(౯) ౪. సమణవగ్గో

౧-౫. సమణసుత్తాదివణ్ణనా

౮౨-౮౬. చతుత్థస్స పఠమే సమ్మా ఆదానం గహణం సమాదానన్తి ఆహ ‘‘సమాదానం వుచ్చతి గహణ’’న్తి. అధికం విసిట్ఠం సీలన్తి అధిసీలం. లోకియసీలస్స అధిసీలభావో పరియాయేనాతి నిప్పరియాయమేవ తం దస్సేతుం ‘‘అపిచ సబ్బమ్పి లోకియసీల’’న్తిఆది వుత్తం. సిక్ఖితబ్బతోతి ఆసేవితబ్బతో. పఞ్చపి దసపి వా సీలాని సీలం నామ, పాతిమోక్ఖసంవరో అధిసీలం నామ అనవసేసకాయికచేతసికసంవరభావతో మగ్గసీలస్స పదట్ఠానభావతో చ. అట్ఠ సమాపత్తియో చిత్తం, విపస్సనాపాదకజ్ఝానం అధిచిత్తం మగ్గసమాధిస్స అధిట్ఠానభావతో. కమ్మస్సకతఞాణం పఞ్ఞా, విపస్సనా అధిపఞ్ఞా మగ్గపఞ్ఞాయ అధిట్ఠానభావతో. అపిచ నిబ్బానం పత్థయన్తేన సమాదిన్నం పఞ్చసీలం దససీలమ్పి అధిసీలమేవ నిబ్బానాధిగమస్స పచ్చయభావతో. నిబ్బానం పత్థయన్తేన సమాపన్నా అట్ఠ సమాపత్తియోపి అధిచిత్తమేవ.

‘‘కల్యాణకారీ కల్యాణం, పాపకారీ చ పాపకం;

అనుభోతి ద్వయమేతం, అనుబన్ధఞ్హి కారణ’’న్తి. –

ఏవం అతీతే అనాగతే చ వట్టమూలకదుక్ఖసల్లక్ఖణవసేన సంవేగవత్థుతాయ విముత్తిఆకఙ్ఖాయ పచ్చయభూతా కమ్మస్సకతపఞ్ఞాపి అధిపఞ్ఞాతి వదన్తి. దుతియతతియచతుత్థపఞ్చమాని ఉత్తానత్థానేవ.

సమణసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. పఠమసిక్ఖాసుత్తవణ్ణనా

౮౭. ఛట్ఠే సమత్తకారీతి అనూనేన పరిపూరేన ఆకారేన సమన్నాగతో. సిక్ఖాపదానం ఖుద్దానుఖుద్దకత్తం అపేక్ఖాసిద్ధన్తి ఆహ ‘‘తత్రాపి సఙ్ఘాదిసేసం ఖుద్దక’’న్తిఆది. అఙ్గుత్తరమహానికాయవళఞ్జనకఆచరియాతి అఙ్గుత్తరనికాయం పరిహరన్తా ఆచరియా, అఙ్గుత్తరభాణకాతి వుత్తం హోతి. లోకవజ్జం నాపజ్జతి లోకవజ్జసిక్ఖాపదానం వీతిక్కమసాధకస్స కిలేసగహనస్స సబ్బసో పహీనత్తా. పణ్ణత్తివజ్జమేవ ఆపజ్జతి పణ్ణత్తివీతిక్కమం వా అజానతోపి ఆపత్తిసమ్భవతో. చిత్తేన ఆపజ్జన్తో రూపియప్పటిగ్గహణం ఆపజ్జతీతి ఉపనిక్ఖిత్తసాదియేన ఆపజ్జతి.

