(౮) ౩. ఆనన్దవగ్గో

౧. ఛన్నసుత్తవణ్ణనా

౭౨. తతియస్స పఠమే ఛన్నపరిబ్బాజకోతి న నగ్గపరిబ్బాజకో. బాహిరకసమయం లుఞ్చిత్వా హరన్తోతి బాహిరకానం సమయం నిసేధేత్వా ఆపన్నో.

పఞ్ఞాచక్ఖుస్స విబన్ధనతో అన్ధం కరోతీతి అన్ధకరణోతి ఆహ ‘‘యస్స రాగో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆది. అచక్ఖుకరణోతి అసమత్థసమాసోయం ‘‘అసూరియపస్సాని ముఖానీ’’తిఆదీసు వియాతి ఆహ ‘‘పఞ్ఞాచక్ఖుం న కరోతీతి అచక్ఖుకరణో’’తి. పఞ్ఞానిరోధికోతి అనుప్పన్నాయ లోకియలోకుత్తరాయ పఞ్ఞాయ ఉప్పజ్జితుం న దేతి, లోకియపఞ్ఞం పన అట్ఠసమాపత్తిపఞ్చాభిఞ్ఞావసేన ఉప్పన్నమ్పి సముచ్ఛిన్దిత్వా ఖిపతీతి పఞ్ఞానిరోధికోతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. అనుప్పన్నానుప్పాదఉప్పన్నపరిహానినిమిత్తతాయ హి పఞ్ఞం నిరోధేతీతి పఞ్ఞానిరోధికో. విహనతి విబాధతీతి విఘాతో, దుక్ఖన్తి ఆహ ‘‘దుక్ఖసఙ్ఖాతస్స విఘాతస్సా’’తి. కిలేసనిబ్బానన్తి ఇమినా అసఙ్ఖతనిబ్బానమేవ వదతి. అసఙ్ఖతఞ్హి నిబ్బానం నామ, తం పచ్చక్ఖం కాతుం న దేతీతి అనిబ్బానసంవత్తనికో. లోకుత్తరమిస్సకో కథితో పుబ్బభాగియస్సపి అరియమగ్గస్స కథితత్తా.

ఛన్నసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఆజీవకసుత్తవణ్ణనా

౭౩. దుతియే న అఞ్ఞాతుకామోతి న ఆజానితుకామోయేవాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పరిగ్గణ్హనత్థం పన ఆగతో’’తి, పఞ్ఞాయ పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఉపపరిక్ఖిత్వా గణ్హనత్థన్తి అత్థో. కారణాపదేసోతి కారణనిద్దేసో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

ఆజీవకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. మహానామసక్కసుత్తవణ్ణనా

౭౪. తతియే గిలానస్స భావో గేలఞ్ఞన్తి ఆహ ‘‘గిలానభావతో’’తి. దీపేతీతి దేసనాక్కమేనేవ పఞ్ఞాపేతి. పఠమఞ్హి సేఖసీలసమాధిపఞ్ఞాయో వత్వా పచ్ఛా అసేఖసీలాదీని వదన్తో ఇమమత్థం దీపేతి.

మహానామసక్కసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. నిగణ్ఠసుత్తవణ్ణనా

౭౫. చతుత్థే హంసవట్టకచ్ఛన్నేనాతి హంసవట్టకపరిచ్ఛన్నేన, హంసమణ్డలాకారేనాతి అత్థో. నత్థి ఏతస్స పరిసేసన్తి అపరిసేసం. తేనాహ ‘‘అప్పమత్తకమ్పి అసేసేత్వా’’తి. అపరిసేసధమ్మజాననతో వా అపరిసేససఙ్ఖాతం ఞాణదస్సనం పటిజానాతీతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. సతతన్తి నిచ్చం. సమితన్తి తస్సేవ వేవచనన్తి ఆహ ‘‘సతతం సమితన్తి సబ్బకాలం నిరన్తర’’న్తి. అథ వా నిచ్చట్ఠేన సతత-సద్దేన అభిణ్హప్పవత్తి జోతితా సియాతి ‘‘సమిత’’న్తి వుత్తం. తేన నిరన్తరప్పవత్తిం దస్సేతీతి ఆహ ‘‘సబ్బకాలం నిరన్తర’’న్తి.

