.నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.
అఙ్గుత్తరనికాయే
తికనిపాత-టీకా
౧. పఠమపణ్ణాసకం
౧. బాలవగ్గో
౧. భయసుత్తవణ్ణనా
౧. తికనిపాతస్స పఠమే భయన్తి భీతి చేతసో బ్యధోతి ఆహ ‘‘చిత్తుత్రాసో’’తి. ఉపద్దవోతి అన్తరాయో. తస్స పన విక్ఖేపకారణత్తా వుత్తం ‘‘అనేకగ్గతాకారో’’తి. ఉపసగ్గోతి ఉపసజ్జనం, దేవతోపపీళాదినా అప్పటికారవిఘాతాపత్తి. సా పన యస్మా పటికారాభావేన విహఞ్ఞమానస్స కిఞ్చి కాతుం అసమత్థస్స ఓసీదనకారణం, తస్మా వుత్తం ‘‘తత్థ తత్థ లగ్గనాకారో’’తి. యథావుత్తే దివసే అనాగచ్ఛన్తేసూతి వఞ్చేత్వా ఆగన్తుం నియమితదివసే అనాగచ్ఛన్తేసు. ద్వారే అగ్గిం దత్వాతి బహి అనిక్ఖమనత్థాయ ద్వారే అగ్గిం దత్వా.
నళేహి ఛన్నపటిచ్ఛన్నాతి నళేహి తిణచ్ఛదనసఙ్ఖేపేన ఉపరి ఛాదేత్వా తేహియేవ దారుకుటికనియామేన పరితోపి ఛాదితా. ఏసేవ నయోతి ఇమినా తిణేహి ఛన్నతం సేససమ్భారానం రుక్ఖమయతఞ్చ అతిదిసతి.
విధవపుత్తేతి అన్తభావోపలక్ఖణం. తే హి నిప్పితికా అవినీతా అసంయతా యం కిఞ్చి కారినో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
భయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. లక్ఖణసుత్తవణ్ణనా
౨. దుతియే లక్ఖీయతి బాలో అయన్తి ఞాయతి ఏతేనాతి లక్ఖణం, కమ్మం లక్ఖణమేతస్సాతి కమ్మలక్ఖణోతి ఆహ ‘‘కాయద్వారాదిపవత్తం కమ్మ’’న్తిఆది. అపదీయన్తి దోసా ఏతేన రక్ఖీయన్తి, లూయన్తి ఛిజ్జన్తి వాతి అపదానం, సత్తానం సమ్మా, మిచ్ఛా వా పవత్తప్పయోగో. తేన సోభతీతి అపదానసోభనీ. తేనాహ ‘‘పఞ్ఞా నామా’’తిఆది. అత్తనో చరితేనేవాతి అత్తనో చరియాయ ఏవ. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
లక్ఖణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩-౪. చిన్తీసుత్తాదివణ్ణనా
౩-౪. తతియే ఏతేహీతి దుచ్చిన్తితచిన్తితాదీహి. ఏతేన లక్ఖణసద్దస్స సరణత్థతమాహ. తానేవాతి లక్ఖణాని ఏవ. అస్సాతి బాలస్స. బాలో అయన్తి నిమీయతి సఞ్జానీయతి ఏతేహీతి బాలనిమిత్తాని. అపదానం వుచ్చతి, విఖ్యాతం కమ్మం, దుచ్చిన్తితచిన్తితాదీని చ బాలే విఖ్యాతాని అసాధారణభావేన. తస్మా ‘‘బాలస్స అపదానానీ’’తి. అభిజ్ఝాదీహి దుట్ఠం దూసితం చిన్తితం దుచ్చిన్తితం, తం చిన్తేతీతి దుచ్చిన్తితచిన్తీ. లోభాదీహి దుట్ఠం భాసితం ముసావాదాదిం భాసతీతి దుబ్భాసితభాసీ. తేసంయేవ వసేన కత్తబ్బతో దుక్కటకమ్మం పాణాతిపాతాదిం కరోతీతి దుక్కటకమ్మకారీ. తేనాహ ‘‘చిన్తయన్తో’’తిఆది. వుత్తానుసారేనాతి ‘‘బాలో అయ’’న్తిఆదినా వుత్తస్స అత్థవచనస్స ‘‘పణ్డితో అయన్తి ఏతేహి లక్ఖీయతీ’’తిఆదినా అనుస్సరణేన. మనోసుచరితాదీనం వసేనాతి ‘‘చిన్తయన్తో అనభిజ్ఝాబ్యాపాదసమ్మాదస్సనవసేన సుచిన్తితమేవ చిన్తేతీ’’తిఆదినా మనోసుచరితాదీనం తిణ్ణం సుచరితానం వసేన యోజేతబ్బాని. చతుత్థం వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థమేవ.
చిన్తీసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫-౧౦. అయోనిసోసుత్తాదివణ్ణనా
౫-౧౦. పఞ్చమే కతి ను ఖో అనుస్సతిట్ఠానానీతిఆది ఛక్కే ఆవి భవిస్సతీతి. ఏవం చిన్తితన్తి అయోనిసో చిన్తితం. అపఞ్హమేవ పఞ్హన్తి కథేసీతి అపఞ్హమేవ పఞ్హో అయన్తి మఞ్ఞమానో విస్సజ్జేసి. దసవిధం బ్యఞ్జనబుద్ధిం అపరిహాపేత్వాతి –
‘‘సిథిలం ధనితఞ్చ దీఘరస్సం, గరుకం లహుకఞ్చ నిగ్గహీతం;
సమ్బన్ధం వవత్థితం విముత్తం, దసధా బ్యఞ్జనబుద్ధియా పభేదో’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౯౦; మ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౯౧; పరి. అట్ఠ. ౪౮౫; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౨౫౨) –
ఏవం వుత్తం దసవిధం బ్యఞ్జనబుద్ధిం అపరిహాపేత్వా.
తత్థ ఠానకరణాని సిథిలాని కత్వా ఉచ్చారేతబ్బం అక్ఖరం సిథిలం, తానియేవ ధనితాని అసిథిలాని కత్వా ఉచ్చారేతబ్బం అక్ఖరం ధనితం. ద్విమత్తకాలం దీఘం, ఏకమత్తకాలం రస్సం. గరుకన్తి దీఘమేవ, యం వా ‘‘ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితత్థేరస్సా’’తి సంయోగపరం కత్వా వుచ్చతి, లహుకన్తి రస్సమేవ, యం వా ‘‘ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితథేరస్సా’’తి ఏవం విసంయోగపరం కత్వా వుచ్చతి. నిగ్గహీతన్తి యం కరణాని నిగ్గహేత్వా అవిస్సజ్జేత్వా అవివటేన ముఖేన సానునాసికం కత్వా వత్తబ్బం. సమ్బన్ధన్తి యం పరపదేన సమ్బన్ధిత్వా ‘‘తుణ్హస్సా’’తి వుచ్చతి. వవత్థితన్తి యం పరపదేన అసమ్బన్ధం కత్వా విచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘తుణ్హీ అస్సా’’తి వుచ్చతి. విముత్తన్తి యం కరణాని అనిగ్గహేత్వా విస్సజ్జేత్వా వివటేన ముఖేన సానునాసికం అకత్వా వుచ్చతి. దసధా బ్యఞ్జనబుద్ధియా పభేదోతి ఏవం సిథిలాదివసేన బ్యఞ్జనబుద్ధియా అక్ఖరుప్పాదకచిత్తస్స దసప్పకారేన పభేదో. సబ్బాని హి అక్ఖరాని చిత్తసముట్ఠానాని యథాధిప్పేతత్థబ్యఞ్జనతో బ్యఞ్జనాని చ.
‘‘అట్ఠానం ఖో ఏతం, ఆవుసో సారిపుత్తా’’తిఆది పఞ్చకే ఆవి భవిస్సతి. ‘‘కతి ను ఖో, ఆనన్ద, అనుస్సతిట్ఠానానీ’’తిఆది పన ఛక్కే ఆవి భవిస్సతి. ఛట్ఠాదీసు నత్థి వత్తబ్బం.
అయోనిసోసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
బాలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. రథకారవగ్గో
౧. ఞాతసుత్తవణ్ణనా
౧౧. దుతియస్స పఠమే ఞాతోయేవ పఞ్ఞాతోతి ఆహ ‘‘ఞాతో పఞ్ఞాతో’’తి. కస్స అననులోమికేతి ఆహ ‘‘సాసనస్సా’’తి, సాసనస్స అననులోమికే అప్పతిరూపేతి అత్థో. ఇదాని అననులోమికసద్దస్స నిబ్బచనం దస్సేన్తో ‘‘న అనులోమేతీతి అననులోమిక’’న్తి ఆహ. సాసనస్సాతి వా సాసనన్తి అత్థో. సాసనం న అనులోమేతీతి అననులోమికన్తి ఏవమేత్థ సమ్బన్ధో దట్ఠబ్బో. సభాగవిసభాగన్తి లిఙ్గతో సభాగవిసభాగం. ‘‘వియపుగ్గలే’’తి ఆహాతి లిఙ్గసభాగేహి అవిసేసేత్వా ఆహ. ఉమ్మాదం పాపుణీతి సో కిర సీలం అధిట్ఠాయ పిహితద్వారగబ్భే సయనపిట్ఠే నిసీదిత్వా భరియం ఆరబ్భ మేత్తం భావేన్తో మేత్తాముఖేన ఉప్పన్నేన రాగేన అన్ధీకతో భరియాయ సన్తికం గన్తుకామో ద్వారం అసల్లక్ఖేత్వా భిత్తిం భిన్దిత్వాపి నిక్ఖమితుకామతాయ భిత్తిం పహరన్తో సబ్బరత్తిం భిత్తియుద్ధమకాసి. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
ఞాతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. సారణీయసుత్తవణ్ణనా
౧౨. దుతియే చతుపారిసుద్ధిసీలమ్పి పబ్బజ్జానిస్సితమేవాతి ఇమినా పబ్బజ్జూపగతసమనన్తరమేవ చతుపారిసుద్ధిసీలమ్పి సమాదిన్నమేవ హోతీతి దస్సేతి. మగ్గసన్నిస్సితానేవ హోన్తీతి మగ్గాధిగమత్థాయ పటిపజ్జితబ్బత్తా కసిణపరికమ్మాదీని మగ్గసన్నిస్సితానేవ హోన్తి, తస్మా మగ్గగ్గహణేనేవ తేసమ్పి గహణం వేదితబ్బం, తేహి వినా మగ్గాధిగమస్స అసమ్భవతోతి అధిప్పాయో.
అగ్గమగ్గాధిగమేన అసమ్మోహప్పటివేధస్స సిఖాపత్తత్తా మగ్గధమ్మేసు వియ ఫలధమ్మేసుపి సాతిసయో అసమ్మోహోతి ‘‘సయం అభిఞ్ఞా’’తి వుత్తం, సామం జానిత్వాతి అత్థో. తథా జాననా పనస్స సచ్ఛికరణం అత్తపచ్చక్ఖకిరియాతి ‘‘సచ్ఛికత్వా’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘అత్తనావ అభివిసిట్ఠాయ పఞ్ఞాయ పచ్చక్ఖం కత్వా’’తి. తథా సచ్ఛికిరియా చస్స అత్తని పటిలాభోతి ‘‘ఉపసమ్పజ్జా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పటిలభిత్వా’’తి.
సారణీయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. ఆసంససుత్తవణ్ణనా
౧౩. తతియే సన్తోతి ఏత్థ సన్త-సద్దో ‘‘దీఘం సన్తస్స యోజన’’న్తిఆదీసు (ధ. ప. ౬౦) కిలన్తభావే ఆగతో. ‘‘అయఞ్చ వితక్కో, అయఞ్చ విచారో సన్తో హోన్తి సమితా’’తిఆదీసు (విభ. ౫౭౬) నిరుద్ధభావే. ‘‘అధిగతో ఖో మ్యాయం ధమ్మో, గమ్భీరో దుద్దసో దురనుబోధో సన్తో పణీతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౬౭; మ. ని. ౧.౨౮౧; సం. ని. ౧.౧౭౨; మహావ. ౭-౮) సన్తఞాణగోచరతాయం. ‘‘ఉపసన్తస్స సదా సతిమతో’’తిఆదీసు (ఉదా. ౨౭) కిలేసవూపసమే. ‘‘సన్తో హవే సబ్భి పవేదయన్తీ’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౫౧) సాధూసు. ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, మహాచోరా సన్తో సంవిజ్జమానా’’తిఆదీసు (పారా. ౧౯౫) అత్థిభావే. ఇధాపి అత్థిభావేయేవాతి ఆహ ‘‘సన్తోతి అత్థి ఉపలబ్భన్తీ’’తి. తత్థ అత్థీతి లోకసఙ్కేతవసేన సంవిజ్జన్తి. అత్థిభావో హేత్థ పుగ్గలసమ్బన్ధేన వుత్తత్తా లోకసమఞ్ఞావసేనేవ వేదితబ్బో, న పరమత్థవసేన. అత్థీతి చేతం నిపాతపదం దట్ఠబ్బం ‘‘అత్థి ఇమస్మిం కాయే కేసా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౧౦) వియ.
సంవిజ్జమానాతి ఉపలబ్భమానా. యఞ్హి సంవిజ్జతి, తం ఉపలబ్భతి. తేనాహ ‘‘సంవిజ్జమానాతి తస్సేవ వేవచన’’న్తి. అనాసోతి పత్థనారహితో. తేనాహ ‘‘అపత్థనో’’తి. ఆసంసతి పత్థేతీతి ఆసంసో. వేణువేత్తాదివిలీవేహి సుప్పాదిభాజనకారకా విలీవకారకా. మిగమచ్ఛాదీనం నిసాదనతో నేసాదా, మాగవికమచ్ఛబన్ధాదయో. రథేసు చమ్మేన నహనకరణతో రథకారా, ధమ్మకారా. పుఇతి కరీసస్స నామం, తం కుసేన్తి అపనేన్తీతి పుక్కుసా, పుప్ఫచ్ఛడ్డకా.
దుబ్బణ్ణోతి విరూపో. ఓకోటిమకోతి ఆరోహాభావేన హేట్ఠిమకో, రస్సకాయోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘లకుణ్డకో’’తి. లకు వియ ఘటికా వియ డేతి పవత్తతీతి హి లకుణ్డకో, రస్సో. కణతి నిమీలతీతి కాణో. తం పనస్స నిమీలనం ఏకేన అక్ఖినా ద్వీహిపి చాతి ఆహ ‘‘ఏకక్ఖికాణో వా ఉభయక్ఖికాణో వా’’తి. కుణనం కుణో, హత్థవేకల్లం. తం ఏతస్స అత్థీతి కుణీ. ఖఞ్జో వుచ్చతి పాదవికలో. హేట్ఠిమకాయసఙ్ఖాతో సరీరస్స పక్ఖో పదేసో హతో అస్సాతి పక్ఖహతో. తేనాహ ‘‘పీఠసప్పీ’’తి. పదీపే పదీపనే ఏతబ్బం నేతబ్బన్తి పదీపేయ్యం, తేలాదిఉపకరణం.
ఆసం న కరోతీతి రజ్జాభిసేకే కనిట్ఠో పత్థనం న కరోతి జేట్ఠే సతి కనిట్ఠస్స అనధికారత్తా. అభిసేకం అరహతీతి అభిసేకారహో, న అభిసేకారహో కాణకుణిఆదిదోససమన్నాగతో.
సీలస్స దుట్ఠు నామ నత్థి, తస్మా అభావత్థో ఇధ దు-సద్దోతి ఆహ ‘‘నిస్సీలో’’తి. ‘‘పాపం పాపేన సుకర’’న్తిఆదీసు (ఉదా. ౪౮; చూళవ. ౩౪౩) వియ పాప-సద్దో నిహీనపరియాయోతి ఆహ ‘‘లామకధమ్మో’’తి. సీలవిపత్తియా వా దుస్సీలో. దిట్ఠివిపత్తియా పాపధమ్మో. కాయవాచాసంవరభేదేన వా దుస్సీలో, మనోసంవరభేదేన, సతిసంవరాదిభేదేన వా పాపధమ్మో. అసుద్ధప్పయోగతాయ దుస్సీలో, అసుద్ధాసయతాయ పాపధమ్మో. కుసలసీలవిరహేన దుస్సీలో, అకుసలసీలసమన్నాగమేన పాపధమ్మో. అసుచీహీతి అపరిసుద్ధేహి. సఙ్కాహి సరితబ్బసమాచారోతి ‘‘ఇమస్స మఞ్ఞే ఇదం కమ్మ’’న్తి ఏవం పరేహి సఙ్కాయ సరితబ్బసమాచారో. తేనాహ ‘‘కిఞ్చిదేవా’’తిఆది. అత్తనాయేవ వా సఙ్కాహి సరితబ్బసమాచారోతి ఏతేనపి కమ్మసాధనతంయేవ సఙ్కస్సరసద్దస్స దస్సేతి. అత్తనో సఙ్కాయ పరేసం సమాచారకిరియం సరతి ఆసఙ్కతి విధావతీతిపి సఙ్కస్సరసమాచారోతి ఏవమేత్థ కత్తుసాధనతాపి దట్ఠబ్బా. తస్స హి ద్వే తయో జనే కథేన్తే దిస్వా ‘‘మమ దోసం మఞ్ఞే కథేన్తీ’’తి తేసం సమాచారం సఙ్కాయ సరతి ధావతి.
ఏవంపటిఞ్ఞోతి సలాకగ్గహణాదీసు ‘‘కిత్తకా విహారే సమణా’’తి గణనాయ ఆరద్ధాయ ‘‘అహమ్పి సమణో, అహమ్పి సమణో’’తి పటిఞ్ఞం దత్వా సలాకగ్గహణాదీని కరోతీతి సమణో అహన్తి ఏవంసమణప్పటిఞ్ఞో. సుమ్భకపత్తధరేతి మత్తికాపత్తధరే. పూతినా కమ్మేనాతి సంకిలిట్ఠకమ్మేన, నిగ్గుణతాయ వా గుణసారవిరహితత్తా అన్తోపూతి. కసమ్బుకచవరో జాతో సఞ్జాతో అస్సాతి కసమ్బుజాతోతి ఆహ ‘‘సఞ్జాతరాగాదికచవరో’’తి. అథ వా కసమ్బు వుచ్చతి తిన్తకుణపకసటం ఉదకం, ఇమస్మిఞ్చ సాసనే దుస్సీలో నామ జిగుచ్ఛనీయత్తా తిన్తకుణపఉదకసదిసో, తస్మా కసమ్బు వియ జాతోతి కసమ్బుజాతో. లోకుత్తరధమ్మఉపనిస్సయస్స నత్థితాయాతి యత్థ పతిట్ఠితేన సక్కా భవేయ్య అరహత్తం లద్ధుం, తస్సా పతిట్ఠాయ భిన్నత్తా వుత్తం. మహాసీలస్మిం పరిపూరకారితాయాతి యత్థ పతిట్ఠితేన సక్కా భవేయ్య అరహత్తం పాపుణితుం, తస్మిం పరిపూరకారితాయ.
ఆసంససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. చక్కవత్తిసుత్తవణ్ణనా
౧౪. చతుత్థే చతూహి సఙ్గహవత్థూహీతి దానపియవచనఅత్థచరియాసమానత్తతాసఙ్ఖాతేహి చతూహి సఙ్గహకారణేహి. చక్కం వత్తేతీతి ఆణాచక్కం పవత్తేతి. చక్కన్తి వా ఇధ రతనచక్కం వేదితబ్బం. అయఞ్హి చక్కసద్దో సమ్పత్తియం, లక్ఖణే, రథఙ్గే, ఇరియాపథే, దానే, రతనధమ్మఖురచక్కాదీసు చ దిస్సతి. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, చక్కాని, యేహి సమన్నాగతానం దేవమనుస్సాన’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౩౧) హి సమ్పత్తియం దిస్సతి. ‘‘పాదతలేసు చక్కాని జాతానీ’’తి (దీ. ని. ౨.౩౫; ౩.౨౦౪) ఏత్థ లక్ఖణే. ‘‘చక్కంవ వహతో పద’’న్తి (ధ. ప. ౧) ఏత్థ రథఙ్గే. ‘‘చతుచక్కం నవద్వార’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౯) ఏత్థ ఇరియాపథే. ‘‘దదం భుఞ్జ మా చ పమాదో, చక్కం వత్తయ సబ్బపాణిన’’న్తి (జా. ౧.౭.౧౪౯) ఏత్థ దానే. ‘‘దిబ్బం చక్కరతనం పాతురహోసీ’’తి (దీ. ని. ౨.౨౪౩) ఏత్థ రతనచక్కే. ‘‘మయా పవత్తితం చక్క’’న్తి (సు. ని. ౫౬౨) ఏత్థ ధమ్మచక్కే. ‘‘ఇచ్ఛాహతస్స పోసస్స, చక్కం భమతి మత్థకే’’తి (జా. ౧.౫.౧౦౩) ఏత్థ ఖురచక్కే. ‘‘ఖురపరియన్తేన చక్కేనా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౬౬) ఏత్థ పహరణచక్కే. ‘‘అసనివిచక్క’’న్తి (దీ. ని. ౩.౬౧) ఏత్థ అసనిమణ్డలే. ఇధ పనాయం రతనచక్కే దట్ఠబ్బో.
కిత్తావతా పనాయం చక్కవత్తీ నామ హోతి? ఏకఙ్గులద్వఙ్గులమత్తమ్పి చక్కరతనం ఆకాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పవత్తతి. సబ్బచక్కవత్తీనఞ్హి నిసిన్నాసనతో ఉట్ఠహిత్వా చక్కరతనసమీపం గన్త్వా హత్థిసోణ్డసదిసపనాళిం సువణ్ణభిఙ్గారం ఉక్ఖిపిత్వా ఉదకేన అబ్భుక్కిరిత్వా ‘‘అభివిజినాతు భవం చక్కరతన’’న్తి వచనసమనన్తరమేవ వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా చక్కరతనం పవత్తతీతి. యస్స పవత్తిసమకాలమేవ, సో రాజా చక్కవత్తీ నామ హోతి.