బ్రహ్మచరియస్స ఆదిభూతాని ఆదిబ్రహ్మచరియాని, తాని ఏవ ఆదిబ్రహ్మచరియకాని యథా ‘‘వినయో ఏవ వేనయికో’’తి ఆహ ‘‘మగ్గబ్రహ్మచరియస్సా’’తిఆది. చత్తారి మహాసీలసిక్ఖాపదానీతి చత్తారి పారాజికాని సన్ధాయ వదతి. పటిపక్ఖధమ్మానం అనవసేసతో సవనతో పగ్ఘరణతో సోతో, అరియమగ్గోతి ఆహ ‘‘సోతసఙ్ఖాతేన మగ్గేనా’’తి. వినిపాతేతి విరూపం సదుక్ఖం సఉపాయాసం నిపాతేతీతి వినిపాతో, అపాయదుక్ఖే ఖిపనకో. ధమ్మోతి సభావో. నాస్స వినిపాతో ధమ్మోతి అవినిపాతధమ్మో, న అత్తానం అపాయేసు వినిపాతనసభావోతి వుత్తం హోతి. కస్మా? యే ధమ్మా అపాయగమనీయా, తేసం పహీనత్తా. తేనాహ ‘‘అవినిపాతధమ్మోతి చతూసు అపాయేసు అపతనసభావో’’తి. తత్థ అపతనసభావోతి అనుప్పజ్జనసభావో. సోతాపత్తిమగ్గనియామేన నియతోతి ఉపరిమగ్గాధిగమస్స అవస్సంభావీభావతో నియతో. తేనేవాహ ‘‘సమ్బోధిపరాయణో’’తి. హేట్ఠిమన్తతో సత్తమభవతో ఉపరి అనుప్పజ్జనధమ్మతాయ వా నియతో. సమ్బుజ్ఝతీతి సమ్బోధి, అరియమగ్గో. సో పన పఠమమగ్గస్స అధిగతత్తా అవసిట్ఠో చ అధిగన్తబ్బభావేన ఇచ్ఛితబ్బోతి ఉపరిమగ్గత్తయసఙ్ఖాతా సమ్బోధి పరం అయనం పరా గతి అస్సాతి సమ్బోధిపరాయణో. తేనాహ ‘‘ఉపరిమగ్గత్తయసమ్బోధిపరాయణో’’తి.

తనుభావాతి పరియుట్ఠానమన్దతాయ చ కదాచి కరహచి ఉప్పత్తియా చ తనుభావేన. తనుత్తఞ్హి ద్వీహి కారణేహి వేదితబ్బం అధిచ్చుప్పత్తియా చ పరియుట్ఠానమన్దతాయ చ. సకదాగామిస్స హి వట్టానుసారిమహాజనస్స వియ కిలేసా అభిణ్హం న ఉప్పజ్జన్తి, కదాచి కరహచి ఉప్పజ్జన్తి విరళాకారా హుత్వా విరళవాపితే ఖేత్తే అఙ్కురా వియ. ఉప్పజ్జమానాపి చ వట్టానుసారిమహాజనస్సేవ మద్దన్తా ఫరన్తా ఛాదేన్తా అన్ధకారం కరోన్తా న ఉప్పజ్జన్తి, మన్దమన్దా ఉప్పజ్జన్తి తనుకాకారా హుత్వా అబ్భపటలమివ మక్ఖికాపత్తమివ చ. తత్థ కేచి థేరా భణన్తి ‘‘సకదాగామిస్స కిలేసా కిఞ్చాపి చిరేన ఉప్పజ్జన్తి, బహలావ ఉప్పజ్జన్తి. తథా హిస్స పుత్తా చ ధీతరో చ దిస్సన్తీ’’తి. ఏతం పన అప్పమాణం. పుత్తధీతరో హి అఙ్గపచ్చఙ్గపరామసనమత్తేనపి హోన్తీతి. ద్వీహియేవ కారణేహిస్స కిలేసానం తనుత్తం వేదితబ్బం అధిచ్చుప్పత్తియా చ పరియుట్ఠానమన్దతాయ చాతి.

