆది. తస్సాతి బ్రాహ్మణస్స. తేసన్తి చక్ఖాదీనం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం. ఏవమ్పి మనిన్ద్రియేన పతిట్ఠితోకాసస్స అదిట్ఠత్తా కథం మనిన్ద్రియస్స విప్పసన్నతా తేన విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. నయగ్గాహపఞ్ఞా హేసా తస్స బ్రాహ్మణస్స. మనే విప్పసన్నేయేవ హోతి పసన్నచిత్తసముట్ఠితరూపసమ్పదాహి ఏవ చక్ఖాదీనం పతిట్ఠితోకాసస్స పసన్నతాసమ్భవతో.

జమ్బోనదసువణ్ణం రత్తవణ్ణమేవ హోతీతి ఆహ ‘‘సురత్తవణ్ణస్సా’’తి. జమ్బోనదసువణ్ణస్స ఘటికాతి జమ్బోనదసువణ్ణపిణ్డం. ఇమినా నేక్ఖన్తి నేక్ఖప్పమాణజమ్బోనదసువణ్ణేన కతం అకతభణ్డం వుత్తన్తి దస్సేతి. నేక్ఖన్తి వా అతిరేకపఞ్చసువణ్ణేన కతపిలన్ధనం కతభణ్డం వుత్తం. తఞ్హి ఘట్టనమజ్జనక్ఖమం హోతీతి. సువణ్ణన్తి చ పఞ్చధరణస్స సమఞ్ఞా, తస్మా పఞ్చవీసతిధరణహిరఞ్ఞవిచితం ఆభరణం ఇధ నేక్ఖన్తి అధిప్పేతం. జమ్బోనదన్తి మహాజమ్బుసాఖాయ పవత్తనదియం నిబ్బత్తం. తం కిర రతనం రత్తం. సువణ్ణాకారే మహాజమ్బుఫలరసే వా పథవియం పవిట్ఠే సువణ్ణఙ్కురా ఉట్ఠహన్తి, తేన సువణ్ణేన కతపిలన్ధనన్తిపి అత్థో. సుపరికమ్మకతన్తి సుట్ఠు కతపరికమ్మం. సమ్పహట్ఠన్తి సమ్మా పహట్ఠం ఘట్టనాదివసేన సుకతపరికమ్మం. తేనాహ ‘‘సువణ్ణకార…పే… సుపరిమజ్జితన్తి అత్థో’’తి.

వాళరూపానీతి ఆహరిమాని వాళరూపాని. ‘‘అకప్పియరూపాకులో అకప్పియమఞ్చో పల్లఙ్కోతి సారసమాసే. రతనచిత్రన్తి భిత్తిచ్ఛేదాదివసేన రతనచిత్రం. రుక్ఖతూలలతాతూలపోటకితూలానం వసేన తిణ్ణం తూలానం. ఉద్దలోమియం కేచీతి సారసమాసాచరియా ఉత్తరవిహారినో చ. తథా ఏకన్తలోమియం. కోసేయ్యకట్టిస్సమయన్తి కోసేయ్యకసటమయం. అజినచమ్మేహీతి అజినమిగచమ్మేహి. తాని కిర చమ్మాని సుఖుమతరాని. తస్మా దుపట్టతిపట్టాని కత్వా సిబ్బన్తి. తేన వుత్తం ‘‘అజినప్పవేణీ’’తిఆది.

నికామలాభీతి యథిచ్ఛితలాభీ. తేనాహ ‘‘ఇచ్ఛితిచ్ఛితలాభీ’’తి. విపులలాభీతి ఉళారలాభీ. కసిరన్తి హి పరిత్తం వుచ్చతి, తప్పటిక్ఖేపేన అకసిరం ఉళారం. తేనాహ ‘‘మహన్తలాభీ’’తిఆది.

లద్ధా చ న కప్పన్తీతి సామఞ్ఞేన పటిసిద్ధత్తా సబ్బథా న కప్పతీతి కస్సచి ఆసఙ్కా సియా, తన్నివత్తనత్థం ‘‘కిఞ్చి కిఞ్చి కప్పతీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ సుద్ధకోసేయ్యన్తి రతనపరిసిబ్బనరహితం. ఏత్థ చ ‘‘సుద్ధకోసేయ్యం పన వట్టతీ’’తి వినయే (మహావ. అట్ఠ. ౨౫౪) వుత్తత్తా ఇధాపి ఏత్తకమేవ వుత్తం. దీఘనికాయట్ఠకథాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౫) పన ‘‘ఠపేత్వా తూలికం సబ్బానేవ గోనకాదీని రతనపరిసిబ్బితాని న వట్టన్తీ’’తి వుత్తం. తత్థ ‘‘ఠపేత్వా తూలిక’’న్తి ఏతేన రతనసిబ్బనరహితాపీ తూలికా న వట్టతీతి దీపేతి. వచనతోతి ఏతేన వినయే (చూళవ. ౨౯౭) వుత్తభావం దస్సేతి. ఏకేన విధానేనాతి యథావుత్తమేవ విధానం సన్ధాయ వదతి. యది ఏవం కస్మా భగవతా ‘‘లద్ధా చ న కప్పన్తీ’’తి సామఞ్ఞేన పటిసేధో కతోతి ఆహ ‘‘అకప్పియం పన ఉపాదాయా’’తిఆది.

పల్లఙ్కన్తి ఏత్థ పరి-సద్దో సమన్తతోతి ఏతస్మిం అత్థే వత్తతి, తస్మా వామూరుం దక్ఖిణూరుఞ్చ సమం ఠపేత్వా ఉభో పాదే అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధే కత్వా నిసజ్జా పల్లఙ్కన్తి ఆహ ‘‘సమన్తతో ఊరుబద్ధాసన’’న్తి. ఊరూనం బన్ధనవసేన నిసజ్జా. పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వాతి చ యథా పల్లఙ్కవసేన నిసజ్జా హోతి, ఏవం ఉభో పాదే ఆభుజే సమిఞ్జితే కత్వాతి అత్థో. తం పన ఉభిన్నం పాదానం తథా సమ్బన్ధతాకరణన్తి ఆహ ‘‘బన్ధిత్వా’’తి. ఉజుం కాయం పణిధాయాతి ఉపరిమం సరీరం ఉజుకం ఠపేత్వా అట్ఠారస పిట్ఠికణ్టకే కోటియా కోటిం పటిపాదేత్వా. ఏవఞ్హి నిసిన్నస్స చమ్మమంసన్హారూని న పణమన్తి. అథస్స యా తేసం పణమనపచ్చయా ఖణే ఖణే వేదనా ఉప్పజ్జేయ్యుం, తా న ఉప్పజ్జన్తి. తాసు అనుప్పజ్జమానాసు చిత్తం ఏకగ్గం హోతి, కమ్మట్ఠానం న పరిపతతి, వుద్ధిం ఫాతిం గచ్ఛతి. తేనాహ ‘‘అట్ఠారస పిట్ఠికణ్టకే’’తిఆది. ఉజుం కాయం ఠపేత్వాతి ఉపరిమం కాయం ఉజుకం ఠపేత్వా, అయమేవ వా పాఠో. హేట్ఠిమకాయస్స హి అనుజుకట్ఠపనం నిసజ్జావచనేనేవ బోధితన్తి. ఉజుం కాయన్తి ఏత్థ కాయ-సద్దో ఉపరిమకాయవిసయో.

పరిముఖన్తి ఏత్థ పరి-సద్దో అభిసద్దేన సమానత్థోతి ఆహ ‘‘కమ్మట్ఠానాభిముఖ’’న్తి, బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణతో నివారేత్వా కమ్మట్ఠానంయేవ పురక్ఖత్వాతి అత్థో. ఏత్థ యథా ‘‘వనన్తఞ్ఞేవ పవిసామీ’’తిఆదినా భావనానురూపం సేనాసనం దస్సితం, ఏవం ‘‘నిసీదామీ’’తి ఇమినా అలీనానుద్ధచ్చపక్ఖియో సన్తో ఇరియాపథో దస్సితో, ‘‘పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా’’తి ఇమినా నిసజ్జాయ దళ్హభావో, ‘‘పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా’’తి ఇమినా ఆరమ్మణపరిగ్గహూపాయో. పరిగ్గహితనియ్యానన్తి సబ్బథా గహితాసమ్మోసం పరిచ్చత్తసమ్మోసం సతిం కత్వా, పరమసతినేపక్కం ఉపట్ఠపేత్వాతి అత్థో. పరీతి పరిగ్గహట్ఠో ‘‘పరిణాయికా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౬.౨౦) వియ. ముఖన్తి నియ్యానట్ఠో ‘‘సుఞ్ఞతవిమోక్ఖ’’న్తిఆదీసు (పటి. మ. ౧.౨౦౯-౨౧౦) వియ. పటిపక్ఖతో నిగ్గమనట్ఠో హి నియ్యానట్ఠో.

చత్తారి రూపావచరజ్ఝానాని దిబ్బభావావహత్తా దిబ్బవిహారా నామ హోన్తీతి తదాసన్నప్పవత్తచఙ్కమోపి తదుపచారతో దిబ్బో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘చత్తారి హి రూపజ్ఝానానీ’’తిఆది. సమాపజ్జిత్వా చఙ్కమన్తస్సాతి ఇదఞ్చ చఙ్కమన్తస్స అన్తరన్తరా సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా ఉట్ఠాయుట్ఠాయ చఙ్కమనం సన్ధాయ వుత్తం. న హి సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా అవుట్ఠితేన సక్కా చఙ్కమితుం. సమాపత్తితో వుట్ఠాయ చఙ్కమన్తస్సపి చఙ్కమోతి ఇదం పన సమాపత్తితో వుట్ఠహిత్వా అన్తరన్తరా సమాపజ్జిత్వా చఙ్కమన్తస్స వసేన వుత్తం. ద్వీసువిహారేసూతి బ్రహ్మవిహారే, అరియవిహారే చ. మేత్తాఝానాదయో హితూపసంహారాదివసేన పవత్తియా బ్రహ్మభూతా సేట్ఠభూతా విహారాతి బ్రహ్మవిహారా. అనఞ్ఞసాధారణత్తా పన అరియానం విహారాతి అరియవిహారా, చతస్సోపి ఫలసమాపత్తియో. ఇధ పన అరహత్తఫలసమాపత్తియేవ ఆగతా.