విసుద్ధిసమ్పాపనత్థాయాతి రాగాదీహి మలేహి అభిజ్ఝావిసమలోభాదీహి చ ఉపక్కిలిట్ఠచిత్తానం సత్తానం విసుద్ధిపాపనత్థాయ. సమతిక్కమనత్థాయాతి సోకస్స చ పరిదేవస్స చ పహానత్థాయ. అత్థం గమనత్థాయాతి కాయికదుక్ఖస్స చ చేతసికదోమనస్సస్స చాతి ఇమేసం ద్విన్నం అత్థఙ్గమనాయ, నిరోధాయాతి అత్థో. ఞాయతి నిచ్ఛయేన కమతి నిబ్బానం. తం వా ఞాయతి పటివిజ్ఝతి ఏతేనాతి ఞాయో, అరియమగ్గోతి ఆహ ‘‘మగ్గస్స అధిగమనత్థాయా’’తి. అపచ్చయనిబ్బానస్స సచ్ఛికరణత్థాయాతి పచ్చయరహితత్తా అపచ్చయస్స అసఙ్ఖతస్స తణ్హావానవిరహితత్తా నిబ్బానన్తి లద్ధనామస్స అమతస్స సచ్ఛికిరియాయ, అత్తపచ్చక్ఖతాయాతి వుత్తం హోతి. ఫుసిత్వా ఫుసిత్వాతి పత్వా పత్వా. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

నిగణ్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. నివేసకసుత్తవణ్ణనా

౭౬. పఞ్చమే కిచ్చకరణీయేసు సహభావట్ఠేన అమా హోన్తీతి అమచ్చా. ‘‘అయం అజ్ఝత్తికో’’తి ఏవం జానన్తి, ఞాయన్తి వాతి ఞాతీ. సస్సుససురపక్ఖికాతి సస్సుససురా చ తప్పక్ఖికో చ సస్సుససురపక్ఖికా. లోహితేన సమ్బద్ధాతి సాలోహితా. పితుపక్ఖికా వా ఞాతీ, మాతుపక్ఖికా సాలోహితా. మాతుపితుపక్ఖికా వా ఞాతీ, సస్సుససురపక్ఖికా సాలోహితా. అవేచ్చ రతనస్స గుణే యాథావతో ఞత్వా పసాదో అవేచ్చప్పసాదో. సో పన యస్మా మగ్గేనాగతత్తా కేనచి అకమ్పనీయో చ అప్పధంసియో చ హోతి, తస్మా ఏవం వుత్తం ‘‘అచలప్పసాదో’’తి. భావఞ్ఞథత్తన్తి సభావస్స అఞ్ఞథత్తం.

వీసతియా కోట్ఠాసేసూతి కేసాదిమత్థలుఙ్గపరియన్తేసు. ద్వాదససు కోట్ఠాసేసూతి పిత్తాదిముత్తపరియన్తేసు. చతూసు కోట్ఠాసేసూతి ‘‘యేన చ సన్తప్పతి, యేన చ జీరీయతి, యేన చ పరిదయ్హతి, యేన చ అసితపీతఖాయితసాయితం సమ్మా పరిణామం గచ్ఛతీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౦౪) ఏవం వుత్తేసు చతూసు కోట్ఠాసేసు. ఛసు కోట్ఠాసేసూతి ‘‘ఉద్ధఙ్గమా వాతా, అధోగమా వాతా, కుచ్ఛిసయా వాతా, కోట్ఠాసయా వాతా, అఙ్గమఙ్గానుసారినో వాతా, అస్సాసో పస్సాసో’’తి (మ. ని. ౨.౩౦౫) ఏవం వుత్తేసు ఛసు కోట్ఠాసేసు. విత్థమ్భనం సేసభూతత్తయసన్థమ్భితతాపాదనం, ‘‘ఉపకీళన’’న్తి ఏకే. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

నివేసకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬-౭. పఠమభవసుత్తాదివణ్ణనా

౭౭-౭౮. ఛట్ఠే అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణన్తి కమ్మసహజాతం విఞ్ఞాణం. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. సత్తమే నత్థి వత్తబ్బం.

పఠమభవసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. సీలబ్బతసుత్తవణ్ణనా

౭౯. అట్ఠమే దుక్కరకారికానుయోగోతి దుక్కరకిరియాయ అనుయోగో. ఉపట్ఠానేన సారన్తి ఉపట్ఠానాకారేన సారం. ‘‘ఇదం వర’’న్తిఆదినా ఉపట్ఠానాకారం విభావేతి. ఏత్థాతి ఏతస్మిం సత్థారా పుచ్ఛితే పఞ్హే.

సీలబ్బతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. గన్ధజాతసుత్తవణ్ణనా

౮౦. నవమే మూలే, మూలస్స వా గన్ధో మూలగన్ధోతి ఆహ ‘‘మూలవత్థుకో గన్ధో’’తి. మూలం వత్థు ఏతస్సాతి మూలవత్థుకో. ఇదాని మూలం గన్ధయోగతో గన్ధోతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘గన్ధసమ్పన్నం వా మూలమేవ మూలగన్ధో’’తి ఆహ. పచ్ఛిమోయేవేత్థ అత్థవికప్పో యుత్తతరోతి దస్సేతుం ‘‘తస్స హి గన్ధో’’తిఆదిమాహ. వస్సికపుప్ఫాదీనన్తి సుమనపుప్ఫాదీనం.

గన్ధజాతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. చూళనికాసుత్తవణ్ణనా

౮౧. దసమే అరుణవతిసుత్తన్తఅట్ఠుప్పత్తియన్తి ‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, రాజా అహోసి అరుణవా నామ. రఞ్ఞో ఖో పన, భిక్ఖవే, అరుణవతో అరుణవతీ నామ రాజధానీ అహోసి. అరుణవతిం ఖో పన, భిక్ఖవే, రాజధానిం సిఖీ భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ఉపనిస్సాయ విహాసి. సిఖిస్స ఖో పన, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అభిభూసమ్భవం నామ సావకయుగం అహోసి అగ్గం భద్దయుగం. అథ ఖో, భిక్ఖవే, సిఖీ భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అభిభుం భిక్ఖుం ఆమన్తేసీ’’తిఆదినా బ్రహ్మసంయుత్తే (సం. ని. ౧.౧౮౫) ఆగతస్స అరుణవతిసుత్తన్తస్స అట్ఠుప్పత్తియం. అతిప్పగోతి అతివియ పగో, అతివియ పాతోతి అత్థో, న తావ కులేసు భత్తం నిట్ఠాతీతి వుత్తం హోతి.

ఉజ్ఝాయన్తీతి అవఝాయన్తి, హేట్ఠా కత్వా చిన్తేన్తి, లామకతో చిన్తేన్తి. అనేకవిహితం ఇద్ధివికుబ్బనం కత్వాతి ‘‘పకతివణ్ణం విజహిత్వా నాగవణ్ణం వా దస్సేతి, సుపణ్ణవణ్ణం వా దస్సేతీ’’తిఆదినా (పటి. మ. ౩.౧౩) నయేన ఆగతం అనేకప్పకారం ఇద్ధివికుబ్బనం కత్వా. సహస్సిలోకధాతున్తి చక్కవాళసహస్సం. గాథాద్వయం అభాసీతి థేరో కిర ‘‘కథం దేసితా ఖో ధమ్మదేసనా సబ్బేసం పియా మనాపా’’తి చిన్తేత్వా ‘‘సబ్బేపి పాసణ్డా సబ్బే దేవమనుస్సా అత్తనో అత్తనో సమయే పురిసకారం వణ్ణయన్తి, వీరియస్స అవణ్ణవాదీ నామ నత్థి, వీరియప్పటిసంయుత్తం కత్వా దేసేస్సామి. ఏవమస్స ధమ్మదేసనా సబ్బేసం పియా భవిస్సతి మనాపా’’తి ఞత్వా తీసు పిటకేసు విచినిత్వా ‘‘ఆరమ్భథ నిక్కమథా’’తి (సం. ని. ౧.౧౮౬) ఇదం గాథాద్వయం అభాసి.