ధమ్మోతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మో, దసవిధం వా చక్కవత్తివత్తం. దసవిధే వా కుసలధమ్మే అగరహితే వా రాజధమ్మే నియుత్తోతి ధమ్మికో. తేన చ ధమ్మేన సకలలోకం రఞ్జేతీతి ధమ్మరాజా. ధమ్మేన వా లద్ధరజ్జత్తా ధమ్మరాజా. చక్కవత్తీహి ధమ్మేన ఞాయేన రజ్జం అధిగచ్ఛతి, న అధమ్మేన. దసవిధేన చక్కవత్తివత్తేనాతి దసప్పభేదేన చక్కవత్తీనం వత్తేన.
కిం పన తం దసవిధం చక్కవత్తివత్తన్తి? వుచ్చతే –
‘‘కతమం పన తం, దేవ, అరియం చక్కవత్తివత్తన్తి? తేన హి త్వం, తాత, ధమ్మంయేవ నిస్సాయ ధమ్మం సక్కరోన్తో ధమ్మం గరుం కరోన్తో ధమ్మం మానేన్తో ధమ్మం పూజేన్తో ధమ్మం అపచాయమానో ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతు ధమ్మాధిపతేయ్యో ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహస్సు అన్తోజనస్మిం బలకాయస్మిం ఖత్తియేసు అనుయన్తేసు బ్రాహ్మణగహపతికేసు నేగమజానపదేసు సమణబ్రాహ్మణేసు మిగపక్ఖీసు. మా చ తే, తాత, విజితే అధమ్మకారో పవత్తిత్థ. యే చ తే, తాత, విజితే అధనా అస్సు, తేసఞ్చ ధనమనుప్పదేయ్యాసి. యే చ తే, తాత, విజితే సమణబ్రాహ్మణా మదప్పమాదా పటివిరతా ఖన్తిసోరచ్చే నివిట్ఠా ఏకమత్తానం దమేన్తి, ఏకమత్తానం సమేన్తి, ఏకమత్తానం పరినిబ్బాపేన్తి. తే కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమిత్వా పరిపుచ్ఛేయ్యాసి పరిగ్గణ్హేయ్యాసి – ‘కిం, భన్తే, కుసలం కిం అకుసలం, కిం సావజ్జం కిం అనవజ్జం, కిం సేవితబ్బం కిం న సేవితబ్బం, కిం మే కరియమానం దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ అస్స, కిం వా పన మే కరియమానం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ అస్సా’తి. తేసం సుత్వా యం అకుసలం, తం అభినివజ్జేయ్యాసి, యం కుసలం, తం సమాదాయ వత్తేయ్యాసి. ఇదం ఖో, తాత, తం అరియం చక్కవత్తివత్త’’న్తి –
ఏవం చక్కవత్తిసుత్తే (దీ. ని. ౩.౮౪) ఆగతనయేన అన్తోజనస్మిం బలకాయే ఏకం, ఖత్తియేసు ఏకం, అనుయన్తేసు ఏకం, బ్రాహ్మణగహపతికేసు ఏకం, నేగమజానపదేసు ఏకం, సమణబ్రాహ్మణేసు ఏకం, మిగపక్ఖీసు ఏకం, అధమ్మకారప్పటిక్ఖేపో ఏకం, అధనానం ధనానుప్పదానం ఏకం, సమణబ్రాహ్మణే ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హపుచ్ఛనం ఏకన్తి ఏవమేవం తం చక్కవత్తివత్తం దసవిధం హోతి. గహపతికే పన పక్ఖిజాతే చ విసుం కత్వా గణ్హన్తస్స ద్వాదసవిధం హోతి.
అఞ్ఞథా వత్తితుం అదేన్తో సో ధమ్మో అధిట్ఠానం ఏతస్సాతి తదధిట్ఠానం. తేన తదధిట్ఠానేన చేతసా. సక్కరోన్తోతి ఆదరకిరియావసేన కరోన్తో. తేనాహ ‘‘యథా’’తిఆది. గరుం కరోన్తోతి పాసాణచ్ఛత్తం వియ గరుకరణవసేన గరుం కరోన్తో. తేనేవాహ ‘‘తస్మిం గారవుప్పత్తియా’’తి. ధమ్మాధిపతిభూతాగతభావేనాతి ఇమినా యథావుత్తధమ్మస్స జేట్ఠకభావేన పురిమతరం అత్తభావేసు సక్కచ్చం సముపచితభావం దస్సేతి. ధమ్మవసేనేవ చ సబ్బకిరియానం కరణేనాతి ఏతేన ఠాననిసజ్జాదీసు యథావుత్తధమ్మనిన్నపోణపబ్భారభావం దస్సేతి. అస్సాతి రక్ఖావరణగుత్తియా. పరం రక్ఖన్తోతి అఞ్ఞం దిట్ఠధమ్మికాదిఅనత్థతో రక్ఖన్తో. తేనేవ పరరక్ఖసాధనేన ఖన్తిఆదిగుణేన అత్తానం తతో ఏవ రక్ఖతి. మేత్తచిత్తతాతి మేత్తచిత్తతాయ. నివాసనపారుపనగేహాదీని సీతుణ్హాదిప్పటిబాహనేన ఆవరణం.
అన్తోజనస్మిన్తి అబ్భన్తరభూతే పుత్తదారాదిజనే. సీలసంవరే పతిట్ఠాపేన్తోతి ఇమినా రక్ఖం దస్సేతి. వత్థగన్ధమాలాదీని చస్స దదమానోతి ఇమినా ఆవరణం, ఇతరేన గుత్తిం. సమ్పదానేనపీతి పి-సద్దేన సీలసంవరేసు పతిట్ఠాపనాదీనం సమ్పిణ్డేతి. ఏస నయో పరేసుపి పి-సద్దగ్గహణే. నిగమో నివాసో ఏతేసన్తి నేగమా. ఏవం జానపదాతి ఆహ ‘‘తథా నిగమవాసినో’’తిఆదినా.
రక్ఖావరణగుత్తియా కాయకమ్మాదీసు సంవిదహనం ఠపనం నామ తదుపదేసోయేవాతి వుత్తం ‘‘కథేత్వా’’తి. ఏతేసూతి పాళియం వుత్తేసు సమణాదీసు. పటివత్తేతుం న సక్కా ఖీణానం కిలేసానం పున అనుప్పజ్జనతో. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
చక్కవత్తిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. సచేతనసుత్తవణ్ణనా
౧౫. పఞ్చమే ఇసయో పతన్తి సన్నిపతన్తి ఏత్థాతి ఇసిపతనన్తి ఆహ ‘‘బుద్ధపచ్చేకబుద్ధసఙ్ఖాతాన’’న్తిఆది. సబ్బూపకరణాని సజ్జేత్వాతి సబ్బాని రుక్ఖస్స ఛేదనతచ్ఛనాదిసాధనాని ఉపకరణాని రఞ్ఞా ఆణత్తదివసేయేవ సజ్జేత్వా. నానా కరీయతి ఏతేనాతి నానాకరణం, నానాభావోతి ఆహ ‘‘నానత్త’’న్తి. నేసన్తి సరలోపేనాయం నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘న ఏస’’న్తి. తథా అత్థేసన్తి ఏత్థాపీతి ఆహ ‘‘అత్థి ఏస’’న్తి. పవత్తనత్థం అభిసఙ్ఖరణం అభిసఙ్ఖారో, తస్స గతి వేగసా పవత్తి. తం సన్ధాయాహ ‘‘పయోగస్స గమన’’న్తి.
సగణ్డాతి ఖుద్దానుఖుద్దకగణ్డా. తేనాహ ‘‘ఉణ్ణతోణతట్ఠానయుత్తా’’తి. సకసావాతి సకసటా. తేనాహ ‘‘పూతిసారేనా’’తిఆది. ఏవం గుణపతనేన పతితాతి యథా తం చక్కం నాభిఅరనేమీనం సదోసతాయ న పతిట్ఠాసి, ఏవమేకచ్చే పుగ్గలా కాయవఙ్కాదివసేన సదోసతాయ గుణపతనేన పతితా సకట్ఠానే న తిట్ఠన్తి. ఏత్థ చ ఫరుసవాచాదయోపి అపాయగమనీయా సోతాపత్తిమగ్గేనేవ పహీయన్తీతి దట్ఠబ్బా.
సచేతనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. అపణ్ణకసుత్తవణ్ణనా
౧౬. ఛట్ఠే విరజ్ఝనకిరియా నామ పచ్ఛా సమాదాతబ్బతాయ అపణ్ణకప్పయోగసమాదానా వియ హోతి, అవిరజ్ఝనకిరియా పన పచ్ఛా అసమాదాతబ్బతాయ అనూనాతి తంసమఙ్గిపుగ్గలో అపణ్ణకో, తస్స భావో అపణ్ణకతాతి ఆహ ‘‘అపణ్ణకపటిపదన్తి అవిరద్ధపటిపద’’న్తిఆది. యస్మా సా అధిప్పేతత్థసాధనేన ఏకంసికా వట్టతో నియ్యానావహా, తత్థ చ యుత్తియుత్తా అసారాపగతా అవిరుద్ధతాయ అపచ్చనీకా అనులోమికా అనుధమ్మభూతా చ, తస్మా వుత్తం ‘‘ఏకంసపటిపద’’న్తిఆది. న తక్కగ్గాహేన వా నయగ్గాహేన వాతి తక్కగ్గాహేన వా పటిపన్నో న హోతి నయగ్గాహేన వా అపణ్ణకపటిపదం పటిపన్నో. తత్థ తక్కగ్గాహేన వాతి ఆచరియం అలభిత్వా ‘‘ఏవం మే సుగతి, నిబ్బానం వా భవిస్సతీ’’తి అత్తనో తక్కగ్గహణమత్తేన. నయగ్గాహేనాతి పచ్చక్ఖతో అదిస్వా నయతో అనుమానతో గహణేన. ఏవం గహేత్వా పటిపన్నోతి తక్కమత్తేన, నయగ్గాహేన వా పటిపన్నో. పణ్డితసత్థవాహో వియ సమ్పత్తీహి న పరిహాయతీతి యోజనా.
యం సన్ధాయ వుత్తన్తి పరిహానఞ్చ అపరిహానఞ్చ సన్ధాయ జాతకే (జా. ౧.౧.౧) వుత్తం. అయం పనేత్థ గాథాయ అత్థయోజనా – అపణ్ణకం ఠానం అవిరద్ధకారణం నియ్యానికకారణం ఏకే బోధిసత్తప్పముఖా పణ్డితమనుస్సా గణ్హింసు. యే పన తే బాలసత్థవాహపుత్తప్పముఖా తక్కికా ఆహు, తే దుతియం సాపరాధం అనేకంసికం ఠానం అనియ్యానికం కారణం అగ్గహేసుం, తే కణ్హపటిపదం పటిపన్నా. తత్థ సుక్కపటిపదా అపరిహానిపటిపదా, కణ్హపటిపదా పరిహానిపటిపదా, తస్మా యే సుక్కపటిపదం పటిపన్నా, తే అపరిహీనా సోత్థిభావం పత్తా. యే పన కణ్హపటిపదం పటిపన్నా, తే పరిహీనా అనయబ్యసనం ఆపన్నాతి ఇమమత్థం భగవా అనాథపిణ్డికస్స గహపతినో వత్వా ఉత్తరి ఇదమాహ ‘‘ఏతదఞ్ఞాయ మేధావీ, తం గణ్హే యదపణ్ణక’’న్తి.