పచ్చవేక్ఖణాయ ఫలసమాపత్తి కథితా సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠితస్స పచ్చవేక్ఖణాసమ్భవతో. చఙ్కమాదయోతి ఫలసమాపత్తిం సమాపన్నస్సపి సమాపత్తితో వుట్ఠితస్సపి చఙ్కమట్ఠాననిసజ్జాదయో. అరియచఙ్కమాదయో హోన్తి న పన పచ్చవేక్ఖన్తస్సాతి అధిప్పాయో.

వేనాగపురసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. సరభసుత్తవణ్ణనా

౬౫. చతుత్థే గిజ్ఝా ఏత్థ సన్తీతి గిజ్ఝం, కూటం. తం ఏతస్సాతి గిజ్ఝకూటో. గిజ్ఝో వియాతి వా గిజ్ఝం, కూటం. తం ఏతస్సాతి గిజ్ఝకూటో, పబ్బతో. తస్మిం గిజ్ఝకూటే. తేనాహ ‘‘గిజ్ఝా వా’’తిఆది. అచిరపక్కన్తోతి ఏత్థ న దేసన్తరపక్కమనం అధిప్పేతం, అథ ఖో సాసనపక్కమనన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఇమస్మిం సాసనే పబ్బజిత్వా’’తిఆదిమాహ, తేనేవ హి ‘‘ఇమస్సా ధమ్మవినయా’’తి వుత్తం. లబ్భతీతి లాభో, చతున్నం పచ్చయానమేతం అధివచనం. సక్కచ్చం కాతబ్బో దాతబ్బోతి సక్కారో. పచ్చయా ఏవ హి పణీతపణీతా సున్దరసున్దరా అభిసఙ్ఖరిత్వా కతా సక్కారాతి వుచ్చన్తి. సక్కారోతి వా సున్దరకారో, పరేహి అత్తనో గారవకిరియా పుప్ఫాదీహి వా పూజా. లాభో చ సక్కారో చ లాభసక్కారా, తే నట్ఠా పహీనా ఏతేసన్తి నట్ఠలాభసక్కారా.

మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జీతి తదా కిర భగవతో మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జి యథా తం చత్తారో అసఙ్ఖేయ్యే పూరితదానపారమిసఞ్చయస్స. సబ్బదిసాసు హి యమకమహామేఘో వుట్ఠహిత్వా మహోఘో వియ సబ్బపారమియో ‘‘ఏకస్మిం అత్తభావే విపాకం దస్సామా’’తి సమ్పిణ్డితా వియ లాభసక్కారమహోఘం నిబ్బత్తయింసు. తతో తతో అన్నపానయానవత్థమాలాగన్ధవిలేపనాదిహత్థా ఖత్తియబ్రాహ్మణాదయో ఆగన్త్వా ‘‘కహం బుద్ధో, కహం భగవా, కహం దేవదేవో నరాసభో పురిససీహో’’తి భగవన్తం పరియేసన్తి, సకటసతేహిపి పచ్చయే ఆహరిత్వా ఓకాసం అలభమానా సమన్తా గావుతప్పమాణమ్పి సకటధురేన సకటధురం ఆహచ్చ తిట్ఠన్తి చేవ అనుబన్ధన్తి చ అన్ధకవిన్దబ్రాహ్మణో వియ. యథా చ భగవతో, ఏవం భిక్ఖుసఙ్ఘస్సపి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘తేన ఖో పన సమయేన భగవా సక్కతో హోతి గరుకతో మానితో పూజితో అపచితో లాభీ చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం, భిక్ఖుసఙ్ఘోపి సక్కతో హోతి…పే… పరిక్ఖారాన’’న్తి (ఉదా. ౩౮).

తథా –

‘‘యావతా ఖో పన, చున్ద, ఏతరహి సఙ్ఘో వా గణో వా లోకే ఉప్పన్నో, నాహం, చున్ద, అఞ్ఞం ఏకం సఙ్ఘమ్పి సమనుపస్సామి ఏవంలాభగ్గయసగ్గప్పత్తం యథరివాయం, చున్ద, భిక్ఖుసఙ్ఘో’’తి (దీ. ని. ౩.౧౭౬).

స్వాయం భగవతో చ సఙ్ఘస్స చ ఉప్పన్నో లాభసక్కారో ఏకతో హుత్వా ద్విన్నం మహానదీనం ఉదకం వియ అప్పమేయ్యో అహోసి, భగవతో పన భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ ఉప్పన్నో లాభసక్కారో ధమ్మస్సపి ఉప్పన్నోయేవ. ధమ్మధరానఞ్హి కతో సక్కారో ధమ్మస్స కతో నామ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘తిణ్ణం రతనానం మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జీ’’తి.

వుత్తమత్థం పాళియా నిదస్సేన్తో ‘‘యథాహా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సక్కతోతి సక్కారప్పత్తో. యస్స హి చత్తారో పచ్చయే సక్కత్వా సుఅభిసఙ్ఖతే పణీతపణీతే ఉపనేతి, సో సక్కతో. గరుకతోతి గరుభావహేతూనం ఉత్తమగుణానం మత్థకప్పత్తియా అనఞ్ఞసాధారణేన గరుకారేన సబ్బదేవమనుస్సేహి పాసాణచ్ఛత్తం వియ గరుకతో. యస్మిఞ్హి గరుభావం పచ్చుపట్ఠపేత్వా పచ్చయే దేన్తి, సో గరుకతో. మానితోతి సమ్మాపటిపత్తియా మానితో మనేన పియాయితో. తాయ హి విఞ్ఞూనం మనాపతా. పూజితోతి మాననాదిపూజాయ చేవ చతుపచ్చయపూజాయ చ పూజితో. యస్స హి సబ్బమేతం పూజనఞ్చ కరోన్తి, సో పూజితో. అపచితోతి నీచవుత్తికరణేన అపచితో. సత్థారఞ్హి దిస్వా మనుస్సా హత్థిక్ఖన్ధాదీహి ఓతరన్తి, మగ్గం దేన్తి, అంసకూటతో సాటకం అపనేన్తి. ఆసనతో వుట్ఠహన్తి, వన్దన్తీతి ఏవం సో తేహి అపచితో నామ హోతి.

అవణ్ణం పత్థరిత్వాతి అవణ్ణం తత్థ తత్థ సంకిత్తనవసేన పత్థరిత్వా. ఆవట్టనిమాయన్తి ఆవట్టేత్వా గహణమాయం. ఆవట్టేతి పురిమాకారతో నివత్తేతి అత్తనో వసే వత్తేతి ఏతాయాతి ఆవట్టనీ, మాయా, తం ఆవట్టనిమాయం ఓసారేత్వా పరిజప్పేత్వాతి అత్థో. కోటితో పట్ఠాయాతి అన్తిమకోటితో పట్ఠాయ. థద్ధకాయేన ఫరుసవాచాయ తిణ్ణం రతనానం అవణ్ణకథనం అనత్థావహత్తా విససిఞ్చనసదిసా హోతీతి ఆహ ‘‘విసం సిఞ్చిత్వా’’తి. అఞ్ఞాతోతి ఆఞాతో. తేనాహ ‘‘ఞాతో’’తిఆది.

కాయఙ్గన్తి కాయమేవ అఙ్గం, కాయస్స వా అఙ్గం, సీసాది. వాచఙ్గన్తి ‘‘హోతు, సాధూ’’తి ఏవమాదివాచాయ అవయవం. ఏకకేనాతి అసహాయేన. ఇమస్స పనత్థస్సాతి ‘‘చరియం చరణకాలే’’తిఆదినా వుత్తస్స. యతో యతో గరు ధురన్తి యస్మిం యస్మిం ఠానే ధురం గరు భారికం హోతి, అఞ్ఞే బలిబద్దా ఉక్ఖిపితుం న సక్కోన్తి. యతో గమ్భీరవత్తనీతి వత్తన్తి ఏత్థాతి వత్తనీ, దుమ్మగ్గస్సేతం నామం, యస్మిం ఠానే ఉదకచిక్ఖల్లమహన్తతాయ వా విసమచ్ఛిన్నతటభావేన వా మగ్గో గమ్భీరో హోతీతి అత్థో. తదాస్సు కణ్హం యుఞ్జేన్తీతి అస్సూతి నిపాతమత్తం, తదా కణ్హం యుఞ్జేన్తీతి అత్థో. యదా ధురఞ్చ గరు హోతి మగ్గో చ గమ్భీరో, తదా అఞ్ఞే బలిబద్దే అపనేత్వా కణ్హమేవ యుఞ్జేన్తీతి వుత్తం హోతి. స్వాస్సు తం వహతే ధురన్తి ఏత్థపి అస్సూతి నిపాతమత్తమేవ, సో తం ధురం వహతీతి అత్థో.

గేహవేతనన్తి గేహే నివుట్ఠభావహేతు దాతబ్బం. కాళకో నామ నామేనాతి అఞ్జనవణ్ణో కిరేస, తేనస్స ‘‘కాళకో’’తి నామం అకంసు. కాళకం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహాతి కాళకో కిర ఏకదివసం చిన్తేసి ‘‘మయ్హం మాతా దుగ్గతా మం పుత్తట్ఠానే ఠపేత్వా దుక్ఖేన పోసేతి, యంనూనాహం భతిం కత్వా ఇమం దుగ్గతభావతో మోచేయ్య’’న్తి. సో తతో పట్ఠాయ భతిం ఉపధారేన్తో విచరతి. అథ తస్మిం దివసే గామగోరూపేహి సద్ధిం తత్థ సమీపే చరతి. సత్థవాహపుత్తోపి గోసుత్తవిత్తకో, సో ‘‘అత్థి ను ఖో ఏతేసం గున్నం అన్తరే సకటాని ఉత్తారేతుం సమత్థో ఉసభాజానీయో’’తి ఉపధారయమానో బోధిసత్తం దిస్వా ‘‘అయం ఆజానీయో సక్ఖిస్సతి మయ్హం సకటాని ఉత్తారేతు’’న్తి అఞ్ఞాసి. తేన తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమాహ. సో అఞ్ఞేసం…పే… గేహమేవ అగమాసీతి తదా కిర గామదారకా ‘‘కిం నామేతం కాళకస్స గలే’’తి తస్స సన్తికం ఆగచ్ఛన్తి. సో తే అనుబన్ధిత్వా దూరతోవ పలాపేన్తో మాతు సన్తికం గతో. తం సన్ధాయేతం వుత్తం.