హేట్ఠాభాగియానన్తి ఏత్థ హేట్ఠాతి మహగ్గతభూమితో హేట్ఠా, కామభూమియన్తి అత్థో. తేసం పచ్చయభావేన హేట్ఠాభాగస్స హితాతి హేట్ఠాభాగియా, తేసం హేట్ఠాభాగియానం, హేట్ఠాభాగస్స కామభవస్స పచ్చయభావేన గహితానన్తి అత్థో. సంయోజేన్తి బన్ధన్తి ఖన్ధగతిభవాదీహి ఖన్ధగతిభవాదయో, కమ్మం వా ఫలేనాతి సంయోజనానీతి ఆహ ‘‘సంయోజనానన్తి బన్ధనాన’’న్తి. అసముచ్ఛిన్నరాగాదికస్స హి ఏతరహి ఖన్ధాదీనం ఆయతిం ఖన్ధాదీహి సమ్బన్ధో, సముచ్ఛిన్నరాగాదికస్స పన తం నత్థి, కతానమ్పి కమ్మానం అసమత్థభావాపత్తితో రాగాదీనం అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ సంయోజనట్ఠో సిద్ధో. పరిక్ఖయేనాతి సముచ్ఛేదేన.

ఓపపాతికోతి ఉపపాతికయోనికో ఉపపతనే సాధుకారీ. సేసయోనిపటిక్ఖేపవచనమేతం. తేన గబ్భవాసదుక్ఖాభావమాహ. తత్థ పరినిబ్బాయీతి ఇమినా సేసదుక్ఖాభావం. తత్థ పరినిబ్బాయితా చస్స కామలోకే ఖన్ధబీజస్స అపునాగమనవసేనేవాతి దస్సేతుం ‘‘అనావత్తిధమ్మో’’తి వుత్తం. ఉపరియేవాతి బ్రహ్మలోకేయేవ. అనావత్తిధమ్మోతి తతో బ్రహ్మలోకా పునప్పునం పటిసన్ధివసేన న ఆవత్తనధమ్మో. తేనాహ ‘‘యోనిగతివసేన అనాగమనధమ్మో’’తి.

పదేసం పదేసకారీ ఆరాధేతీతి సీలక్ఖన్ధాదీనం పారిపూరియా ఏకదేసభూతం హేట్ఠిమమగ్గత్తయం పదేసో, తం కరోన్తో పదేసం ఏకదేసభూతం హేట్ఠిమం ఫలత్తయమేవ ఆరాధేతి, నిప్ఫాదేతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పదేసకారీ పుగ్గలో నామ సోతాపన్నో’’తిఆది. పరిపూరం పరిపూరకారీతి సీలక్ఖన్ధాదీహి సద్ధిన్ద్రియాదీహి చ పరితో పూరణేన పరిపూరసఙ్ఖాతం అరహత్తమగ్గం కరోన్తో నిబ్బత్తేన్తో పరిపూరం అరహత్తఫలం ఆరాధేతి, నిప్ఫాదేతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పరిపూరకారీ నామ అరహా’’తిఆది.

పఠమసిక్ఖాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭-౧౦. దుతియసిక్ఖాసుత్తాదివణ్ణనా

౮౮-౯౧. సత్తమే కులా కులం గమనకోతి కులతో కులం గచ్ఛన్తో. ద్వే వా తయో వా భవేతి దేవమనుస్సవసేన ద్వే వా తయో వా భవే. మిస్సకభవవసేన హేతం వుత్తం. దేసనామత్తమేవ చేతం ‘‘ద్వే వా తీణి వా’’తి. యావ ఛట్ఠభవా సంసరన్తోపి కోలంకోలోవ హోతి. తేనేవాహ ‘‘అయఞ్హి ద్వే వా భవే…పే… ఏవమేత్థ వికప్పో దట్ఠబ్బో’’తి. ఉళారకులవచనో వా ఏత్థ కులసద్దో, కులతో కులం గచ్ఛతీతి కోలంకోలో. సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియతో పట్ఠాయ హి నీచకులే ఉప్పత్తి నామ నత్థి, మహాభోగకులేసు ఏవ నిబ్బత్తతీతి అత్థో. కేవలో హి కులసద్దో మహాకులమేవ వదతి ‘‘కులపుత్తో’’తిఆదీసు వియ. ఏకబీజీతి ఏత్థ ఖన్ధబీజం నామ కథితం, ఖన్ధబీజన్తి చ పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం వుచ్చతి. యస్స హి సోతాపన్నస్స ఏకం ఖన్ధబీజం అత్థి, ఏకం భవగ్గహణం, సో ఏకబీజీ నామ. తేనాహ ‘‘ఏకస్సేవ భవస్స బీజం ఏతస్స అత్థీతి ఏకబీజీ’’తి. ‘‘మానుసకం భవ’’న్తి ఇదం పనేత్థ దేసనామత్తమేవ, ‘‘దేవభవం నిబ్బత్తేతీ’’తిపి పన వత్తుం వట్టతియేవ.