తత్థ ఏతదఞ్ఞాయ మేధావీతి మేధాతి లద్ధనామాయ విసుద్ధాయ ఉత్తమాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో కులపుత్తో ఏతం అపణ్ణకం ఠానం దుతియఞ్చాతి ద్వీసు అతక్కగ్గాహతక్కగ్గాహసఙ్ఖాతేసు ఠానేసు గుణదోసం వుద్ధిహానిం అత్థానత్థం ఞత్వాతి అత్థో. తం గణ్హే యదపణ్ణకన్తి యం అపణ్ణకం ఏకంసికం సుక్కపటిపదాఅపరిహానియపటిపదాసఙ్ఖాతం నియ్యానికకారణం, తదేవ గణ్హేయ్య. కస్మా? ఏకంసికాదిభావతోయేవ. ఇతరం పన న గణ్హేయ్య. కస్మా? అనేకంసికాదిభావతోయేవ.
యవన్తి తాయ సత్తా అమిస్సితాపి సమానజాతితాయ మిస్సితా వియ హోన్తీతి యోని. సా పన అత్థతో అణ్డాదిఉప్పత్తిట్ఠానవిసిట్ఠో ఖన్ధానం భాగసో పవత్తివిసేసోతి ఆహ ‘‘ఖన్ధకోట్ఠాసో యోని నామా’’తి. కారణం యోని నామ, యోనీతి తం తం ఫలం అనుపచితఞాణసమ్భారేహి దురవగాధభేదతాయ మిస్సితం వియ హోతీతి. యతో ఏకత్తనయేన సో ఏవాయన్తి బాలానం మిచ్ఛాగాహో. పస్సావమగ్గో యోని నామ యవన్తి తాయ సత్తా యోనిసమ్బన్ధేన మిస్సితా హోన్తీతి. పగ్గహితా అనుట్ఠానేన, పునప్పునం ఆసేవనాయ పరిపుణ్ణా.
‘‘చక్ఖుతోపీ’’తిఆదిమ్హి పన చక్ఖువిఞ్ఞాణాదివీథీసు తదనుగతమనోవిఞ్ఞాణవీథీసు చ కిఞ్చాపి కుసలాదీనం పవత్తి అత్థి, కామాసవాదయో ఏవ పన వణతో యూసం వియ పగ్ఘరనకఅసుచిభావేన సన్దన్తి, తస్మా తే ఏవ ‘‘ఆసవా’’తి వుచ్చన్తి. తత్థ హి పగ్ఘరనకఅసుచిమ్హి ఆసవసద్దో నిరుళ్హోతి. ధమ్మతో యావ గోత్రభూతి తతో పరం మగ్గఫలేసు అప్పవత్తనతో వుత్తం. ఏతే హి ఆరమ్మణకరణవసేన ధమ్మే గచ్ఛన్తా తతో పరం న గచ్ఛన్తి. నను తతో పరం భవఙ్గాదీనిపి గచ్ఛన్తీతి చే? న, తేసమ్పి పుబ్బే ఆలమ్బితేసు లోకియధమ్మేసు సాసవభావేన అన్తోగధత్తా తతో పరతాభావతో. ఏత్థ చ గోత్రభువచనేన గోత్రభువోదానఫలసమాపత్తిపురేచారికపరికమ్మాని వుత్తానీతి వేదితబ్బాని. పఠమమగ్గపురేచారికమేవ వా గోత్రభు అవధినిదస్సనభావేన గహితం, తతో పరం పన మగ్గఫలసమానతాయ అఞ్ఞేసు మగ్గేసు మగ్గవీథియం సమాపత్తివీథీయం నిరోధానన్తరఞ్చ పవత్తమానేసు ఫలేసు నిబ్బానే చ ఆసవానం పవత్తి నివారితాతి వేదితబ్బం. సవన్తీతి గచ్ఛన్తి, ఆరమ్మణకరణవసేన పవత్తన్తీతి అత్థో. అవధిఅత్థో ఆ-కారో, అవధి చ మరియాదాభివిధిభేదతో దువిధో. తత్థ మరియాదం కిరియం బహి కత్వా పవత్తతి యథా ‘‘ఆపాటలీపుత్తం వుట్ఠో దేవో’’తి. అభివిధి పన కిరియం బ్యాపేత్వా పవత్తతి యథా ‘‘ఆభవగ్గం భగవతో యసో పవత్తతీ’’తి. అభివిధిఅత్థో చాయమా-కారో ఇధ గహితోతి వుత్తం ‘‘అన్తోకరణత్థో’’తి.
మదిరాదయోతి ఆది-సద్దేన సిన్ధవకాదమ్బరికాపోతికాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. చిరపారివాసియట్ఠో చిరపరివుట్ఠతా పురాణభావో. అవిజ్జా నాహోసీతిఆదీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి భవతణ్హాయా’’తి (అ. ని. ౧౦.౬౨) ఇదం సుత్తం సఙ్గహితం. అవిజ్జాసవభవాసవానం చిరపరివుట్ఠతాయ దస్సితాయ తబ్భావభావినో కామాసవస్స చిరపరివుట్ఠతా దస్సితావ హోతి. అఞ్ఞేసు చ యథావుత్తే ధమ్మే ఓకాసఞ్చ ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తమానేసు మానాదీసు విజ్జమానేసు అత్తత్తనియాదిగ్గాహవసేన అభిబ్యాపనం మదకరణవసేన ఆసవసదిసతా చ ఏతేసంయేవ, న అఞ్ఞేసన్తి ఏతేస్వేవ ఆసవసద్దో నిరుళ్హోతి దట్ఠబ్బో. ఆయతం అనాదికాలికత్తా. పసవన్తీతి ఫలన్తి. న హి కిఞ్చి సంసారదుక్ఖం అత్థి, యం ఆసవేహి వినా ఉప్పజ్జేయ్య. పురిమాని చేత్థాతి ఏతేసు చతూసు అత్థవికప్పేసు పురిమాని తీణి. యత్థాతి యేసు సుత్తాభిధమ్మప్పదేసేసు. తత్థ యుజ్జన్తి కిలేసేసుయేవ యథావుత్తస్స అత్థత్తయస్స సమ్భవతో. పచ్ఛిమం కమ్మేపీతి పచ్ఛిమం ‘‘ఆయతం వా సంసారదుక్ఖం సవన్తి పసవన్తీ’’తి వుత్తనిబ్బచనం కమ్మేపి యుజ్జతి దుక్ఖప్పసవనస్స కిలేసకమ్మసాధారణత్తా.
దిట్ఠధమ్మా వుచ్చన్తి పచ్చక్ఖభూతా ఖన్ధా, దిట్ఠధమ్మే భవా దిట్ఠధమ్మికా. వివాదమూలభూతాతి వివాదస్స మూలకారణభూతా కోధూపనాహమక్ఖపలాసఇస్సామచ్ఛరియమాయాసాఠేయ్యథమ్భసారమ్భమానాతిమానా. యేన దేవూపపత్యస్సాతి యేన కమ్మకిలేసప్పకారేన ఆసవేన దేవేసు ఉపపత్తి నిబ్బత్తి అస్స మయ్హన్తి సమ్బన్ధో. గన్ధబ్బో వా విహఙ్గమో ఆకాసచారీ అస్సన్తి విభత్తిం విపరిణామేత్వా యోజేతబ్బం. ఏత్థ చ యక్ఖగన్ధబ్బవినిముత్తా సబ్బా దేవతా దేవగ్గహణేన గహితా. నళో వుచ్చతి మూలం, తస్మా వినళీకతాతి విగతనళా విగతమూలా కతాతి అత్థో. అవసేసా చ అకుసలా ధమ్మాతి అకుసలకమ్మతో అవసేసా అకుసలా ధమ్మా ఆసవాతి ఆగతాతి సమ్బన్ధో.
పటిఘాతాయాతి పటిసేధనాయ. పరూపవాద…పే… ఉపద్దవాతి ఇదం యది భగవా సిక్ఖాపదం న పఞ్ఞాపేయ్య, తతో అసద్ధమ్మప్పటిసేవనఅదిన్నాదానపాణాతిపాతాదిహేతు యే ఉప్పజ్జేయ్యుం పరూపవాదాదయో దిట్ఠధమ్మికా నానప్పకారా అనత్థా, యే చ తన్నిమిత్తమేవ నిరయాదీసు నిబ్బత్తస్స పఞ్చవిధబన్ధనకమ్మకారణాదివసేన మహాదుక్ఖానుభవాదిప్పకారా అనత్థా, తే సన్ధాయ వుత్తం.
తే పనేతేతి ఏతే కామరాగాదికిలేసతేభూమకకమ్మపరూపవాదాదిఉప్పద్దవప్పకారా ఆసవా. యత్థాతి యస్మిం వినయాదిపాళిప్పదేసే. యథాతి యేన దువిధాదిప్పకారేన అవసేసేసు చ సుత్తన్తేసు తిధా ఆగతాతి సమ్బన్ధో. నిరయం గమేన్తీతి నిరయగామినియా. ఛక్కనిపాతేతి ఛక్కనిపాతే ఆహునేయ్యసుత్తే (అ. ని. ౬.౫౮). తత్థ హి ఆసవా ఛధా ఆగతా.
సరసభేదోతి ఖణికనిరోధో. ఖీణాకారోతి అచ్చన్తాయ ఖీణతా. ఆసవా ఖీయన్తి పహీయన్తి ఏతేనాతి ఆసవక్ఖయో, మగ్గో. ఆసవానం ఖయన్తే ఉప్పజ్జనతో ఆసవక్ఖయో, ఫలం. ఆసవక్ఖయేన పత్తబ్బతో ఆసవా ఖీయన్తి ఏత్థాతి ఆసవక్ఖయో, నిబ్బానం. విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౫౫౭-౫౬౦) విత్థారితో, తస్మా తత్థ, తం సంవణ్ణనాయ చ వుత్తనయేన వేదితబ్బో.
తథాతి ఇమినా విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితతం ఉపసంహరతి. కుసలప్పవత్తిం ఆవరన్తి నివారేన్తీతి ఆవరణీయా. పురిమప్పవత్తివసేనాతి నిద్దోక్కమనతో పుబ్బే కమ్మట్ఠానస్స పవత్తివసేన. ఠపేత్వాతి హత్థగతం కిఞ్చి ఠపేన్తో వియ కమ్మట్ఠానం సతిసమ్పజఞ్ఞవసేన ఠపేత్వా కమ్మట్ఠానమేవ మనసికరోన్తో నిద్దం ఓక్కమతి, ఝానసమాపన్నో వియ యథాపరిచ్ఛిన్నేనేవ కాలేన పబుజ్ఝమానో కమ్మట్ఠానం ఠపితట్ఠానే గణ్హన్తోయేవ పబుజ్ఝతి నామ. తేన వుత్తం ‘‘తస్మా…పే… నామ హోతీ’’తి. మూలకమ్మట్ఠానేతి ఆదితో పట్ఠాయ పరిహరియమానకమ్మట్ఠానే. పరిగ్గహకమ్మట్ఠానవసేనాతి సయనం ఉపగచ్ఛన్తేన పరిగ్గహమానకమ్మట్ఠానమనసికారవసేన. సో పన ధాతుమనసికారవసేన ఇచ్ఛితబ్బోతి దస్సేతుం ‘‘అయం హీ’’తిఆది వుత్తం.