సాయన్హసమయన్తి సాయన్హకాలే. భుమ్మత్థే ఏతం ఉపయోగవచనం. న హేత్థ అచ్చన్తసంయోగో సమ్భవతి. పటిసల్లానా వుట్ఠితోతి ఏత్థ తేహి తేహి సద్ధివిహారికఅన్తేవాసికఉపాసకఉపాసికాదిసత్తేహి చేవ రూపారమ్మణాదిసఙ్ఖారేహి చ పటినివత్తేత్వా అపసక్కిత్వా నిలీయనం వివేచనం కాయచిత్తేహి తతో వివిత్తతాయ పటిసల్లానం కాయవివేకో, చిత్తవివేకో చ. యో తతో దువిధవివేకతో వుట్ఠితో భవఙ్గప్పత్తియా సబ్రహ్మచారీహి సమాగమేన చ అపేతో. సో పటిసల్లానా వుట్ఠితో నామ హోతి. అయం పన యస్మా పటిసల్లానానం ఉత్తమతో ఫలసమాపత్తితో వుట్ఠాసి, తస్మా ‘‘ఫలసమాపత్తితో’’తి వుత్తం. కాయసక్ఖినో భవిస్సామాతి నామకాయేన దేసనాసమ్పటిచ్ఛనవసేన సక్ఖిభూతా భవిస్సామ. నను చ ‘‘పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదీ’’తి ఇదం కస్మా వుత్తం. తిత్థియా హి భగవతో పటిపక్ఖా, తే కస్మా తస్స ఆసనం పఞ్ఞాపేన్తీతి ఆహ ‘‘తథాగతో హీ’’తిఆది.

విగ్గాహికకథన్తి విగ్గాహసంవత్తనికం సారమ్భకథం. ఆయాచేయ్యాసీతి వచీభేదం కత్వా యాచేయ్యాసి. పత్థేయ్యాసీతి మనసా ఆసీసేయ్యాసి. పిహేయ్యాసీతి తస్సేవ వేవచనం. నిత్తేజతం ఆపన్నోతి తేజహానియా నిత్తేజభావం ఆపన్నో, నిత్తేజభూతోతి అత్థో. తతో ఏవ భిక్ఖుఆదయోపి సమ్ముఖా ఓలోకేతుం అసమత్థతాయ పత్తక్ఖన్ధో, పతితక్ఖన్ధోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఓనతగీవో’’తి. దస్సితధమ్మేసూతి వుత్తధమ్మేసు. వచనమత్తమేవ హి తేసం, న పన దస్సనం తాదిసస్సేవ ధమ్మస్స అభావతో. భగవతో ఏవ వా ‘‘ఇమే ధమ్మా అనభిసమ్బుద్ధా’’తి పరస్స వచనవసేన దస్సితధమ్మేసు. పటిచరిస్సతీతి పటిచ్ఛాదనవసే చరిస్సతి పవత్తిస్సతి, పటిచ్ఛాదనత్థో ఏవ వా చరతి-సద్దో అనేకత్థత్తా ధాతూనన్తి ఆహ ‘‘పటిచ్ఛాదేస్సతీ’’తి. అఞ్ఞేన వా అఞ్ఞన్తి పన పటిచ్ఛాదనాకారదస్సనన్తి ఆహ ‘‘అఞ్ఞేన వా వచనేనా’’తిఆది.

తత్థ అఞ్ఞం వచనన్తి యం సమనుయుఞ్జన్తేన భగవతా పరస్స దోసవిభావనం వచనం వుత్తం, తం తతో అఞ్ఞేనేవ వచనేన పటిచ్ఛాదేతి. ‘‘ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి చోదకేన వుత్తవచనం వియ ‘‘కో ఆపన్నో, కిం ఆపన్నో, కిస్మిం ఆపన్నో, కం భణథ, కిం భణథా’’తిఆదివచనేన అఞ్ఞం ఆగన్తుకకథం ఆహరన్తో ‘‘త్వం ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి పుట్ఠో ‘‘పాటలిపుత్తం గతోమ్హీ’’తి వత్వా పున ‘‘న తవ పాటలిపుత్తగమనం పుచ్ఛామ, ఆపత్తిం పుచ్ఛామా’’తి వుత్తే తతో రాజగహం గతోమ్హి. రాజగహం వా యాహి బ్రాహ్మణగేహం వా, ఆపత్తిం ఆపన్నోసీతి. ‘‘తత్థ మే సూకరమంసం లద్ధ’’న్తిఆదీని వదన్తో వియ సమనుయుఞ్జకేన వుత్తవచనతో అఞ్ఞం ఆగన్తుకకథం ఆహరన్తో అపనామేస్సతి, విక్ఖేపం గమయిస్సతి. అప్పతీతా హోన్తి తేన అతుట్ఠా అసోమనస్సికాతి అపచ్చయో, దోమనస్సేతం అధివచనం. నేవ అత్తనో, న పరేసం హితం అభిరాధయతీతి అనభిరద్ధి, దోమనస్సమేవ. తేనేవాహ ‘‘అపచ్చయేన దోమనస్సం వుత్త’’న్తి.

యస్స ఖో పన తే అత్థాయ ధమ్మో దేసితోతి ఏత్థ ధమ్మ-సద్దేన చతుసచ్చధమ్మో వుత్తోతి ఆహ ‘‘యస్స మగ్గస్స వా ఫలస్స వా అత్థాయా’’తి. చతుసచ్చధమ్మో హి మగ్గఫలాధిగమత్థాయ దేసీయతి. న నిగ్గచ్ఛతీతి న పవత్తేతి. నన్తి నం ధమ్మం. ఇదాని ‘‘యస్స ఖో పన తే అత్థాయ ధమ్మో దేసితో’’తి ఏత్థ ధమ్మ-సద్దేన పటిపత్తిధమ్మో దస్సితో, న పన చతుసచ్చధమ్మోతి అధిప్పాయేన అత్థవికప్పం దస్సేన్తో ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. పఞ్చ ధమ్మాతి గమ్భీరఞాణచరియభూతానం ఖన్ధాదీనం ఉగ్గహసవనధారణపరిచయయోనిసోమనసికారే సన్ధాయాహ. తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయాతి ఏత్థ సమ్మాసద్దో ఉభయత్థాపి యోజేతబ్బో ‘‘సమ్మా తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి. యో హి సమ్మా ధమ్మం పటిపజ్జతి, తస్సేవ సమ్మా దుక్ఖక్ఖయో హోతీతి. యో పన వుత్తనయేన తక్కరో, తస్స నియ్యానం అత్థతో ధమ్మస్సేవ నియ్యానన్తి తప్పటిక్ఖేపేన ‘‘సో ధమ్మో…పే… న నియ్యాతి న నిగ్గచ్ఛతీ’’తి ఆహ.

యది తిరచ్ఛానసీహస్స నాదో సబ్బతిరచ్ఛానఏకచ్చమనుస్సామనుస్సనాదతో సేట్ఠత్తా సేట్ఠనాదో, కిమఙ్గం పన తథాగతసీహస్స నాదోతి ఆహ ‘‘సీహనాదన్తి సేట్ఠనాద’’న్తి. యది వా తిరచ్ఛానసీహనాదస్స సేట్ఠనాదతా నిబ్భయతాయ అప్పటిసత్తుతాయ ఇచ్ఛితా, తథాగతసీహనాదస్సేవ అయమత్థో సాతిసయోతి ఆహ ‘‘అభీతనాదం అప్పటినాద’’న్తి. ‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౧౨౯; అ. ని. ౧.౨౬౮-౨౭౧) హి యో అత్థో వుత్తో, తస్స భూతతాయ అయం నాదో సేట్ఠనాదో నామ హోతి ఉత్తమనాదో. భూతత్థో హి ఉత్తమత్థోతి. ఇమమత్థం పన వదన్తస్స భగవతో అఞ్ఞతో భయం వా ఆసఙ్కా వా నత్థీతి అభీతనాదో నామ హోతి. అభూతఞ్హి వదతో కుతోచి భయం వా ఆసఙ్కా వా సియా, ఏవం పన వదన్తం భగవన్తం కోచి ఉట్ఠహిత్వా పటిబాహితుం సమత్థో నామ నత్థీతి అయం నాదో అప్పటినాదో నామ హోతి.

సమన్తతో నిగ్గణ్హనవసేన తోదనం విజ్ఝనం సన్నితోదకం, సమ్మా వా నితుదన్తి పీళేన్తి ఏతేనాతి సన్నితోదకం. వాచాయాతి చ పచ్చత్తే కరణవచనం. తేనాహ ‘‘వచనపతోదేనా’’తి. సఞ్జమ్భరిమకంసూతి సమన్తతో సమ్భరితం అకంసు, సబ్బే పరిబ్బాజకా వాచాతోదనేహి తుదింసూతి అత్థో. తేనాహ ‘‘సమ్భరితం…పే… విజ్ఝింసూ’’తి. సిఙ్గాలకంయేవాతి సిఙ్గాలమేవ, ‘‘సేగాలకంయేవా’’తిపి పాఠో. తస్సేవాతి సిఙ్గాలరవస్సేవ. అథ వా భేరణ్డకంయేవాతి భేదణ్డసకుణిసదిసంయేవాతి అత్థో. భేదణ్డం నామ ఏకో పక్ఖీ ద్విముఖో, తస్స కిర సద్దో అతివియ విరూపో అమనాపో. తేనాహ ‘‘అపిచ భిన్నస్సరం అమనాపసద్దం నదతీ’’తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

సరభసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. కేసముత్తిసుత్తవణ్ణనా

౬౬. పఞ్చమే కేసముత్తం నివాసో ఏతేసన్తి కేసముత్తియాతి ఆహ ‘‘కేసముత్తనిగమవాసినో’’తి. అట్ఠవిధపానకానీతి అమ్బపానాదిఅట్ఠవిధాని పానాని.