కిం ఆలోకో అయన్తి కస్స ను ఖో అయం ఆలోకోతి. విచినన్తానన్తి చిన్తేన్తానం. సబ్బేతి లోకధాతుయం సబ్బే దేవా చ మనుస్సా చ. ఓసటాయ పరిసాయాతి ధమ్మస్సవనత్థం సమోసటాయ పరిమితపరిచ్ఛిన్నాయ పరిసాయ. అత్థోపి నేసం పాకటో అహోసీతి న కేవలం తే సద్దమేవ అస్సోసుం, అథ ఖో అత్థోపి తేసం పకతిసవనూపచారే వియ పాకటో అహోసి. తేన సహస్సం లోకధాతుం విఞ్ఞాపేతీతి అధిప్పాయో.

పరిహరన్తీతి సినేరుం దక్ఖిణతో కత్వా పరివత్తేన్తి. విరోచమానాతి అత్తనో జుతియా దిబ్బమానా, సోభమానా వా. తావ సహస్సధా లోకోతి యత్తకో చన్దిమసూరియేహి ఓభాసియమానో లోకధాతుసఙ్ఖాతో ఏకేకో లోకో, తత్తకేన పమాణేన సహస్సధా లోకో, ఇమినా చక్కవాళేన సద్ధిం చక్కవాళసహస్సన్తి అత్థో. కస్మా పనేసా ఆనీతాతి ఏసా చూళనికా లోకధాతు కస్మా భగవతా ఆనీతా, దేసితాతి అత్థో. మజ్ఝిమికాయ లోకధాతుయా పరిచ్ఛేదదస్సనత్థన్తి ద్విసహస్సిలోకధాతుయా పరిమాణదస్సనత్థం.

సహస్సిలోకధాతుయా సహస్సీ ద్విసహస్సిలోకధాతు, సా చక్కవాళగణనాయ దససతసహస్సచక్కవాళపరిమాణా. తేనాహ ‘‘సహస్సచక్కవాళాని సహస్సభాగేన గణేత్వా’’తిఆది. కమ్పనదేవతూపసఙ్కమనాదినా జాతచక్కవాళేన సహ యోగక్ఖేమం ఠానం జాతిక్ఖేత్తం. తత్తకాయ ఏవ జాతిక్ఖేత్తభావో ధమ్మతావసేనేవ వేదితబ్బో, ‘‘పరిగ్గహవసేనా’’తి కేచి. సబ్బేసమ్పి బుద్ధానం ఏవం జాతిక్ఖేత్తం తన్నివాసీనంయేవ చ దేవతానం ధమ్మాభిసమయోతి వదన్తి. పటిసన్ధిగ్గహణాదీనం సత్తన్నంయేవ గహణం నిదస్సనమత్తం మహాభినీహారాదికాలేపి తస్స పకమ్పనస్స లబ్భనతో.

సహస్సం సహస్సధా కత్వా గణితం మజ్ఝిమికన్తిఆదినా మజ్ఝిమికాయ లోకధాతుయా సహస్సం తిసహస్సిలోకధాతు, సాయేవ చ మహాసహస్సిలోకధాతూతి దస్సేతి. సరసేనేవ ఆణాపవత్తనం ఆణాక్ఖేత్తం, యం ఏకజ్ఝం సంవట్టతి వివట్టతి చ. ఆణా ఫరతీతి తన్నివాసిదేవతానం సిరసా సమ్పటిచ్ఛనేన వత్తతి, తఞ్చ ఖో కేవలం బుద్ధానుభావేనేవ, అధిప్పాయవసేన చ పన ‘‘యావతా పన ఆకఙ్ఖేయ్యా’’తి (అ. ని. ౩.౮౧) వచనతో బుద్ధానం అవిసయో నామ నత్థి, విసయక్ఖేత్తస్స పమాణపరిచ్ఛేదో నామ నత్థి. విసమోతి సూరియుగ్గమనాదీనం విసమభావతో విసమో. తేనేవాహ ‘‘ఏకస్మిం ఠానే సూరియో ఉగ్గతో హోతీ’’తిఆది. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

చూళనికాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆనన్దవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.