అపణ్ణకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. అత్తబ్యాబాధసుత్తవణ్ణనా
౧౭. సత్తమే బ్యాబాధనం దుక్ఖాపనన్తి ఆహ ‘‘అత్తబ్యాబాధాయాతి అత్తదుక్ఖాయా’’తి. మగ్గఫలచిత్తుప్పాదాపి కాయసుచరితాదిసఙ్గహో ఏవాతి ఆహ ‘‘అవారితానేవా’’తి.
అత్తబ్యాబాధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. దేవలోకసుత్తవణ్ణనా
౧౮. అట్ఠమే ఇతీతి పదసన్ధిబ్యఞ్జనసిలిట్ఠతాతి పురిమపదానం పచ్ఛిమపదేహి అత్థతో సహితతాయ బ్యఞ్జనానం వాక్యానం సిలిట్ఠతాయ దీపనే నిపాతో.
దేవలోకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. పఠమపాపణికసుత్తవణ్ణనా
౧౯. నవమే ఉగ్ఘాటేత్వాతి ఆసనద్వారఞ్చేవ భణ్డపసిబ్బకే చ వివరిత్వా. నాధిట్ఠాతీతి తంతంకయవిక్కయే అత్తనా వోయోగం నాపజ్జతి. దివాకాలేతి మజ్ఝన్హికసమయే. అస్సామికో హోతి తీసుపి కాలేసు లద్ధబ్బలాభస్స అలభనతో. అపతివాతాబాధం రత్తిట్ఠానం. ఛాయుదకసమ్పన్నం దివాట్ఠానం. విపస్సనాపి వట్టతి విపస్సనాకమ్మికోయేవ. తేనపి హి నవధా ఇన్ద్రియానం తిక్ఖత్తం ఆపాదేన్తేన సమాధినిమిత్తం గహేతబ్బం, విపస్సనానిమిత్తం సమాహితాకారసల్లక్ఖణాయ.
పఠమపాపణికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. దుతియపాపణికసుత్తవణ్ణనా
౨౦. దసమే విసిట్ఠధురోతి విసిట్ఠధురసమ్పగ్గాహో వీరియసమ్పన్నో. ఞాణవీరియాయత్తా హి అత్థసిద్ధియో. తేనాహ ‘‘ఉత్తమధురో’’తిఆది. విక్కాయికభణ్డన్తి విక్కయేతబ్బభణ్డం. నిక్ఖిత్తధనేనాతి నిదహిత్వా ఠపితధనవసేన. వళఞ్జనకవసేనాతి దివసే దివసే దానూపభోగవసేన వళఞ్జితబ్బధనవసేన. ఉపభోగపరిభోగభణ్డేనాతి ఉపభోగపరిభోగూపకరణేన. నిపతన్తీతి నిపాతేన్తి, అత్తనో ధనగ్గహేన నిపాతవుత్తికే కరోన్తి. తేనాహ ‘‘నిమన్తేన్తీ’’తి.
ఞాణథామేనాతి ఞాణస్స థిరభావేన. ఞాణపరక్కమేనాతి ఞాణసహితేన వీరియేన. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థభేదఞ్హి యేన సుతేన ఇజ్ఝతి, తం సుతం నామ. ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన దస్సేన్తో ‘‘ఏకనికాయ…పే… బహుస్సుతా’’తి ఆహ. ఆగతోతి సుప్పవత్తిభావేన స్వాగతో. తేనాహ ‘‘పగుణో పవత్తితో’’తి. అభిధమ్మే ఆగతా కుసలాదిక్ఖన్ధాదిభేదభిన్నా ధమ్మా సుత్తన్తపిటకేపి ఓతరన్తీతి ‘‘ధమ్మధరాతి సుత్తన్తపిటకధరా’’ఇచ్చేవ వుత్తం. న హి ఆభిధమ్మికభావేన వినా నిప్పరియాయతో సుత్తన్తపిటకఞ్ఞుతా సమ్భవతి. ద్వేమాతికాధరాతి భిక్ఖుభిక్ఖునిమాతికావసేన ద్వేమాతికాధరాతి వదన్తి, ‘‘వినయాభిధమ్మమాతికాధరా’’తి యుత్తం. పరిపుచ్ఛతీతి సబ్బభాగేన పుచ్ఛితబ్బం పుచ్ఛతి. తేనాహ ‘‘అత్థానత్థం కారణాకారణం పుచ్ఛతీ’’తి. పరిగ్గణ్హాతీతి విచారేతి.
న ఏవం అత్థో దట్ఠబ్బోతి ఏవం దేసనానుక్కమేన అత్థో న గహేతబ్బో. అఞ్ఞో హి దేసనాక్కమో వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన పవత్తనతో, అఞ్ఞో పటిపత్తిక్కమో. హేట్ఠిమేన వా పరిచ్ఛేదోతి సీలసమాధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతేసు తీసు భాగేసు కత్థచి హేట్ఠిమనయేన దేసనాయ పరిచ్ఛేదం వేదితబ్బం సీలేన, కత్థచి ఉపరిమేన భాగేన పఞ్ఞాయ, కత్థచి ద్వీహిపి భాగేహి సీలపఞ్ఞావసేన. ఇధ పన సుత్తే ఉపరిమేన భాగేన పరిచ్ఛేదో వేదితబ్బోతి వత్వా తం దస్సేన్తో ‘‘తస్మా’’తిఆదిమాహ. యస్మా వా భగవా వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన పఠమం కల్యాణమిత్తం దస్సేన్తో అరహత్తం పవేదేత్వా ‘‘తయిదం అరహత్తం ఇమాయ ఆరద్ధవీరియతాయ హోతీ’’తి దస్సేన్తో వీరియారమ్భం పవేదేత్వా ‘‘స్వాయం వీరియారమ్భో ఇమినా కల్యాణమిత్తసన్నిస్సయేన భవతీ’’తి దస్సేన్తో నిస్సయసమ్పత్తిం పవేదేతి హేట్ఠా దస్సితనిదస్సనానురూపన్తి దట్ఠబ్బం.
దుతియపాపణికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
రథకారవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పుగ్గలవగ్గో
౧. సమిద్ధసుత్తవణ్ణనా
౨౧. తతియస్స పఠమే రుచ్చతీతి కాయసక్ఖిఆదీసు పుగ్గలేసు అతివియ సున్దరతరపణీతతరభావేన తే చిత్తస్స అభిరుచిఉప్పాదకో కతమోతి పుచ్ఛతి. సద్ధిన్ద్రియం ధురం అహోసి సద్ధాధురం మగ్గవుట్ఠానన్తి కత్వా, సేసిన్ద్రియాని పన కథన్తి ఆహ ‘‘సేసానీ’’తిఆది. పటివిద్ధమగ్గోవాతి తీహిపి థేరేహి అత్తనో అత్తనో పటివిద్ధఅరహత్తమగ్గో ఏవ కథితో, తస్మా న సుకరం ఏకంసేన బ్యాకాతుం ‘‘అయం…పే… పణీతతరో చా’’తి. భుమ్మన్తరేనేవ కథేసి ‘‘తీసుపి పుగ్గలేసు అగ్గమగ్గట్ఠోవ పణీతతరో’’తి.
సమిద్ధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. గిలానసుత్తవణ్ణనా
౨౨. దుతియే హితానీతి భబ్యాని. వుద్ధికరానీతి ఆరోగ్యాదివుద్ధికరాని. అనుచ్ఛవికన్తి ఉపట్ఠానకిరియాయ అనురూపం. వాతాపమారరోగేనాతి వాతరోగేన చ అపమారరోగేన చ, వాతనిదానేన వా అపమారరోగేన. నిట్ఠప్పత్తగిలానోతి ‘‘ఇమినా రోగేన న చిరస్సేవ మరిస్సతీ’’తి నిట్ఠం పత్తో గిలానో. ఖిపితకం నామ వమథురోగో. కచ్ఛూతి థుల్లకచ్ఛుఆబాధో. తిణపుప్ఫకజరో విసమవాతసమ్ఫస్సజరోగో. యేసన్తి యేసం రోగానం. పటిజగ్గనేనాతి పటికారమత్తేన. ఫాసుకన్తి బ్యాధివూపసమనేన సరీరస్స ఫాసుభావో. బ్యాధినిదానసముట్ఠానజాననేన పణ్డితో, పటికారకిరియాయ యుత్తకారితాయ దక్ఖో, ఉట్ఠానవీరియసమ్పత్తియా అనలసో.
పదపరమో పుగ్గలో కథితో సమ్మత్తనియామోక్కమనస్స అయోగ్గభావతో. అలభన్తోవ తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం సవనాయ ఓక్కమతి నియామం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం పచ్చేకబోధిం. యన్తి, యతో. ఓవాదం లభిత్వాతి ఆభిసమాచారికవత్తం ఓవాదమత్తం. ఏత్తకోపి హి తస్స హితావహోతి. తన్నిస్సితోవాతి విపఞ్చితఞ్ఞునిస్సితోవ హోతి. పునప్పునం దేసేతబ్బోవ సమ్మత్తనియామోక్కమనస్స యోగ్గభావతో.
గిలానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. సఙ్ఖారసుత్తవణ్ణనా
౨౩. తతియే వివిధేహి ఆకారేహి ఆబాధనతో బ్యాబాధోవ బ్యాబజ్ఝం, కాయికం చేతసికఞ్చ దుక్ఖం. సహ బ్యాబజ్ఝేన వత్తతీతి సబ్యాబజ్ఝం. తేనాహ ‘‘సదుక్ఖ’’న్తి. చేతనారాసిన్తి పుబ్బచేతనాదిరాసిం. చేతనం పునప్పునం పవత్తేన్తో ‘‘రాసిం కరోతి పిణ్డం కరోతీ’’తి చ వుత్తో. సదుక్ఖన్తి నిరన్తరదుక్ఖం. తేనాహ ‘‘సాబాధం నిరస్సాద’’న్తి. అత్థీతి ఉజుకం దుక్ఖవేదనా నత్థీతి అవత్తబ్బత్తా వుత్తం. అనిట్ఠసభావత్తా అనిట్ఠారమ్మణత్తా చ దుక్ఖపక్ఖికావ సా దట్ఠబ్బా. న హి అకుసలవిపాకా ఇట్ఠా నామ అత్థీ, కుసలవిపాకా పన ఉపేక్ఖావేదనా తత్థ అప్పావసరా. అట్ఠకథాయం పన నిరయస్స దుక్ఖబహులత్తా దుక్ఖస్స చ తత్థ బలవతాయ సా అబ్బోహారికట్ఠానే ఠితాతి వుత్తం. ఉపమం కత్వా ఆహటో విసేసో వియ సామఞ్ఞస్స యథా అయోపిణ్డిరోహినో వియ రూపానన్తి. పటిభాగఉపమాతి పటిబిమ్బఉపమా.