‘‘మా అనుస్సవేనా’’తిఆదీసు పన ఏకో దహరకాలతో పట్ఠాయ ఏవం అనుస్సవో అత్థి, ఏవం చిరకాలకతాయ అనుస్సుతియా లబ్భమానం కథమిదం అఞ్ఞథా సియా, తస్మా భూతమేతన్తి అనుస్సవేన గణ్హాతి, తథా గహణం పటిక్ఖిపన్తో ‘‘మా అనుస్సవేనా’’తి ఆహ. అను అను సవనం అనుస్సవో. అపరో ‘‘అమ్హాకం పితుపితామహాదివుద్ధానం ఉపదేసపరమ్పరాయ ఇదమాభతం, ఏవం పరమ్పరాభతకథం నామ న అఞ్ఞథా సియా, తస్మా భూతమేత’’న్తి గణ్హాతి, తం పటిక్ఖిపన్తో ‘‘మా పరమ్పరాయా’’తి ఆహ. ఏకో కేనచి కిస్మిఞ్చి వుత్తమత్తే ‘‘ఏవం కిర ఏత’’న్తి గణ్హాతి, తం నిసేధేన్తో ‘‘మా ఇతికిరాయా’’తి ఆహ. పిటకం గన్థో సమ్పదీయతి ఏతస్సాతి పిటకసమ్పదానం, గన్థస్స ఉగ్గణ్హనకో. తేన పిటకఉగ్గణ్హనకభావేన ఏకచ్చో తాదిసం గన్థం పగుణం కత్వా తేన తం సమేన్తం సమేతి, తస్మా ‘‘భూతమేత’’న్తి గణ్హాతి, తం సన్ధాయేస పటిక్ఖేపో ‘‘మా పిటకసమ్పదానేనా’’తి, అత్తనో ఉగ్గహగన్థసమ్పత్తియా మా గణ్హిత్థాతి వుత్తం హోతి. సమేతన్తి సంగతం.

కోచి కఞ్చి వితక్కేన్తో ‘‘ఏవమేవ తేన భవితబ్బ’’న్తి కేవలం అత్తనో సఙ్కప్పవసేన ‘‘భూతమిద’’న్తి గణ్హాతి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘మా తక్కహేతూ’’తి. అఞ్ఞో ‘‘ఇమాయ యుత్తియా భూతమిద’’న్తి కేవలం అనుమానతో నయగ్గాహేన గణ్హాతి, తం పటిక్ఖిపన్తో ‘‘మా నయహేతూ’’తి ఆహ. కస్సచి ‘‘ఏవమేతం సియా’’తి పరికప్పేన్తస్స ఏకం కారణం ఉపట్ఠాతి, సో ‘‘అత్థేత’’న్తి అత్తనో పరికప్పితాకారేన గణ్హాతి, తం పటిసేధేన్తో ‘‘మా ఆకారపరివితక్కేనా’’తి ఆహ. అపరస్స చిన్తయతో యథాపరికప్పితం కఞ్చి అత్థం ‘‘ఏవమేతం న అఞ్ఞథా’’తి అభినివిసన్తస్స ఏకా దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి. యా యస్స తం కారణం నిజ్ఝాయన్తస్స పచ్చక్ఖం వియ నిరూపేత్వా చిన్తేన్తస్స ఖమతి. సో ‘‘అత్థేత’’న్తి దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా గణ్హాతి, తం సన్ధాయాహ ‘‘మా దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా’’తి.

అకుసలవేరస్సాతి పాణాతిపాతాదిపఞ్చవిధం వేరం సన్ధాయ వదతి. కోధో నామ చేతసో దుక్ఖన్తి ఆహ ‘‘కోధచిత్తస్స అభావేనా’’తి. కిలేసస్సాతి చిత్తం విబాధేన్తస్స ఉపతాపేన్తస్స ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చాదికిలేసస్స. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

కేసముత్తిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సాళ్హసుత్తవణ్ణనా

౬౭. ఛట్ఠే పాతో అసితబ్బభోజనం పాతరాసం, భుత్తం పాతరాసం ఏతేసన్తి భుత్తపాతరాసా. దాసా నామ అన్తోజాతా వా ధనక్కీతా వా కరమరానీతా వా సయం వా దాసబ్యం ఉపగతా. భత్తవేతనభతా కమ్మకారా నామ.

నిచ్ఛాతోతి ఏత్థ ఛాతం వుచ్చతి తణ్హా జిఘచ్ఛాహేతుతాయ, సా అస్స నత్థీతి నిచ్ఛాతో. తేనాహ ‘‘నిత్తణ్హో’’తి. అబ్భన్తరే సన్తాపకరానం కిలేసానన్తి అత్తనో సన్తానే దరథపరిళాహజననేన సన్తాపనకిలేసానం. అన్తోతాపనకిలేసానం అభావా సీతో సీతలో భూతో జాతోతి సీతిభూతో. తేనాహ ‘‘సీతలీభూతో’’తి. మగ్గఫలనిబ్బానసుఖాని వా పటిసంవేదేతీతి సుఖప్పటిసంవేదీ. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

సాళ్హసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. కథావత్థుసుత్తవణ్ణనా

౬౮. సత్తమే కథావత్థూనీతి కథాయ పవత్తిట్ఠానాని. యస్మా తేహి వినా కథా న పవత్తతి, తస్మా ‘‘కథాకారణానీ’’తి వుత్తం. అతతి సతతి సతతం గచ్ఛతి పవత్తతీతి అద్ధా, కాలోతి ఆహ ‘‘అతీతమద్ధానం నామ కాలోపి వత్తతీ’’తి. ధమ్మప్పవత్తిమత్తతాయ హి పరమత్థతో అవిజ్జమానోపి కాలో తస్సేవ ధమ్మస్స పవత్తిఅవత్థావిసేసం ఉపాదాయ తేనేవ వోహారేన అతీతోతిఆదినా వోహరీయతి, అతీతాదిభేదో చ నామాయం నిప్పరియాయతో ధమ్మానంయేవ హోతి, న కాలస్సాతి ఆహ ‘‘ఖన్ధాపి వత్తన్తీ’’తి. యథావుత్తమత్థం ఇతరేసు ద్వీసు అతిదిసతి ‘‘అనాగతపచ్చుప్పన్నేసుపి ఏసేవ నయో’’తి. అతీతమద్ధానన్తిఆదీసు చ ద్వే పరియాయా సుత్తన్తపరియాయో, అభిధమ్మపరియాయో చ. సుత్తన్తపరియాయేన పటిసన్ధితో పుబ్బే అతీతో అద్ధా నామ, చుతితో పచ్ఛా అనాగతో అద్ధా నామ, సహ చుతిపటిసన్ధీతి తదన్తరం పచ్చుప్పన్నో అద్ధా నామ. అభిధమ్మపరియాయేన తీసు ఖణేసు ఉప్పాదతో పుబ్బే అతీతో అద్ధా నామ, ఉప్పాదతో ఉద్ధం అనాగతో అద్ధా నామ, ఖణత్తయం పచ్చుప్పన్నో అద్ధా నామ. తత్థాయం సుత్తన్తదేసనాతి సుత్తన్తపరియాయేనేవ అతీతాదివిసయం కథం దస్సేన్తో ‘‘అతీతే కస్సపో నామా’’తిఆదిమాహ.

ఏకంసేనేవ బ్యాకాతబ్బో విస్సజ్జేతబ్బోతి ఏకంసబ్యాకరణీయో. ‘‘చక్ఖు అనిచ్చ’’న్తి పఞ్హే ఉత్తరపదావధారణం సన్ధాయ ‘‘ఏకంసేనేవ బ్యాకాతబ్బ’’న్తి వుత్తం నిచ్చతాయ లేసస్సపి తత్థ అభావతో, పురిమపదావధారణే పన విభజ్జబ్యాకరణీయతాయ. తేనాహ ‘‘అనిచ్చం నామ చక్ఖూతి పుట్ఠేన పనా’’తిఆది. చక్ఖుసోతే విసేసత్థసామఞ్ఞత్థానం అసాధారణభావతో ద్విన్నం తేసం సదిసచోదనా పటిచ్ఛన్నముఖేనేవ బ్యాకరణీయా పటిక్ఖేపవసేన అనుఞ్ఞాతవసేన చ విస్సజ్జితబ్బతోతి ఆహ ‘‘యథా చక్ఖు, తథా సోతం…పే… అయం పటిపుచ్ఛాబ్యాకరణీయో పఞ్హో’’తి. తం జీవం తం సరీరన్తి జీవసరీరానం అనఞ్ఞతాపఞ్హే యస్స యేన అనఞ్ఞతా చోదితా, సో ఏవ పరమత్థతో నుపలబ్భతీతి చ ఝానత్తయస్స మేత్తేయ్యతాకిత్తనసదిసోతి అబ్యాకాతబ్బతాయ ఠపనీయో వుత్తో. ఏవరూపో హి పఞ్హో తిధా అవిస్సజ్జనీయత్తా బ్యాకరణం అకత్వా ఠపేతబ్బో.

తిట్ఠతి ఏత్థ ఫలం తదాయత్తవుత్తితాయాతి ఠానం, కారణన్తి ఆహ ‘‘కారణాకారణే’’తి. యుత్తేన కారణేనాతి అనురూపేన కారణేన. పహోతీతి నిగ్గణ్హితుం సమత్థో హోతి. సస్సతవాదిభావమేవ దీపేతీతి అత్తనా గహితే ఉచ్ఛేదవాదే దోసం దిస్వా అత్తనోపి సస్సతవాదిభావమేవ దీపేతి. పుగ్గలవాదిమ్హీతి ఇమినా వచ్ఛకుత్తియవాదిం దస్సేతి. పఞ్హం పుచ్ఛన్తేహి పటిపజ్జితబ్బా పటిపదా పఞ్హపుచ్ఛనకానం వత్తం.