ఉద్ధంవాహిభావేన ఉద్ధమస్స తణ్హాసోతం వట్టసోతం వాతి ఉద్ధంసోతో, ఉద్ధం వా గన్త్వా పటిలభితబ్బతో ఉద్ధమస్స మగ్గసోతన్తి ఉద్ధంసోతో. పటిసన్ధివసేన అకనిట్ఠభవం గచ్ఛతీతి అకనిట్ఠగామీ. యత్థ కత్థచీతి అవిహాదీసు యత్థ కత్థచి. సప్పయోగేనాతి విపస్సనాఞాణాభిసఙ్ఖారసఙ్ఖాతేన పయోగేన సహ, మహతా విపస్సనాపయోగేనాతి అత్థో. ఉపహచ్చాతి ఏతస్స ఉపగన్త్వాతి అత్థో. తేన వేమజ్ఝాతిక్కమో కాలకిరియాపగమనఞ్చ సఙ్గహితం హోతి, తస్మా ఆయువేమజ్ఝం అతిక్కమిత్వా పరినిబ్బాయన్తో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ నామ హోతీతి ఆహ ‘‘యో పన కప్పసహస్సాయుకేసు అవిహేసూ’’తిఆది. సో తివిధో హోతీతి ఞాణస్స తిక్ఖమజ్ఝముదుభావేన తివిధో హోతి. తేనాహ ‘‘కప్పసహస్సాయుకేసూ’’తిఆది.

సద్ధాధురేన అభినివిసిత్వాతి ‘‘సచే సద్ధాయ సక్కా నిబ్బత్తేతుం, నిబ్బత్తేస్సామి లోకుత్తరమగ్గ’’న్తి ఏవం సద్ధాధురవసేన అభినివిసిత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా. పఞ్ఞాధురేన అభినివిట్ఠోతి ‘‘సచే పఞ్ఞాయ సక్కా, నిబ్బత్తేస్సామి లోకుత్తరమగ్గ’’న్తి ఏవం పఞ్ఞాధురం కత్వా అభినివిట్ఠో. యథావుత్తమేవ అట్ఠవిధత్తం కోలంకోలసత్తక్ఖత్తుపరమేసు అతిదిసన్తో ‘‘తథా కోలంకోలా సత్తక్ఖత్తుపరమా చా’’తి ఆహ. వుత్తనయేనేవ అట్ఠ కోలంకోలా, అట్ఠ సత్తక్ఖత్తుపరమాతి వుత్తం హోతి.

తత్థ సత్తక్ఖత్తుం పరమా భవూపపత్తి అత్తభావగ్గహణం అస్స, తతో పరం అట్ఠమం భవం నాదియతీతి సత్తక్ఖత్తుపరమో. భగవతా గహితనామవసేనేవ చేతాని అరియాయ జాతియా జాతానం తేసం నామాని జాతాని కుమారానం మాతాపితూహి గహితనామాని వియ. ఏత్తకఞ్హి ఠానం గతో ఏకబీజీ నామ హోతి, ఏత్తకం కోలంకోలో, ఏత్తకం సత్తక్ఖత్తుపరమోతి భగవతా ఏతేసం నామం గహితం. నియమతో పన అయం ఏకబీజీ, అయం కోలంకోలో, అయం సత్తక్ఖత్తుపరమోతి నత్థి. కో పన నేసం ఏతం పభేదం నియమేతీతి? కేచి తావ థేరా ‘‘పుబ్బహేతు నియమేతీ’’తి వదన్తి, కేచి పఠమమగ్గో, కేచి ఉపరి తయో మగ్గా, కేచి తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనాతి.