తే అగ్గహేత్వాతి హేట్ఠిమబ్రహ్మలోకే అగ్గహేత్వా. వోమిస్సకసుఖదుక్ఖన్తి విమిస్సకసుఖదుక్ఖం పీతిమిస్సకభావతో. కమ్మన్తి పాపకమ్మం. కమ్మసీసేన ఫలం వదతి. కామఞ్చేత్థ ‘‘అబ్యాబజ్ఝం లోకం ఉపపజ్జతీ’’తి ఆగతం, ‘‘అబ్యాబజ్ఝా ఫస్సా ఫుసన్తీ’’తి పన వచనేన లోకుత్తరఫస్సాపి సఙ్గయ్హన్తీతి ‘‘తీణి సుచరితాని లోకియలోకుత్తరమిస్సకాని కథితానీ’’తి వుత్తం.
సఙ్ఖారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. బహుకారసుత్తవణ్ణనా
౨౪. చతుత్థే అవస్సయం గతోతి వట్టదుక్ఖపరిముత్తియా అవస్సయో మయ్హన్తి సరణగమనక్కమేన ఉపగతో హోతి. సతన్తికన్తి సపరియత్తిధమ్మం. అగ్గహితసరణపుబ్బస్సాతి అగ్గహితపుబ్బసరణస్స. అకతాభినివేసస్స వసేన వుత్తన్తి తస్మిం అత్తభావే న కతో సరణగమనాభినివేసో యేనాతి అకతాభినివేసో, తస్స వసేన వుత్తం. కామం పుబ్బేపి సరణదాయకో ఆచరియో వుత్తో, పబ్బజ్జాదాయకోపి సరణదాయకోవ. పుబ్బే పన ఉపాసకభావాపాదకవసేన సరణదాయకో అధిప్పేతో. ఇదం పన గహితపబ్బజ్జస్స సరణగమనం. పబ్బజా హి సవిసేసం సరణగమనన్తి పబ్బజ్జాదాయకో పున వుత్తో. ఏతేతి పబ్బజ్జాదాయకాదయో. దువిధేన పరిచ్ఛిన్నాతి లోకియధమ్మసమ్పాపకో లోకుత్తరధమ్మసమ్పాపకోతి ద్విప్పకారేన పరిచ్ఛిన్నా, కతాభినివేసఅకతాభినివేసవసేన వా. ఉపరీతి పఠమమగ్గతో ఉపరి. నేవ సక్కోతీతి ఆచరియేన కతస్స ఉపకారస్స మహానుభావత్తా తస్స పతికారం నామ కాతుం న సక్కోతి.
బహుకారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. వజిరూపమసుత్తవణ్ణనా
౨౫. పఞ్చమే అరుఇతి పురాణం దుట్ఠవణం వుచ్చతి. క-కారో పదసన్ధికరోతి అరుకూపమం చిత్తం ఏతస్సాతి అరుకూపమచిత్తో అప్పమత్తకస్సపి దుక్ఖస్స అసహనతో. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఇత్తరకాలోభాసేనాతి పరిత్తమేవ కాలో ఞాణోభాసవిరహేన. లగతీతి కోధాసఙ్గవసేన కుప్పన్తో పుగ్గలో సమ్ముఖా, ‘‘కిం వదసీ’’తిఆదినా పరమ్ముఖా చ ఉపనయ్హనవసేన లగతి, న తణ్హాసఙ్గవసేన. కుప్పతీతి కుజ్ఝతి. బ్యాపజ్జతీతి విపన్నచిత్తో హోతి. థద్ధభావం ఆపజ్జతి ఈసకమ్పి ముదుత్తాభావతో. దుట్ఠారుకోతి మంసలోహితానం దుట్ఠభావేన పకతిభావం జహిత్వా ఠితో దుట్ఠవణో. ‘‘దుట్ఠారుతా’’తిపి పఠన్తి, తత్థాపి తాకారో పదసన్ధికరో.
తస్సాతి దుట్ఠారుకస్స. సవనన్తి అసుచివిసన్దనం. ఉద్ధుమాతస్స వియాతి కోధేన ఉద్ధం ఉద్ధం ధుమాతకస్స వియ కోధూపాయాసస్స అవిస్సజ్జనతో. చణ్డికతస్సాతి కుపితస్స. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి హేట్ఠిమమగ్గవజ్ఝాపి కిలేసా తేహి అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదితత్తా సముచ్ఛిన్నా, తథాపి తస్మిం సన్తానే అగ్గమగ్గస్స అనుప్పన్నత్తా తత్థ అప్పహీనాపి కిలేసా అత్థేవాతి కత్వా తేసం ఞాణానం విజ్జూపమతా వుత్తా, న తేహి మగ్గేహి పహీనానం కిలేసానం అత్థిభావతోతి దట్ఠబ్బం.
వజిరూపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. సేవితబ్బసుత్తవణ్ణనా
౨౬. ఛట్ఠే ఉపసఙ్కమితబ్బోతి కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమితబ్బో. అల్లీయితబ్బోతి ఛాయాయ వియ వినా భావనాయ నిల్లీయితబ్బో. పునప్పునం ఉపాసితబ్బోతి అభిణ్హసో ఉపనిసీదితబ్బో. అనుద్దయాతి మేత్తాపుబ్బభాగో. ఉపసఙ్కమితుం వట్టతీతి ‘‘ఏతస్స సీలేన అభివుద్ధి భవిస్సతీ’’తి ఉపకారత్థం ఉపసేవనాది వట్టతి.
న పటిహఞ్ఞిస్సతీతి ‘‘అపేహి, కిం ఏతేనా’’తి పటిక్ఖేపాభావతో పియసీలత్తా న పటిహఞ్ఞిస్సతి. ఫాసు భవిస్సతీతి ద్వీసు హి సీలవన్తేసు ఏకేన సీలస్స వణ్ణే కథితే ఇతరో అనుమోదతి. తేన తేసం కథా ఫాసు చేవ హోతి పవత్తినీ చ. ఏకస్మిం పన దుస్సీలే సతి దుస్సీలస్స సీలకథా దుక్కథా, నేవ సీలకథా హోతి, న ఫాసు హోతి, న పవత్తినీ. దుస్సీలస్స హి సీలకథా అఫాసు భవిస్సతి. సీలకథాయ వుత్తమత్థం సమాధిపఞ్ఞాకథాసుపి అతిదిసతి ‘‘సమాధిపఞ్ఞాకథాసుపి ఏసేవ నయో’’తి. ద్వే హి సమాధిలాభినో సమాధికథం సప్పఞ్ఞా చ పఞ్ఞాకథం కథేన్తా రత్తిం వా దివసం వా అతిక్కమన్తమ్పి న జానన్తి.
తత్థ తత్థ పఞ్ఞాయ అనుగ్గహేస్సామీతి తస్మిం తస్మిం అనుగ్గహేతబ్బే పఞ్ఞాయ సోధేతబ్బే వడ్ఢేతబ్బే చ అధికసీలం నిస్సాయ ఉప్పన్నపఞ్ఞాయ అనుగ్గహేస్సామీతి అత్థో. తఞ్చ అనుగ్గణ్హనం సీలస్స అసప్పాయానుపకారధమ్మే వజ్జేత్వా తప్పటిపక్ఖసేవనేన హోతీతి ఆహ ‘‘సీలస్స అసప్పాయే’’తిఆది. సీలస్స అసప్పాయానుపకారధమ్మా నామ అనాచారాగోచరాదయో, తప్పటిపక్ఖతో ఉపకారధమ్మా వేదితబ్బా. తస్మిం తస్మిం ఠానేతి తంతంసిక్ఖాకోట్ఠాసపదట్ఠానే. అనుగ్గణ్హాతి నామాతి అభిన్నం అసంకిలిట్ఠం కత్వా అనుగ్గణ్హాతి నామ. ఖారపరిస్సావనేతి రజకానం ఊసఖారాదిఖారపరిస్సావనపటే. హాయతీతి సీలాదినా పరిహాయతి. సేట్ఠం పుగ్గలన్తి సీలాదిగుణేహి సేట్ఠం ఉత్తరితరం ఉత్తమం పుగ్గలం.
సేవితబ్బసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. జిగుచ్ఛితబ్బసుత్తవణ్ణనా
౨౭. సత్తమే అబ్భుగ్గచ్ఛతీతి ఏత్థ అభి-సద్దాపేక్ఖాయ ‘‘న’’న్తి సామిఅత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘అస్సా’’తి ‘‘తం ఖో పన భవన్త’’న్తిఆదీసు వియ. పాపకో కిత్తిసద్దోతి లామకభావేన కథేతబ్బసద్దో. గూథకూపో వియ దుస్సీల్యన్తి ఏతేన దుస్సీలస్స గూథసదిసత్తమేవ దస్సేతి. వచనన్తి అనిట్ఠవచనం. పురిమనయేనేవాతి ‘‘గూథకూపో వియ దుస్సీల్య’’న్తిఆదినా పుబ్బే వుత్తనయేన. సుచిమిత్తోతి సీలాచారసుద్ధియా సుచిమిత్తో. సహ అయన్తి పవత్తన్తీతి సహాయాతి ఆహ ‘‘సహగామినో’’తి.
జిగుచ్ఛితబ్బసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. గూథభాణీసుత్తవణ్ణనా
౨౮. అట్ఠమే గూథభాణీతి గూథసదిసవచనత్తా గూథభాణీ. యథా హి గూథం నామ మహాజనస్స అనిట్ఠం హోతి, ఏవమేవ ఇమస్స పుగ్గలస్స వచనం దేవమనుస్సానం అనిట్ఠం హోతి. దుగ్గన్ధకథన్తి కిలేసాసుచిసంకిలిట్ఠతాయ గూథం వియ దుగ్గన్ధవాయనకథం. పుప్ఫభాణీతి సుపుప్ఫసదిసవచనత్తా పుప్ఫభాణీ. యథా హి ఫుల్లాని వస్సికాని వా అధిముత్తికాని వా మహాజనస్స ఇట్ఠాని కన్తాని హోన్తి, ఏవమేవ ఇమస్స పుగ్గలస్స వచనం దేవమనుస్సానం ఇట్ఠం హోతి కన్తం. పుప్ఫాని వియాతి చమ్పకసుమనాదిసుగన్ధపుప్ఫాని వియ. సుగన్ధకథన్తి సుచిగన్ధవాయనకథం కిలేసదుగ్గన్ధాభావతో. మధుభాణీతి ఏత్థ ‘‘ముదుభాణీ’’తిపి పఠన్తి. ఉభయత్థాపి హి మధురవచనోతి అత్థో. యథా హి చతుమధురం నామ మధురం పణీతం, ఏవమేవ ఇమస్స పుగ్గలస్స వచనం దేవమనుస్సానం మధురం హోతి. మధురకథన్తి కణ్ణసుఖతాయ పేమనీయతాయ చ సద్దతో అత్థతో చ మధురసభావకథం. అత్తహేతు వాతి అత్తనో వా హత్థపాదాదిచ్ఛేదనహరణహేతు. పరహేతు వాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తేనాహ ‘‘అత్తనో వా’’తిఆది.