పటిచరతీతి పటిచ్ఛాదనవసేన చరతి పవత్తతి. పటిచ్ఛాదనత్థో ఏవ వా చరతిసద్దో అనేకత్థత్తా ధాతూనన్తి ఆహ ‘‘పటిచ్ఛాదేతీ’’తి. అఞ్ఞేనఞ్ఞన్తి పన పటిచ్ఛాదనాకారదస్సనన్తి ఆహ ‘‘అఞ్ఞేన వచనేనా’’తిఆది. తత్థ అఞ్ఞేన వచనేనాతి యం చోదకేన చుదితకస్స దోసవిభావనం వచనం వుత్తం, తం తతో అఞ్ఞేన వచనేన పటిచ్ఛాదేతి. యో హి ‘‘ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి వుత్తే ‘‘కో ఆపన్నో, కిం ఆపన్నో, కిస్మిం ఆపన్నో, కం భణథ, కిం భణథా’’తి వదతి. ‘‘ఏవరూపం కిఞ్చి తయా దిట్ఠ’’న్తి వుత్తే ‘‘న సుణామీ’’తి సోతం వా ఉపనేతి, అయం అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతి నామ. ‘‘కో ఆపన్నో’’తిఆదినా హి చోదనం అవిస్సజ్జేత్వావ విక్ఖేపాపజ్జనం అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణం, బహిద్ధా కథాపనామనం విస్సజ్జేత్వాతి అయమేతేసం విసేసో. తేనేవాహ ‘‘ఆగన్తుకకథం ఓతారేన్తో’’తిఆది. తత్థ అపనామేతీతి విక్ఖేపేతి. తత్రాతి తస్మిం బహిద్ధాకథాయ అపనామనే.

ఉపనిసీదతి ఫలం ఏత్థాతి కారణం ఉపనిసా, ఉపేచ్చ నిస్సయతీతి వా ఉపనిసా, సహ ఉపనిసాయాతి సఉపనిసోతి ఆహ ‘‘సఉపనిస్సయో సపచ్చయో’’తి.

ఓహితసోతోతి అనఞ్ఞవిహితత్తా ధమ్మస్సవనాయ అపనామితసోతో. తతో ఏవ తదత్థం ఠపితసోతో. కుసలధమ్మన్తి అరియమగ్గో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘అరియమగ్గ’’న్తి.

కథావత్థుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. అఞ్ఞతిత్థియసుత్తవణ్ణనా

౬౯. అట్ఠమే భగవా మూలం కారణం ఏతేసం యాథావతో అధిగమాయాతి భగవంమూలకా. తేనాహ ‘‘భగవన్తఞ్హి నిస్సాయ మయం ఇమే ధమ్మే ఆజానామ పటివిజ్ఝామా’’తి. అమ్హాకం ధమ్మాతి తేహి అత్తనా అధిగన్తబ్బతాయ వుత్తం. సేవితబ్బాసేవితబ్బానఞ్హి యాథావతో అధిగమఞ్ఞాణాని అధిగచ్ఛనకసమ్బన్ధీని, తాని చ సమ్మాసమ్బుద్ధమూలకాని అనఞ్ఞవిసయత్తా. తేనాహ ‘‘పుబ్బే కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధేనా’’తిఆది. ఇమే ధమ్మాతి ఇమే ఞాణధమ్మా. ఆజానామాతి అభిముఖం పచ్చక్ఖతో జానామ. పటివిజ్ఝామాతి తస్సేవ వేవచనం, అధిగచ్ఛామాతి అత్థో. భగవా నేతా ఏతేసన్తి భగవంనేత్తికా. నేతాతి సేవితబ్బధమ్మే వేనేయ్యసన్తానం పాపేతా. వినేతాతి అసేవితబ్బధమ్మే వేనేయ్యసన్తానతో అపనేతా. తదఙ్గవినయాదివసేన వా వినేతా. అథ వా యథా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో హోతి, ఏవం విసేసతో నేతా. అనునేతాతి ‘‘ఇమే ధమ్మా సేవితబ్బా, ఇమే న సేవితబ్బా’’తి ఉభయసమ్పాపనాపనయనత్థం పఞ్ఞాపేతా. తేనాహ ‘‘యథాసభావతో’’తిఆది.

పటిసరన్తి ఏత్థాతి పటిసరణం, భగవా పటిసరణం ఏతేసన్తి భగవంపటిసరణా. ఆపాథం ఉపగచ్ఛన్తా హి భగవా పటిసరణం సమోసరణట్ఠానం. తేనాహ ‘‘చతుభూమకధమ్మా’’తిఆది. పటిసరతి సభావసమ్పటివేధవసేన పచ్చేకం ఉపగచ్ఛతీతి వా పటిసరణం, భగవా పటిసరణం ఏతేసన్తి భగవంపటిసరణా. పటిసరతి పటివిజ్ఝతీతి వా పటిసరణం, తస్మా పటివిజ్ఝనవసేన భగవా పటిసరణం ఏతేసన్తి భగవంపటిసరణా. తేనాహ ‘‘అపిచా’’తిఆది. పటివేధవసేనాతి పటివిజ్ఝితబ్బతావసేన. అసతిపి ముఖే అత్థతో ఏవం వదన్తో వియ హోతీతి ఆహ ‘‘ఫస్సో ఆగచ్ఛతి అహం భగవా కిన్నామో’’తి. ఫస్సో ఞాణస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తోయేవ హి అత్తనో ‘‘అహం కిన్నామో’’తి నామం పుచ్ఛన్తో వియ, భగవా చస్స నామం కరోన్తో వియ హోతి.

పటిభాతూతి ఏత్థ పటిసద్దాపేక్ఖాయ ‘‘భగవన్త’’న్తి ఉపయోగవచనం, అత్థో పన సామివచనవసేనేవ వేదితబ్బోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భగవతో’’తి. పటిభాతూతి చ భాగో హోతు. భగవతో హి ఏస భాగో, యదిదం ధమ్మస్స దేసనా, అమ్హాకం పన భాగో సవనన్తి అధిప్పాయో. ఏవఞ్హి సద్దలక్ఖణేన సమేతి. కేచి పన పటిభాతూతి పదస్స దిస్సతూతి అత్థం వదన్తి, ఞాణేన దిస్సతు, దేసీయతూతి వా అత్థో. ఉపట్ఠాతూతి ఞాణస్స పచ్చుపతిట్ఠతు. పాళియం కో అధిప్పయాసోతి ఏత్థ కో అధికప్పయోగోతి అత్థో.

లోకవజ్జవసేనాతి లోకియజనేహి పకతియా గరహితబ్బవజ్జవసేన. విపాకవజ్జవసేనాతి విపాకస్స అపాయసంవత్తనికవజ్జవసేన. కథన్తిఆదినా ఉభయవజ్జవసేనపి అప్పసావజ్జతాయ విసయం దస్సేతి. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అఞ్ఞతిత్థియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. అకుసలమూలసుత్తవణ్ణనా

౭౦. నవమే లుబ్భతీతి లోభో. దుస్సతీతి దోసో. ముయ్హతీతి మోహో. లోభాదీని పనేతాని అసహజాతానం పాణాతిపాతాదీనం కేసఞ్చి అకుసలానం ఉపనిస్సయపచ్చయట్ఠేన, సహజాతానం అదిన్నాదానాదీనం కేసఞ్చి సమ్పయుత్తా హుత్వా ఉప్పాదకట్ఠేన, సయఞ్చ అకుసలానీతి సావజ్జదుక్ఖవిపాకట్ఠేనాతి ఆహ ‘‘అకుసలానం మూలాని, అకుసలాని చ తాని మూలానీ’’తి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘రత్తో ఖో, ఆవుసో, రాగేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో పాణమ్పి హనతీ’’తిఆది. యదపీతి లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యోపి, భిక్ఖవే, లోభో’’తి. తదపీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయోతి ఆహ ‘‘సోపి అకుసలమూల’’న్తి. వినాపి లిఙ్గవిపల్లాసేన అత్థయోజనం దస్సేన్తో ‘‘అకుసలమూలం వా’’తిఆదిమాహ. సబ్బత్థాతి ‘‘యదపి, భిక్ఖవే, దోసో, తదపి అకుసలమూల’’న్తిఆదీసు. అభిసఙ్ఖరోతీతి ఏత్థ ఆయూహతీతి అత్థం వత్వా తఞ్చ ఆయూహనం పచ్చయసమవాయసిద్ధితో సమ్పిణ్డనం రాసికరణం వియ హోతీతి ఆహ ‘‘సమ్పిణ్డేతి రాసిం కరోతీ’’తి.

పాళియం ‘‘వధేనా’’తిఆదీసు వధేనాతి మారణేన వా పోథనేన వా. వధసద్దో హి హింసనత్థో విహేఠనత్థో చ హోతి. బన్ధనేనాతి అద్దుబన్ధనాదినా. జానియాతి ధనజానియా, ‘‘సతం గణ్హథ, సహస్సం గణ్హథా’’తి ఏవం పవత్తితదణ్డేనాతి అత్థో. గరహాయాతి పఞ్చసిఖముణ్డకకరణం, గోమయసిఞ్చనం, గీవాయ కురణ్డకబన్ధనన్తి ఏవమాదీని కత్వా గరహపాపనేన. తత్థ పఞ్చసిఖముణ్డకకరణం నామ కాకపక్ఖకరణం. గోమయసిఞ్చనం సీసేన కణోదకావసేచనం. కురణ్డకబన్ధనం గద్దులబన్ధనం.

కాలస్మిం న వదతీతి యుత్తకాలే న వదతి, వత్తబ్బకాలస్స పుబ్బే వా పచ్ఛా వా అయుత్తకాలే వత్తా హోతి. అభూతవాదీతి యం నత్థి, తస్స వత్తా. తేనాహ ‘‘భూతం న వదతీ’’తి. అత్థం న వదతీతి కారణం న వదతి, అకారణనిస్సితం నిప్ఫలం వత్తా హోతి. ధమ్మం న వదతీతి సభావం న వదతి, అసభావం వత్తా అయథావాదీతి అత్థో. వినయం న వదతీతి సంవరవినయం న వదతి, న సంవరవినయప్పటిసంయుత్తస్స వత్తా హోతి, అత్తనో సుణన్తస్స చ న సంవరవినయావహస్స వత్తాతి అత్థో.

అతచ్ఛన్తి అభూతత్థం. తేనాహ ‘‘ఇతరం తస్సేవ వేవచన’’న్తి. అథ వా అభూతన్తి అసన్తం అవిజ్జమానం. అతచ్ఛన్తి అతథాకారం.