తత్థ ‘‘పుబ్బహేతు నియమేతీ’’తి వాదే పఠమమగ్గస్స ఉపనిస్సయో కతో నామ హోతి, ‘‘ఉపరి తయో మగ్గా నిరుపనిస్సయా ఉప్పన్నా’’తి వచనం ఆపజ్జతి. ‘‘పఠమమగ్గో నియమేహీ’’తి వాదే ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం నిరత్థకతా ఆపజ్జతి. ‘‘ఉపరి తయో మగ్గా నియమేన్తీ’’తి వాదే పఠమమగ్గే అనుప్పన్నేయేవ ఉపరి తయో మగ్గా ఉప్పన్నాతి ఆపజ్జతీతి. ‘‘తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనా నియమేతీ’’తి వాదో పన యుజ్జతి. సచే హి ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనా బలవతీ హోతి, ఏకబీజీ నామ హోతి, తతో మన్దతరాయ కోలంకోలో, తతో మన్దతరాయ సత్తక్ఖత్తుపరమోతి.

ఏకచ్చో హి సోతాపన్నో వట్టజ్ఝాసయో హోతి వట్టాభిరతో, పునప్పునం వట్టస్మింయేవ చరతి సన్దిస్సతి. అనాథపిణ్డికో సేట్ఠి, విసాఖా ఉపాసికా, చూళరథమహారథా దేవపుత్తా, అనేకవణ్ణో దేవపుత్తో, సక్కో దేవరాజా, నాగదత్తో దేవపుత్తోతి ఇమే హి ఏత్తకా జనా వట్టజ్ఝాసయా వట్టాభిరతా ఆదితో పట్ఠాయ ఛ దేవలోకే సోధేత్వా అకనిట్ఠే ఠత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తి, ఇమే ఇధ న గహితా. న కేవలఞ్చిమేవ, యోపి మనుస్సేసుయేవ సత్తక్ఖత్తుం సంసరిత్వా అరహత్తం పాపుణాతి, యోపి దేవలోకే నిబ్బత్తో దేవేసుయేవ సత్తక్ఖత్తుం అపరాపరం సంసరిత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. ఇమేపి ఇధ న గహితా, కాలేన దేవే, కాలేన మనుస్సే సంసరిత్వా పన అరహత్తం పాపుణన్తోవ ఇధ గహితో, తస్మా ‘‘సత్తక్ఖత్తుపరమో’’తి ఇదం ఇధట్ఠకవోకిణ్ణభవూపపత్తికసుక్ఖవిపస్సకస్స నామం కథితన్తి వేదితబ్బం.

‘‘సకిదేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా’’తి (పు. ప. ౩౪) వచనతో పఞ్చసు సకదాగామీసు చత్తారో వజ్జేత్వా ఏకోవ గహితో. ఏకచ్చో హి ఇధ సకదాగామిఫలం పత్వా ఇధేవ పరినిబ్బాయతి, ఏకచ్చో ఇధ పత్వా దేవలోకే పరినిబ్బాయతి, ఏకచ్చో దేవలోకే పత్వా తత్థేవ పరినిబ్బాయతి, ఏకచ్చో దేవలోకే పత్వా ఇధూపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయతి. ఇమే చత్తారోపి ఇధ న గహితా. యో పన ఇధ పత్వా దేవలోకే యావతాయుకం వసిత్వా పున ఇధూపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయిస్సతి, అయం ఏకోవ ఇధ గహితోతి వేదితబ్బో.