‘‘నేలఙ్గోతి ఖో, భన్తే, సీలానమేతం అధివచన’’న్తి సుత్తే (సం. ని. ౪.౩౪౭) ఆగతత్తా వుత్తం ‘‘ఏత్థ వుత్తసీలం వియా’’తి. పూరేతి గుణానం పారిపూరియం. సుకుమారాతి అఫరుసతాయ ముదుకా కోమలా. పురస్సాతి ఏత్థ పుర-సద్దో తన్నివాసివాచకో దట్ఠబ్బో ‘‘గామో ఆగతో’’తిఆదీసు వియ. తేనాహ ‘‘నగరవాసీన’’న్తి. మనం అప్పాయతి వడ్ఢేతీతి మనాపా. తేనాహ ‘‘చిత్తవుద్ధికరా’’తి.
గూథభాణీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. అన్ధసుత్తవణ్ణనా
౨౯. నవమే అన్ధోతిఆదీసు పాళిపదేసు పఠమో దిట్ఠధమ్మికభోగసంహరణపఞ్ఞాచక్ఖునో చ సమ్పరాయికత్థసాధనపఞ్ఞాచక్ఖునో చ అభావా ‘‘అన్ధో’’తి వుచ్చతి దుతియోపి, తతియో పన ద్విన్నమ్పి భావా ‘‘ద్విచక్ఖూ’’తి వుచ్చతి. పఞ్ఞాచక్ఖూతి ఆయకోసల్లభూతా పఞ్ఞాచక్ఖు. తేనాహ ‘‘ఫాతిం కరేయ్యా’’తి. అధముత్తమేతి అధమే చేవ ఉత్తమే చ. పటిపక్ఖవసేనాతి పటిపక్ఖస్స అత్థితావసేన. సుక్కసప్పటిభాగాతి సుక్కధమ్మేహి పహాయకేహి సప్పటిభాగాతి జానేయ్య. కణ్హసప్పటిభాగాతి కణ్హధమ్మేహి పహాతబ్బేహి సప్పటిభాగాతి జానేయ్య.
తథాజాతికాతి యాదిసేహి సపుత్తదారపరిజనసఞాతిమిత్తబన్ధవగ్గం అత్తానం సుఖేతి పీణేతి, తాదిసా భోగాపి న సన్తి. పుఞ్ఞాని చ న కరోతీతి సమణబ్రాహ్మణకపణద్ధికయాచకానం సన్తప్పనవసేన పుఞ్ఞాని న కరోతి. ఉభయత్థాతి ఉభయస్మిం లోకే, ఉభయస్మిం వా అత్థేతి విగ్గహోతి దస్సేన్తో ‘‘ఇధలోకే’’తిఆదిమాహ. ఉభయేనాతి వుత్తమత్థం యోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘కథ’’న్తిఆది వుత్తం. యస్మిం ఠానేతి యస్మింయేవ ఠానే. న సోచతీతి సోకహేతూనం తత్థ అభావతో న సోచతి.
అన్ధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. అవకుజ్జసుత్తవణ్ణనా
౩౦. దసమే అవకుజ్జపఞ్ఞోతి నిక్కుజ్జపఞ్ఞో. తేనాహ ‘‘అధోముఖపఞ్ఞో’’తి. పుబ్బపట్ఠపనాతి పఠమారమ్భో. సన్నిట్ఠానన్తి కథాపరియోసానం. అప్పనాతి దేసనాయ నిట్ఠాపనం. అనేకే వా అనుసన్ధియోతి యోజేతబ్బం. సమాధి వాతిఆదీసు లోకుత్తరధమ్మా పరమత్థతో సాసనన్తి తదత్థోపాదకసమాధి తస్స ఆదీతి వుత్తో, తదాసన్నత్తా విపస్సనా, తస్స మూలభావేన ఏకదేసత్తా మగ్గో.
సాసనస్స పారిపూరిసుద్ధియో నామ సత్థారా దేసితనియామేనేవ సిద్ధా, తా పనేత్థ కథేన్తస్స వసేన గహేతబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘అనూనం కత్వా దేసేన్తీ’’తి, ‘‘నిగ్గణ్ఠిం కత్వా దేసేన్తీ’’తి చ వుత్తం. తత్థ నిజ్జటన్తి నిగ్గుమ్బం అనాకులం. నిగ్గణ్ఠిన్తి గణ్ఠిట్ఠానరహితం సువిఞ్ఞేయ్యం కత్వా.
ఆకిణ్ణానీతి ఆకిరిత్వా సంకిరిత్వా ఠపితానీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పక్ఖిత్తానీ’’తి. ఉచ్ఛఙ్గో వియ ఉచ్ఛఙ్గపఞ్ఞో పుగ్గలో దట్ఠబ్బోతి ఉచ్ఛఙ్గసదిసపఞ్ఞతాయ ఉచ్ఛఙ్గపఞ్ఞో. ఏవం పఞ్ఞా వియ పుగ్గలోపి ఉచ్ఛఙ్గో వియ హోతి, తస్మిం ధమ్మానం అచిరట్ఠానతోతి అధిప్పాయేన వుత్తం. యథా చ ఉచ్ఛఙ్గసదిసా పఞ్ఞా, ఏవం నిక్కుజ్జకుమ్భసదిసా పఞ్ఞా ఏవాతి దట్ఠబ్బా.
సంవిదహనపఞ్ఞాయాతి ‘‘ఏవం కతే ఇదం నామ భవిస్సతీ’’తి ఏవం తంతంఅత్థకిచ్చం సంవిధాతుం సమత్థతాయ విచారణపఞ్ఞాయ రహితో. సేయ్యోతి సేట్ఠో పాసంసో. పుబ్బభాగపటిపదన్తి చిత్తవిసుద్ధిఆదికం అరియమగ్గస్స అధిగమాయ పుబ్బభాగపటిపత్తిం.
అవకుజ్జసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పుగ్గలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. దేవదూతవగ్గో
౧. సబ్రహ్మకసుత్తవణ్ణనా
౩౧. చతుత్థస్స పఠమే సబ్రహ్మకానీతి ససేట్ఠకాని. యేసన్తి యేసం కులానం. పుత్తానన్తి పుత్తేహి. పూజితసద్దయోగేన హి ఇదం కరణత్థే సామివచనం. తేనాతి ఆహారాదినా. పటిజగ్గితా గోపితాతి యథాకాలం తస్స తస్స దాతబ్బస్స దానేన వేయ్యావచ్చస్స చ కరణేన పటిజగ్గితా చేవ ఉప్పన్నానత్థప్పహరణేన గోపితా చ హోన్తి. తేసన్తి మాతాపితూనం. బ్రహ్మాదిభావసాధనత్థన్తి తేసం గుణానం అత్థితాయ లోకే బ్రహ్మా నామ వుచ్చతి, ఆచరియో నామ వుచ్చతి, ఆహునేయ్యో నామ వుచ్చతి, తే మాతాపితూనం పుత్తకం పటిలభన్తీతి దస్సనవసేన నేసం బ్రహ్మాదిభావసాధనత్థం ‘‘బహుకారా’’తి, వత్వా తం తేసం బహుకారతం నానాకారతో దస్సేతుం ‘‘ఆపాదకా’’తిఆది వుత్తం. మాతాపితరో హి పుత్తానం జీవితస్స ఆపాదకా, సరీరస్స పోసకా, ఆచారసమాచారానం సిక్ఖాపకా సకలస్సపి ఇమస్స లోకస్స దస్సేతారో. తేనాహ ‘‘పుత్తానం హీ’’తిఆది. ఇట్ఠారమ్మణం తావ తే దస్సేన్తు, అనిట్ఠారమ్మణం కథన్తి? తమ్పి దస్సేతబ్బమేవ వజ్జనీయభావజానాపనత్థం.
అవిజహితా హోన్తీతి తాసం భావనాయ బ్రహ్మానం బ్రహ్మలోకే ఉప్పన్నత్తా అవిజహితా హోన్తి భావనా. లోభనీయవయస్మిం పఠమయోబ్బనే అతివియ ముదుభావప్పత్తదస్సనత్థం సతవిహతగ్గహణం. పాటియేక్కన్తి విసుం. ఇమినా కారణేనాతి ఇమినా యథావుత్తేన పుత్తేసు పవత్తితేహి అతిక్కమేన మేత్తాదిసముప్పత్తిసఙ్ఖాతేన కారణేన.
థరుసిప్పన్తి అసిసత్తికున్తకలాపాదిఆయుధసిప్పం. ముద్దాగణనాతి అఙ్గులిసంకోచనాదినా హత్థముద్దాయ గణనా. ఆదిసద్దేన పాణాదీనం సఙ్గహో. పచ్ఛాచరియా నామ మాతాపితూనం సన్తికే ఉగ్గహితగహట్ఠవత్తస్సేవ పుగ్గలస్స యథాసకం హత్థాచరియాదీనం సిప్పగ్గాహాపనన్తి కత్వా సబ్బపఠమం ఆచరియా నామాతి యోజేతబ్బం. ఆనీయ హుతం ఆహుతం. పకారేహి హుతం పాహుతం. అభిసఙ్ఖతన్తి తస్సేవ వేవచనం.
నమో కరేయ్యాతి సాయం పాతం ఉపట్ఠానం గన్త్వా ‘‘ఇదం మయ్హం ఉత్తమపుఞ్ఞక్ఖేత్త’’న్తి నమక్కారం కరేయ్య. తాయ నం పారిచరియాయాతి ఏత్థ నన్తి నిపాతమత్తం, యథావుత్తపరిచరణేనాతి అత్థో. అథ వా పారిచరియాయాతి భరణకిచ్చకరణకులవంసప్పతిట్ఠానాపనాదినా పఞ్చవిధఉపట్ఠానేన. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘పఞ్చహి ఖో, గహపతిపుత్త, ఠానేహి పుత్తేన పురత్థిమా దిసా మాతాపితరో పచ్చుపట్ఠాతబ్బా – ‘భతో నేసం భరిస్సామి, కిచ్చం నేసం కరిస్సామి, కులవంసం ఠపేస్సామి, దాయజ్జం పటిపజ్జామి, అథ వా పన పేతానం కాలకతానం దక్ఖిణం అనుప్పదస్సామీ’తి. ఇమేహి ఖో, గహపతిపుత్త, పఞ్చహి ఠానేహి పుత్తేన పురత్థిమా దిసా మాతాపితరో పచ్చుపట్ఠితా పఞ్చహి ఠానేహి పుత్తం అనుకమ్పన్తి, పాపా నివారేన్తి, కల్యాణే నివేసేన్తి, సిప్పం సిక్ఖాపేన్తి, పతిరూపేన దారేన సంయోజేన్తి, సమయే దాయజ్జం నియ్యాదేన్తీ’’తి (దీ. ని. ౩.౨౬౭).