పుఞ్ఞకమ్మతో ఏతి ఉప్పజ్జతీతి అయో, వడ్ఢి. తప్పటిక్ఖేపేన అనయో, అవడ్ఢీతి ఆహ ‘‘అనయం ఆపజ్జతీతి అవడ్ఢిం ఆపజ్జతీ’’తి. మాలువాసిపాటికా నామ దీఘసణ్ఠానం మాలువాపక్కం, మాలువాఫలపోట్ఠలికాతి అత్థో. ఫలితాయాతి ఆతపేన సుస్సిత్వా భిన్నాయ. వటరుక్ఖాదీనం మూలేతి వటరుక్ఖాదీనం సమీపే. సకభావేన సణ్ఠాతుం న సక్కోన్తీతి కస్మా న సక్కోన్తి? భవనవినాసభయా. రుక్ఖమూలే పతితమాలువాబీజతో హి లతా ఉప్పజ్జిత్వా రుక్ఖం అభిరుహతి. సా మహాపత్తా చేవ బహుపత్తా చ మహాకోలిరపత్తసణ్ఠానేహి తతో చ మహన్తతరేహి సాఖావిటపన్తరేహి పత్తేహి సమన్నాగతా. అథ నం రుక్ఖం మూలతో పట్ఠాయ వినన్ధమానా సబ్బవిటపాని సఞ్ఛాదేత్వా మహన్తం భారం జనేత్వా తిట్ఠతి, సా వాతే వాయన్తే దేవే వా వస్సన్తే ఓఘనహేట్ఠాగతా ఓలమ్బనహేతుభూతం ఘనభావం జనేత్వా తస్స రుక్ఖస్స సబ్బసాఖం భిజ్జతి, భూమియం నిపాతేతి. తతో తస్మిం రుక్ఖే పతిట్ఠితవిమానం భిజ్జతి వినస్సతి. ఇతి తా దేవతాయో భవనవినాసభయా సకభావేన సణ్ఠాతుం న సక్కోన్తి. ఏత్థ చ యం సాఖట్ఠకవిమానం హోతి, తం సాఖాసు భిజ్జమానాసు తత్థ తత్థేవ భిజ్జిత్వా సబ్బసాఖాసు భిన్నాసు సబ్బం భిజ్జతి, రుక్ఖట్ఠకవిమానం పన యావ రుక్ఖస్స మూలమత్తమ్పి తిట్ఠతి, తావ న నస్సతీతి వేదితబ్బం. తత్థ తత్థ పలుజ్జిత్వాతి తత్థ తత్థ భిజ్జిత్వా. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అకుసలమూలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. ఉపోసథసుత్తవణ్ణనా

౭౧. దసమే తదహూతి ఏత్థ తస్మిం అహనీతి అత్థోతి ఆహ ‘‘తస్మిం అహు ఉపోసథే’’తి. ఉపవసన్తి ఏత్థాతి ఉపోసథో, ఉపోసథదివసో. ఉపవసన్తీతి చ సీలేన వా అనసనేన వా ఖీరసాయనాదివిధినా వా ఉపేతా హుత్వా వసన్తీతి అత్థో. ఉపోసథదివసే హి సాసనికా సీలేన, బాహిరకా సబ్బసో ఆహారస్స అభుఞ్జనేన ఖీరసాయనమధుసాయనాదివిధినా వా ఉపేతా హుత్వా విహరన్తి. సో పనేస ఉపోసథదివసో అట్ఠమిచాతుద్దసిపన్నరసిభేదేన తివిధో, తస్మా సేసద్వయనివారణత్థం ‘‘పన్నరసికఉపోసథదివసే’’తి వుత్తం. వవస్సగ్గత్థేతి వచసాయత్థే. దివసద్దో దివాసద్దో వియ దివసపరియాయో, తస్స విసేసనభావేన వుచ్చమానో దివాసద్దో సవిసేసేన దీపేతీతి ఆహ ‘‘దివసస్స దివా, మజ్ఝన్హికే కాలేతి అత్థో’’తి. పటిచ్ఛాపేత్వాతి సమ్పటిచ్ఛనం కారేత్వా. విపాకఫలేనాతి సదిసఫలేన. న మహప్ఫలో హోతి మనోదుచ్చరితదుస్సీల్యేన ఉపక్కిలిట్ఠభావతో. విపాకానిసంసేనాతి ఉద్రయఫలేన. విపాకోభాసేనాతి పటిపక్ఖవిగమజనితేన సభావసఙ్ఖాతేన విపాకోభాసేన. న మహాఓభాసో అపరిసుద్ధభావతో. విపాకవిప్ఫారస్సాతి విపాకవేపుల్లస్స.

నాహం క్వచనీతిఆదివచనస్స మిచ్ఛాభినివేసవసేన పవత్తత్తా ‘‘ఇదం తస్స ముసావాదస్మిం వదామీ’’తి పాళియం వుత్తం, చతుకోటికసుఞ్ఞతాదస్సనవసేన పవత్తం పన అరియదస్సనమేవాతి న తత్థ ముసావాదో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి ‘నాహం క్వచని, కస్సచి కిఞ్చనతస్మిం, న చ మమ క్వచని, కిస్మిఞ్చి కిఞ్చనతత్థీ’’’తిఆది (మ. ని. ౩.౭౦).

ఏత్థ హి చతుకోటికసుఞ్ఞతా కథితా. కథం? అరియో (విసుద్ధి. ౨.౭౬౦; మ. ని. అట్ఠ. ౩.౭౦) హి నాహం క్వచనీతి క్వచి అత్తానం న పస్సతి, కస్సచి కిఞ్చనతస్మిన్తి అత్తనో అత్తానం కస్సచి పరస్స కిఞ్చనభావే ఉపనేతబ్బం న పస్సతి, భాతిట్ఠానే భాతరం, సహాయట్ఠానే సహాయం, పరిక్ఖారట్ఠానే పరిక్ఖారం మఞ్ఞిత్వా ఉపనేతబ్బం న పస్సతీతి అత్థో. న చ మమ క్వచనీతి ఏత్థ మమ-సద్దం తావ ఠపేత్వా క్వచని పరస్స చ అత్తానం క్వచి న పస్సతీతి అయమత్థో. ఇదాని మమ-సద్దం ఆహరిత్వా ‘‘మమ కిస్మిఞ్చి కిఞ్చనతత్థీ’’తి సో పరస్స అత్తానం ‘‘మమ కిస్మిఞ్చి కిఞ్చనభావేన అత్థీ’’తి న పస్సతి, అత్తనో భాతికట్ఠానే భాతరం, సహాయట్ఠానే సహాయం, పరిక్ఖారట్ఠానే పరిక్ఖారన్తి కిస్మిఞ్చి ఠానే పరస్స అత్తానం ఇమినా కిఞ్చనభావేన ఉపనేతబ్బం న పస్సతీతి అత్థో. ఏవమయం యస్మా నేవ కత్థచి అత్తానం పస్సతి, న తం పరస్స కిఞ్చనభావే ఉపనేతబ్బం పస్సతి. న కత్థచి పరస్స అత్తానం పస్సతి, న పరస్స అత్తానం అత్తనో కిఞ్చనభావే ఉపనేతబ్బం పస్సతి, తస్మా అయం సుఞ్ఞతా చతుకోటికాతి వేదితబ్బా.

యస్మా పన మిచ్ఛాదిట్ఠికానం యాథావదస్సనస్స అసమ్భవతో యథావుత్తచతుకోటికసుఞ్ఞతాదస్సనం న సమ్భవతి, తస్మా ‘‘నత్థి మాతా, నత్థి పితా’’తిఆదివచనం (దీ. ని. ౧.౧౭౧) వియ మిచ్ఛాగాహవసేన ‘‘నాహం క్వచనీ’’తిఆది వుత్తన్తి యుత్తో చేత్థ ముసావాదసమ్భవో. కత్థచీతి ఠానే, కాలే వా. అథ ‘‘నిప్ఫలో’’తి కస్మా వుత్తం. ‘‘న మహప్ఫలో’’తి సద్దేన హి మహప్ఫలాభావోవ జోతితో, న పన సబ్బథా ఫలాభావోతి ఆహ ‘‘బ్యఞ్జనమేవ హి ఏత్థ సావసేస’’న్తిఆది. సేసపదేసుపీతి ‘‘న మహానిసంసో’’తిఆదీసుపి.

అట్ఠహి కారణేహీతి –

‘‘అథ ఖో, భన్తే, సక్కో దేవానమిన్దో దేవానం తావతింసానం భగవతో అట్ఠ యథాభుచ్చే వణ్ణే పయిరుదాహాసి – ‘తం కిం మఞ్ఞన్తి, భోన్తో దేవా తావతింసా, యావఞ్చ సో భగవా బహుజనహితాయ పటిపన్నో బహుజనసుఖాయ లోకానుకమ్పాయ అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సానం, ఏవం బహుజనహితాయ పటిపన్నం బహుజనసుఖాయ లోకానుకమ్పాయ అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సానం ఇమినాపఙ్గేన సమన్నాగతం సత్థారం నేవ అతీతంసే సమనుపస్సామి, న పనేతరహి అఞ్ఞత్ర తేన భగవతా’’తి –

ఆదినా మహాగోవిన్దసుత్తే (దీ. ని. ౨.౨౯౬) విత్థారితేహి బహుజనహితాయ పటిపన్నాదీహి బుద్ధానుభావదీపకేహి అట్ఠహి కారణేహి. అథ ‘‘నవహి కారణేహీ’’తి అవత్వా ‘‘అట్ఠహి కారణేహీ’’తి కస్మా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏత్థ హి…పే… సబ్బే లోకియలోకుత్తరా బుద్ధగుణా సఙ్గహితా’’తి. ఇదం వుత్తం హోతి – ఇమస్మిం సుత్తే ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తి ఇమినా వచనేన అవిసేసతో సబ్బేపి లోకియలోకుత్తరా బుద్ధగుణా దీపితా, తస్మా తేన దీపితగుణే సన్ధాయ ‘‘అట్ఠహి కారణేహీ’’తి వుత్తన్తి. అరహన్తిఆదీహి పాటియేక్కగుణావ నిద్దిట్ఠాతి అరహన్తిఆదీహి ఏకేకేహి పదేహి ఏకేకే గుణావ నిద్దిట్ఠాతి అత్థో.