ఇదాని తస్స పభేదం దస్సేన్తో ‘‘తీసు పన విమోక్ఖేసూ’’తిఆదిమాహ. ఇమస్స పన సకదాగామినో ఏకబీజినా సద్ధిం కిం నానాకరణన్తి? ఏకబీజిస్స ఏకావ పటిసన్ధి, సకదాగామిస్స ద్వే పటిసన్ధియో, ఇదం తేసం నానాకరణం. సుఞ్ఞతవిమోక్ఖేన విముత్తఖీణాసవో పటిపదావసేన చతుబ్బిధో హోతి, తథా అనిమిత్తఅప్పణిహితవిమోక్ఖేహీతి ఏవం ద్వాదస అరహన్తా హోన్తీతి ఆహ ‘‘యథా పన సకదాగామినో, తథేవ అరహన్తో ద్వాదస వేదితబ్బా’’తి. అట్ఠమనవమదసమాని ఉత్తానత్థానేవ.

దుతియసిక్ఖాసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౧. సఙ్కవాసుత్తవణ్ణనా

౯౨. ఏకాదసమే విహారపటిబద్ధనవకమ్మాదిభారం హరతి పవత్తేతీతి భారహారో. తేనేవాహ ‘‘నవే ఆవాసే సముట్ఠాపేతి, పురాణే పటిజగ్గతీ’’తి. సిక్ఖితబ్బతో సిక్ఖా, పజ్జితబ్బతో, పజ్జన్తి ఏతేహీతి వా పదాని, సిక్ఖాయేవ పదాని సిక్ఖాపదానీతి ఆహ ‘‘సిక్ఖాసఙ్ఖాతేహి పదేహీ’’తి. దస్సేతీతి పచ్చక్ఖతో దస్సేతి, హత్థామలకం వియ పాకటే విభూతే కత్వా విభావేతి. గణ్హాపేతీతి తే ధమ్మే మనసా అనుపక్ఖితే దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధే కారేన్తో ఉగ్గణ్హాపేతి. సముస్సాహేతీతి సమాధిమ్హి ఉస్సాహం జనేతి. పటిలద్ధగుణేహీతి తాయ దేసనాయ తన్నిస్సయపచ్చత్తపురిసకారేన చ తేసం పటివిద్ధగుణేహి. వోదాపేతీతి తేసం చిత్తసన్తానం అస్సద్ధియాదికిలేసమలాపగమనేన పభస్సరం కరోతి. సణ్హం సణ్హం కథేతీతి అతివియ సుఖుమం కత్వా కథేతి.

అచ్చయనం సాధుమరియాదం మద్దిత్వా వీతిక్కమనం అచ్చయోతి ఆహ ‘‘అపరాధో’’తి. అచ్చేతి అతిక్కమతి ఏతేనాతి వా అచ్చయో, వీతిక్కమస్స పవత్తనకో అకుసలధమ్మో. సో ఏవ అపరజ్ఝతి ఏతేనాతి అపరాధో. సో హి అపరజ్ఝన్తం పురిసం అధిభవిత్వా పవత్తతి. తేనాహ ‘‘అతిక్కమ్మ అధిభవిత్వా పవత్తో’’తి. పటిగ్గణ్హాతూతి అధివాసనవసేన సమ్పటిచ్ఛతూతి అత్థోతి ఆహ ‘‘ఖమతూ’’తి. సదేవకేన లోకేన నిస్సరణన్తి అరణీయతో అరియో, తథాగతోతి ఆహ ‘‘అరియస్స వినయేతి బుద్ధస్స భగవతో సాసనే’’తి. పుగ్గలాధిట్ఠానం కరోన్తోతి కామం ‘‘వుద్ధి హేసా’’తి ధమ్మాధిట్ఠానవసేన వాక్యం ఆరద్ధం, తథాపి దేసనం పన పుగ్గలాధిట్ఠానం కరోన్తో ‘‘సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి ఆహాతి యోజనా.

సఙ్కవాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సమణవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.