అపిచ యో మాతాపితరో తీసు వత్థూసు అభిప్పసన్నే కత్వా సీలేసు వా పతిట్ఠాపేత్వా పబ్బజ్జాయ వా నియోజేత్వా ఉపట్ఠహతి, అయం మాతాపితూపట్ఠాకానం అగ్గోతి వేదితబ్బో. సా పనాయం పారిచరియా పుత్తస్స ఉభయలోకహితసుఖావహాతి తం దస్సేతుం ‘‘ఇధేవ నం పసంసన్తి, పేచ్చ సగ్గే పమోదతీ’’తి వుత్తం. పసంసన్తీతి ‘‘అయం పుగ్గలో మత్తేయ్యో పేత్తేయ్యో సగ్గసంవత్తనియం పటిపదం పూరేతీ’’తి ఇధేవ నం పసంసన్తి. ఆమోదతి ఆదితో పట్ఠాయ మోదప్పత్తియా. పమోదతి నానప్పకారమోదసమ్పవత్తియా.
సబ్రహ్మకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఆనన్దసుత్తవణ్ణనా
౩౨. దుతియే తథాజాతికోతి తథాసభావో. చిత్తేకగ్గతాలాభోతి చిత్తేకగ్గతాయ అధిగమో. రూపమేవ కిలేసుప్పత్తియా కారణభావతో రూపనిమిత్తం. ఏస నయో సేసేసుపి. సస్సతాదినిమిత్తన్తి సస్సతుచ్ఛేదభావనిమిత్తం. పుగ్గలనిమిత్తన్తి పుగ్గలాభినివేసననిమిత్తం. ధమ్మనిమిత్తన్తి ధమ్మారమ్మణసఙ్ఖాతం నిమిత్తం. ‘‘సియా ను ఖో, భన్తే’’తి థేరేన పుట్ఠో భగవా ‘‘సియా’’తి అవోచ లోకుత్తరసమాధిప్పటిలాభం సన్ధాయ. సో హి నిబ్బానం సన్తం పణీతన్తి చ పస్సతి. తేనాహ ‘‘ఇధానన్దా’’తిఆది.
నిబ్బానం సన్తన్తి సమాపత్తిం అప్పేత్వాతి నిబ్బానం సన్తన్తి ఆభుజిత్వా ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా. దివసమ్పీతిఆదినా అసఙ్ఖతాయ ధాతుయా అచ్చన్తసన్తపణీతాదిభావం దస్సేతి. అట్ఠవిధేతి ‘‘సన్తం పణీతం సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హాక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బాన’’న్తి ఏవం అట్ఠవిధే ఆభోగసఞ్ఞితే సమన్నాహారే. నిద్ధారణే చేతం భుమ్మం. ఇమస్మిం ఠానే…పే… లబ్భన్తేవాతి ‘‘ఇధానన్ద, భిక్ఖునో ఏవం హోతీ’’తి ఆగతే ఇమస్మిం సుత్తప్పదేసే ఏకోపి ఆభోగసమన్నాహారో చేపి సబ్బే అట్ఠపి ఆభోగసమన్నాహారా లబ్భన్తేవ సమన్నాహరతం అత్థావహత్తా.
ఞాణేన జానిత్వాతి విపస్సనాఞాణసహితేన మగ్గఞాణేన జానిత్వా. పరాని చ ఓపరాని చ చక్ఖాదీని ఆయతనాని. సన్తతాయాతి పటిప్పస్సద్ధితాయ. కాయదుచ్చరితాదిధూమవిరహితోతి కాయదుచ్చరితాది ఏవ సన్తాపనట్ఠేన ధూమో, తేన విరహితో. అనీఘోతి అపాపో. జాతిజరాగహణేనేవ బ్యాధిమరణమ్పి గహితమేవాతి తబ్భావభావతోతి వుత్తం.
ఆనన్దసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. సారిపుత్తసుత్తవణ్ణనా
౩౩. తతియే, ‘‘సారిపుత్త, మయా సంఖిత్తేన దేసితం ధమ్మం తాదిసేనపి న సుకరం విఞ్ఞాతు’’న్తి ఇమినా అధిప్పాయేనేవ వదన్తో థేరస్స ఞాణం సబ్బమతిక్కమం. అఞ్ఞాతారో చ దుల్లభాతి హి ఇమినా సామఞ్ఞవచనేన సారిపుత్తత్థేరమ్పి అన్తోగధం కత్వా దస్సేన్తో తేనపి అత్తనో దేసనాయ దుప్పటివిద్ధభావం దస్సేతి.
సమ్మాతి హేతునా కారణేన. తేనాహ ‘‘ఉపాయేనా’’తిఆది. మానాభిసమయాతి మానస్స దస్సనాభిసమయా. పహానాభిసమయోతి చ దస్సనాభిసమయోతి చ పరిఞ్ఞాభిసమయో వుత్తో. అరహత్తమగ్గో హి పరిఞ్ఞాకిచ్చసిద్ధియా కిచ్చవసేన మానం పస్సతి, అసమ్మోహప్పటివేధవసేనాతి వుత్తం హోతి, అయమస్స దస్సనాభిసమయో. తేన దిట్ఠో పన పహానాభిసమయో చ. దస్సనాభిసమయేన హి పరిఞ్ఞాభిసమయమేవ పహీయతి. దిట్ఠవిసేన దిట్ఠసత్తానం జీవితం వియ అయమస్స పహానాభిసమయో. అట్ఠకథాయం పన పహానాభిసమయస్స దస్సనాభిసమయనానన్తరియకత్తా ‘‘పహానాభిసమయేన’’ఇచ్చేవ వుత్తం. పహానాభిసమయే హి గహితే దస్సనాభిసమయో గహితోవ హోతి.
అన్తమకాసి దుక్ఖస్సాతి అరహత్తమగ్గేన మానస్స పహీనత్తా యే ఇమే ‘‘కాయబన్ధనస్స అన్తో జీరతి (చూళవ. ౨౭౮), హరితన్తం వా’’తి (మ. ని. ౧.౩౦౪) ఏవం వుత్తఅన్తిమమరియాదన్తో చ ‘‘అన్తమిదం, భిక్ఖవే, జీవికాన’’న్తి (సం. ని. ౩.౮౦; ఇతివు. ౯౧) ఏవం వుత్తలామకన్తో చ ‘‘సక్కాయో ఏకో అన్తో’’తి (సం. ని. ౩.౧౦౩) ఏవం వుత్తకోట్ఠాసన్తో చ ‘‘ఏసేవన్తో దుక్ఖస్స సపచ్చయసఙ్ఖయా’’తి ఏవం వుత్తకోట్ఠాసన్తో చాతి చత్తారో అన్తా, తేసు సబ్బస్సేవ వట్టదుక్ఖస్స అదుం చతుత్థకోటిసఙ్ఖాతం అన్తమకాసి, పరిచ్ఛేదం పరివటుమం అకాసి, అన్తిమసముదయమత్తావసేసం దుక్ఖమకాసీతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘వట్టదుక్ఖస్స అన్తమకాసీ’’తి.
నను చ ‘‘పహాన’’న్తి ఇమస్స నిద్దేసే నిబ్బానం ఆగతం? ఇధ పటిప్పస్సద్ధిప్పహానసఙ్ఖాతం అరహత్తఫలం వుత్తం, తస్మా నిద్దేసేనాయం వణ్ణనా విరుజ్ఝతీతి ఆహ ‘‘నిద్దేసే పనా’’తిఆది. తత్థ తాని పదాని ఆగతానీతి తస్మిం నిద్దేసే ‘‘పహానం వూపసమం పటినిస్సగ్గ’’న్తిఆదీని (చూళని. ౭౫ ఉదయమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో) పదాని ఆగతాని.
ధమ్మతక్కపురేజవన్తి ఇమినా తస్మిం చతుత్థజ్ఝానవిమోక్ఖే ఠత్వా ఝానఙ్గాని విపస్సిత్వా అధిగతం అరహత్తవిమోక్ఖం వదతి. అరహత్తవిమోక్ఖస్స హి మగ్గసమ్పయుత్తసమ్మాసఙ్కప్పసఙ్ఖాతో ధమ్మతక్కో పురేజవో హోతి.
సారిపుత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. నిదానసుత్తవణ్ణనా
౩౪. చతుత్థే పిణ్డకరణత్థాయాతి ఆయూహనవసేన రాసికరణత్థాయ. అభిన్నానీతి ఏకదేసేనపి అఖణ్డితాని. భిన్నకాలతో పట్ఠాయ హి బీజం బీజకిచ్చాయ న ఉపకప్పతి. అపూతీనీతి ఉదకతేమనేన పూతిభావం న ఉపగతాని. పూతిబీజఞ్హి బీజత్థాయ న ఉపకప్పతి. తేనాహ ‘‘పూతిభావేన అబీజత్తం అప్పత్తానీ’’తి. న వాతేన న చ ఆతపేన హతానీతి వాతేన చ ఆతపేన చ న హతాని, నిరోజతం న పాపితాని. నిరోజఞ్హి కసటబీజం బీజత్థాయ న ఉపకప్పతి. సారాదానీతి తణ్డులసారస్స ఆదానతో సారాదాని. నిస్సారఞ్హి బీజం బీజత్థాయ న ఉపకప్పతి. తేనాహ ‘‘గహితసారానీ’’తి, పతిట్ఠితసారానీతి అత్థో. సన్నిచయభావేన సుఖం సయితానీతి చత్తారో మాసే కోట్ఠపక్ఖిత్తనియామేనేవ సుఖసయితాని.
కమ్మవిభత్తీతి కమ్మవిభాగో. దిట్ఠధమ్మో వుచ్చతి పచ్చక్ఖభూతో పచ్చుప్పన్నో అత్తభావో, తత్థ వేదితబ్బఫలం కమ్మం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం. పచ్చుపన్నభవతో అనన్తరం వేదితబ్బఫలం కమ్మం ఉపపజ్జవేదనీయం. అపరపరియాయవేదనీయన్తి దిట్ఠధమ్మానన్తరభవతో అఞ్ఞస్మిం అత్తభావపరియాయే అత్తభావపరివత్తే వేదితబ్బఫలం కమ్మం. పటిపక్ఖేహి అనభిభూతతాయ పచ్చయవిసేసేన పటిలద్ధవిసేసతాయ చ బలవభావప్పత్తా తాదిసస్స పుబ్బాభిసఙ్ఖారస్స వసేన సాతిసయా హుత్వా పవత్తా పఠమజవనచేతనా తస్మింయేవ అత్తభావే ఫలదాయినీ దిట్ఠధమ్మవేదనీయకమ్మం నామ. సా హి వుత్తాకారేన బలవతీ జవనసన్తానే గుణవిసేసయుత్తేసు ఉపకారానుపకారవసప్పవత్తియా ఆసేవనాలాభేన అప్పవిపాకతాయ చ పఠమజవనచేతనా ఇతరద్వయం వియ పవత్తసన్తానుపరమాపేక్ఖం ఓకాసలాభాపేక్ఖఞ్చ కమ్మం న హోతీతి ఇధేవ పుప్ఫమత్తం వియ పవత్తివిపాకమత్తం ఫలం దేతి. తథా అసక్కోన్తన్తి కమ్మస్స విపాకదానం నామ ఉపధిప్పయోగాదిపచ్చయన్తరసమవాయేనేవ హోతీతి తదభావతో తస్మింయేవ అత్తభావే విపాకం దాతుం అసక్కోన్తం. అహోసికమ్మన్తి అహోసి ఏవ కమ్మం, న తస్స విపాకో అహోసి అత్థి భవిస్సతి చాతి ఏవం వేదితబ్బం కమ్మం.