సహతన్తికన్తి పాళిధమ్మసహితం. పురిమనయేనేవ యోజనా కాతబ్బాతి ‘‘కిలిట్ఠస్మిఞ్హి కాయే పసాధనం పసాధేత్వా నక్ఖత్తం కీళమానా న సోభన్తీ’’తిఆదినా నయేన యోజనా కాతబ్బాతి అత్థో.

సఙ్ఘస్స అనుస్సరణం నామ తస్స గుణానుస్సరణమేవాతి ఆహ ‘‘అట్ఠన్నం అరియపుగ్గలానం గుణే అనుస్సరతీ’’తి. ద్వే తయో వారే గాహాపితం ఉసుమన్తి ద్వే తయో వారే ఉద్ధనం ఆరోపేత్వా సేదనవసేన గాహాపితం ఉసుమం. పురిమనయేనేవ యోజనా కాతబ్బాతి ‘‘కిలిట్ఠస్మిఞ్హి వత్థే పసాధనం పసాధేత్వా నక్ఖత్తం కీళమానా న సోభన్తీ’’తిఆదినా నయేన యోజనా కాతబ్బా.

పహీనకాలతో పట్ఠాయ…పే… విరతావాతి ఏతేన పహానహేతుకా ఇధాధిప్పేతా విరతీతి దస్సేతి. కమ్మక్ఖయకరఞాణేన హి పాణాతిపాతదుస్సీల్యస్స పహీనత్తా అరహన్తో అచ్చన్తమేవ తతో పటివిరతాతి వుచ్చతి సముచ్ఛేదవసేన పహానవిరతీనం అధిప్పేతత్తా. కిఞ్చాపి పహానవిరమణానం పురిమపచ్ఛిమకాలతా నత్థి, మగ్గధమ్మానం పన సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం సమ్మావాచాదీనఞ్చ పచ్చయపచ్చయుప్పన్నభావే అపేక్ఖితే సహజాతానమ్పి పచ్చయపచ్చయుప్పన్నభావేన గహణం పురిమపచ్ఛిమభావేనేవ హోతీతి, గహణప్పవత్తిఆకారవసేన పచ్చయభూతేసు సమ్మాదిట్ఠిఆదీసు పహాయకధమ్మేసు పహానకిరియాయ పురిమకాలవోహారో, పచ్చయుప్పన్నాసు చ విరతీసు విరమణకిరియాయ అపరకాలవోహారో చ హోతీతి పహానం వా సముచ్ఛేదవసేన, విరతి పటిప్పస్సద్ధివసేన యోజేతబ్బా.

అథ వా పాణో అతిపాతీయతి ఏతేనాతి పాణాతిపాతో, పాణఘాతహేతుభూతో ధమ్మసమూహో. కో పన సో? అహిరికానోత్తప్పదోసమోహవిహింసాదయో కిలేసా. తే హి అరహన్తో అరియమగ్గేన పహాయ సముగ్ఘాతేత్వా పాణాతిపాతదుస్సీల్యతో అచ్చన్తమేవ పటివిరతాతి వుచ్చన్తి, కిలేసేసు పహీనేసు కిలేసనిమిత్తస్స కమ్మస్స అనుప్పజ్జనతో. అదిన్నాదానం పహాయాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. విరతావాతి అవధారణేన తస్సా విరతియా కాలాదివసేన అపరియన్తతం దస్సేతి. యథా హి అఞ్ఞే సమాదిన్నవిరతికాపి అనవట్ఠితచిత్తతాయ లాభజీవితాదిహేతు సమాదానం భిన్దన్తి, న ఏవం అరహన్తో, అరహన్తో పన సబ్బసో పహీనపాణాతిపాతత్తా అచ్చన్తవిరతా ఏవాతి.

దణ్డనసఙ్ఖాతస్స పరవిహేఠనస్స చ పరివజ్జనభావదీపనత్థం దణ్డసత్థానం నిక్ఖేపవచనన్తి ఆహ ‘‘పరూపఘాతత్థాయా’’తిఆది. లజ్జీతి ఏత్థ వుత్తలజ్జాయ ఓత్తప్పమ్పి వుత్తమేవాతి దట్ఠబ్బం. న హి పాపజిగుచ్ఛనపాపుత్తాసరహితం, పాపభయం వా అలజ్జనం అత్థీతి. ధమ్మగరుతాయ వా అరహన్తానం ధమ్మస్స చ అత్తా ధీనత్తా అత్తాధిపతిభూతా లజ్జావ వుత్తా, న పన లోకాధిపతి ఓత్తప్పం. ‘‘దయం మేత్తచిత్తతం ఆపన్నా’’తి కస్మా వుత్తం, నను దయా-సద్దో ‘‘అదయాపన్నో’’తిఆదీసు కరుణాయ పవత్తతీతి? సచ్చమేతం, అయం పన దయా-సద్దో అనురక్ఖణత్థం అన్తోనీతం కత్వా పవత్తమానో మేత్తాయ కరుణాయ చ పవత్తతీతి ఇధ మేత్తాయ పవత్తమానో వుత్తో. మిజ్జతి సినియ్హతీతి మేత్తా, మేత్తా ఏతస్స అత్థీతి మేత్తం, మేత్తం చిత్తం ఏతస్సాతి మేత్తచిత్తో, తస్స భావో మేత్తచిత్తతా, మేత్తాఇచ్చేవ అత్థో.

సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీతి ఏతేన తస్సా విరతియా పవత్తవసేన అపరియన్తతం దస్సేతి. పాణభూతేతి పాణజాతే. అనుకమ్పకాతి కరుణాయనకా, యస్మా పన మేత్తా కరుణాయ విసేసపచ్చయో హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘తాయ ఏవ దయాపన్నతాయా’’తి. ఏవం యేహి ధమ్మేహి పాణాతిపాతా విరతి సమ్పజ్జతి, తేహి లజ్జామేత్తాకరుణాధమ్మేహి సమఙ్గిభావో దస్సితో.

పరపరిగ్గహితస్స ఆదానన్తి పరసన్తకస్స ఆదానం. థేనో వుచ్చతి చోరో, తస్స భావో థేయ్యం, కామఞ్చేత్థ ‘‘లజ్జీ దయాపన్నో’’తి న వుత్తం, అధికారవసేన పన అత్థతో వుత్తమేవాతి దట్ఠబ్బం. యథా హి లజ్జాదయో పాణాతిపాతప్పహానస్స విసేసపచ్చయా, ఏవం అదిన్నాదానప్పహానస్సపీతి, తస్మా సాపి పాళి ఆనేత్వా వత్తబ్బా. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి. అథ వా సుచిభూతేనాతి ఏతేన హిరోత్తప్పాదీహి సమన్నాగమో, అహిరికాదీనఞ్చ పహానం వుత్తమేవాతి ‘‘లజ్జీ’’తిఆది న వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

అసేట్ఠచరియన్తి అసేట్ఠానం హీనానం, అసేట్ఠం వా లామకం చరియం, నిహీనవుత్తిం మేథునన్తి అత్థో. బ్రహ్మం సేట్ఠం ఆచారన్తి మేథునవిరతిమాహ. ఆరాచారీ మేథునాతి ఏతేన – ‘‘ఇధేకచ్చో న హేవ ఖో మాతుగామేన సద్ధిం ద్వయంద్వయసమాపత్తిం సమాపజ్జతి, అపిచ ఖో మాతుగామస్స ఉచ్ఛాదనపరిమద్దనన్హాపనసమ్బాహనం సాదియతి, సో తం అస్సాదేతి, తం నికామేతి, తేన చ విత్తిం ఆపజ్జతీ’’తిఆదినా (అ. ని. ౭.౫౦) వుత్తా సత్తవిధమేథునసంయోగాపి పటివిరతి దస్సితాతి దట్ఠబ్బం.

‘‘సచ్చతో థేతతో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౯) వియ థేత-సద్దో థిరపరియాయో, థిరభావో చ సచ్చవాదితాయ ఠితకథత్తా కథావసేన వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘ఠితకథాతి అత్థో’’తి. న ఠితకథోతి యథా హలిద్దిరాగాదయో అనవట్ఠితసభావతాయ న ఠితా, ఏవం న ఠితా కథా యస్స సో న ఠితకథోతి హలిద్దిరాగాదయో యథా కథాయ ఉపమా హోన్తి, ఏవం యోజేతబ్బం. ఏస నయో ‘‘పాసాణలేఖా వియా’’తిఆదీసుపి. సద్ధా అయతి పవత్తతి ఏత్థాతి సద్ధాయా, సద్ధాయా ఏవ సద్ధాయికా యథా వేనయికా. సద్ధాయ వా అయితబ్బా సద్ధాయికా, సద్ధేయ్యాతి అత్థో. వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి విసంవాదనతోతి అధిప్పాయో.

ఏకం భత్తం ఏకభత్తం, తం ఏతేసమత్థీతి ఏకభత్తికా, ఏకస్మిం దివసే ఏకవారమేవ భుఞ్జనకా. తయిదం రత్తిభోజనేనపి సియాతి ఆహ ‘‘రత్తూపరతా’’తి. ఏవమ్పి సాయన్హభోజనేనపి సియుం ఏకభత్తికాతి తదాసఙ్కానివత్తనత్థం ‘‘విరతా వికాలభోజనా’’తి వుత్తం. అరుణుగ్గమనతో పట్ఠాయ యావ మజ్ఝన్హికా అయం బుద్ధానం అరియానం ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణో భోజనస్స కాలో నామ, తదఞ్ఞో వికాలో. అట్ఠకథాయం పన దుతియపదేన రత్తిభోజనస్స పటిక్ఖిత్తత్తా అపరణ్హో ‘‘వికాలో’’తి వుత్తో.

సఙ్ఖేపతో ‘‘సబ్బపాపస్స అకరణ’’న్తిఆదినయప్పవత్తం (దీ. ని. ౨.౯౦; ధ. ప. ౧౮౩) భగవతో సాసనం సచ్ఛన్దరాగప్పవత్తితో నచ్చాదీనం దస్సనం న అనులోమేతీతి ఆహ ‘‘సాసనస్స అననులోమత్తా’’తి. అత్తనా పయోజియమానం పరేహి పయోజాపీయమానఞ్చ నచ్చం నచ్చభావసామఞ్ఞతో పాళియం ఏకేనేవ నచ్చసద్దేన గహితం, తథా గీతవాదితసద్దా చాతి ఆహ ‘‘నచ్చననచ్చాపనాదివసేనా’’తి. ఆది-సద్దేన గాయనగాయాపనవాదనవాదాపనాని సఙ్గణ్హాతి. దస్సనేన చేత్థ సవనమ్పి సఙ్గహితం విరూపేకసేసనయేన. ఆలోచనసభావతాయ వా పఞ్చన్నం విఞ్ఞాణానం సవనకిరియాయపి దస్సనసఙ్ఖేపసబ్భావతో దస్సనాఇచ్చేవ వుత్తం. అవిసూకభూతస్స గీతస్స సవనం కదాచి వట్టతీతి ఆహ ‘‘విసూకభూతం దస్సన’’న్తి. తథా హి వుత్తం పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దకపాఠట్ఠకథాయ ‘‘ధమ్మూపసంహితం గీతం వట్టతి, గీతూపసంహితో ధమ్మో న వట్టతీ’’తి.

యం కిఞ్చీతి గన్థితం వా అగన్థితం వా యం కిఞ్చి పుప్ఫం. గన్ధజాతన్తి గన్ధజాతియం. తస్సాపి ‘‘యం కిఞ్చీ’’తి వచనతో ధూపితస్సపి అధూపితస్సపి యస్స కస్సచి విలేపనాది న వట్టతీతి దస్సేతి. ఉచ్చాతి ఉచ్చసద్దేన సమానత్థం ఏకం సద్దన్తరం. సేతి ఏత్థాతి సయనం. ఉచ్చాసయనం మహాసయనఞ్చ సమణసారుప్పరహితం అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘పమాణాతిక్కన్తం అకప్పియత్థరణ’’న్తి, ఆసన్దాదిఆసనఞ్చేత్థ సయనేన సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. యస్మా పన ఆధారే పటిక్ఖిత్తే తదాధారకిరియా పటిక్ఖిత్తావ హోతి, తస్మా ‘‘ఉచ్చాసయనమహాసయనా’’ఇచ్చేవ వుత్తం. అత్థతో పన తదుపభోగభూతనిసజ్జానిపజ్జనేహి విరతి దస్సితాతి దట్ఠబ్బా. అథ వా ‘‘ఉచ్చాసయనాసనమహాసయనాసనా’’తి, ఏతస్మిం అత్థే ఏకసేసనయేన అయం నిద్దేసో కతో యథా ‘‘నామరూపపచ్చయా సళాయతన’’న్తి. (మ. ని. ౩.౧౨౬; సం. ని. ౨.౧) ఆసనకిరియాపుబ్బకత్తా వా సయనకిరియాయ సయనగ్గహణేనేవ ఆసనమ్పి సఙ్గహితన్తి వేదితబ్బం.

‘‘కీవా’’తి అయం నిపాతో. ‘‘కిత్తక’’న్తి ఇమస్స అత్థం బోధేతీతి ఆహ ‘‘కీవమహప్ఫలోతి కిత్తకం మహప్ఫలో’’తి. సేసపదేసూతి ‘‘కీవమహానిసంసో’’తిఆదీసు. రత్త-సద్దో రతనపరియాయోతి ఆహ ‘‘పహూతరత్తరతనానన్తి పహూతేన రత్తసఙ్ఖాతేన రతనేన సమన్నాగతాన’’న్తి. పాళియం పన ‘‘పహూతసత్తరతనాన’’న్తిపి పాఠో దిస్సతి. భేరితలసదిసం కత్వాతి భేరితలం వియ సమం కత్వా. తతో ఏకం భాగం న అగ్ఘతీతి యథావుత్తం చక్కవత్తిరజ్జం తతో సోళసభాగతో ఏకం భాగం న అగ్ఘతి. తతో బహుతరం హోతీతి చక్కవత్తిరజ్జసిరితో బహుతరం హోతి.

చాతుమహారాజీకానన్తిఆదీసు చాతుమహారాజికా నామ సినేరుపబ్బతస్స వేమజ్ఝే హోన్తి, తేసు బహూ పబ్బతట్ఠాపి ఆకాసట్ఠాపి, తేసం పరమ్పరా చక్కవాళపబ్బతం పత్తా, ఖిడ్డాపదోసికా, మనోపదోసికా, సీతవలాహకా, ఉణ్హవలాహకా, చన్దిమా, దేవపుత్తో, సూరియో, దేవపుత్తోతి ఏతే సబ్బే చాతుమహారాజికదేవలోకట్ఠకా ఏవ. తేత్తింస జనా తత్థ ఉప్పన్నాతి తావతింసా. అపిచ తావతింసాతి తేసం దేవానం నామమేవాతి వుత్తం. తేపి అత్థి పబ్బతట్ఠకా, అత్థి ఆకాసట్ఠకా, తేసం పరమ్పరా చక్కవాళపబ్బతం పత్తా, తథా యామాదీనం. ఏకదేవలోకేపి హి దేవానం పరమ్పరా చక్కవాళపబ్బతం అప్పత్తా నామ నత్థి. తత్థ దిబ్బసుఖం యాతా పయాతా సమ్పత్తాతి యామా. తుట్ఠా పహట్ఠాతి తుసితా. పకతిపటియత్తారమ్మణతో అతిరేకేన రమితుకామకాలే యథారుచితే భోగే నిమ్మినిత్వా నిమ్మినిత్వా రమన్తీతి నిమ్మానరతి. చిత్తాచారం ఞత్వా పరేహి నిమ్మితేసు భోగేసు వసం వత్తేన్తీతి పరనిమ్మితవసవత్తీ.

తత్థ చాతుమహారాజికానం దేవానం మనుస్సగణనాయ నవుతివస్ససతసహస్సాని ఆయుప్పమాణం. తావతింసానం దేవానం తిస్సో చ వస్సకోటియో సట్ఠి చ వస్ససతసహస్సాని. యామానం దేవానం చుద్దస చ వస్సకోటియో చత్తారి చ వస్ససతసహస్సాని. తుసితానం దేవానం సత్తపఞ్ఞాస చ వస్సకోటియో సట్ఠి చ వస్ససతసహస్సాని. నిమ్మానరతీనం దేవానం ద్వే చ వస్సకోటిసతాని తిస్సో చ వస్సకోటియో చత్తారి చ వస్ససతసహస్సాని. పరనిమ్మితవసవత్తీనం దేవానం నవ చ వస్సకోటిసతాని ఏకవీస కోటియో చ సట్ఠి చ వస్ససతసహస్సాని.

ముట్ఠిహత్థపాదకేతి పాదతలతో యావ అటనియా హేట్ఠిమన్తో, తావ ముట్ఠిరతనప్పమాణపాదకే. తఞ్చ ఖో మజ్ఝిమస్స పురిసస్స హత్థేన, యస్సిదాని వడ్ఢకీహత్థోతి సమఞ్ఞా. సీలసమాదానతో పట్ఠాయ అఞ్ఞం కిఞ్చి అకత్వా ధమ్మస్సవనేన వా కమ్మట్ఠానమనసికారేన వా వీతినామేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘తం పన ఉపవసన్తేన…పే… విచారేతబ్బ’’న్తి.

వాచం భిన్దిత్వా ఉపోసథఙ్గాని సమాదాతబ్బానీతి ‘‘ఇమఞ్చ రత్తిం ఇమఞ్చ దివస’’న్తి కాలపరిచ్ఛేదం కత్వా ‘‘ఉపోసథఙ్గవసేన అట్ఠ సిక్ఖాపదాని సమాదియామీ’’తి ఏకతో కత్వా పున పచ్చేకం ‘‘పాణాతిపాతా వేరమణిసిక్ఖాపదం సమాదియామి…పే… ఉచ్చాసయనమహాసయనా వేరమణిసిక్ఖాపదం సమాదియామీ’’తి ఏవం వచీభేదం కత్వా యథాపాళి సమాదాతబ్బాని. పాళిం అజానన్తేన పన అత్తనో భాసాయ పచ్చేకం వా ‘‘బుద్ధపఞ్ఞత్తం ఉపోసథం అధిట్ఠామీ’’తి ఏకతో అధిట్ఠానవసేన వా సమాదాతబ్బాని, అఞ్ఞం అలభన్తేన అధిట్ఠాతబ్బాని. ఉపాసకసీలఞ్హి అత్తనా సమాదియన్తేనపి సమాదిన్నం పరసన్తికే సమాదియన్తేనపి, ఏకజ్ఝం సమాదిన్నమ్పి సమాదిన్నమేవ హోతి పచ్చేకం సమాదిన్నమ్పి. తం పన ఏకజ్ఝం సమాదియతో ఏకాయేవ విరతి ఏకా చేతనా హోతి. సా పన సబ్బవిరతిచేతనానం కిచ్చకారీతి తేనపి సబ్బసిక్ఖాపదాని సమాదిన్నానేవ. పచ్చేకం సమాదియతో పన నానావిరతిచేతనాయో యథాసకం కిచ్చవసేన ఉప్పజ్జన్తి, సబ్బసమాదానే పన వచీభేదో కాతబ్బోయేవ. పరూపరోధపటిసంయుత్తా పరవిహింసాసంయుత్తా.

నను చ ‘‘మణి’’న్తి వుత్తే వేళురియమ్పి సఙ్గహితమేవ, కిమత్థం పన వేళురియన్తి ఆహ ‘‘వేళురియన్తి…పే… దస్సేతీ’’తి. ‘‘మణి’’న్తి వత్వావ ‘‘వేళురియ’’న్తి ఇమినా జాతిమణిభావం దస్సేతీతి యోజేతబ్బం. ఏకవస్సికవేళువణ్ణన్తి జాతితో ఏకవస్సాతిక్కన్తవేళువణ్ణం. లద్ధకన్తి సున్దరం. చన్దప్పభా తారగణావ సబ్బేతి యథా చన్దప్పభాయ కలం సబ్బే తారాగణా నానుభవన్తీతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘చన్దప్పభాతి సామిఅత్థే పచ్చత్త’’న్తి.

ఉపోసథసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

మహావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.