(౧౦) ౫. లోణకపల్లవగ్గో
౧. అచ్చాయికసుత్తవణ్ణనా
౯౩. పఞ్చమస్స పఠమే అతిపాతికానీతి సీఘం పవత్తేతబ్బాని. కరణీయానీతి ఏత్థ అవస్సకే అనీయసద్దో దట్ఠబ్బోతి ఆహ ‘‘అవస్సకిచ్చానీ’’తి. నిక్ఖన్తసేతఙ్కురానీతి బీజతో నిక్ఖన్తసేతఙ్కురాని. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
అచ్చాయికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పవివేకసుత్తవణ్ణనా
౯౪. దుతియే సాణేహి వాకేహి నిబ్బత్తితాని సాణాని. మిస్ససాణాని మసాణాని న భఙ్గాని. ఏరకతిణాదీనీతి ఆది-సద్దేన అక్కమకచికదలివాకాదీనం సఙ్గహో. ఏరకాదీహి కతాని హి ఛవాని లామకాని దుస్సానీతి ‘‘ఛవదుస్సానీ’’తి వత్తబ్బతం లభన్తి. కుణ్డకన్తి తనుతరం తణ్డులప్పకరణం. పఞ్చ దుస్సీల్యానీతి పాణాతిపాతాదీని పఞ్చ. చత్తారో ఆసవాతి కామాసవాదయో చత్తారో ఆసవా. సీలగ్గప్పత్తోతి సీలేన, సీలస్స వా అగ్గప్పత్తో.
పవివేకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. సరదసుత్తవణ్ణనా
౯౫. తతియే విద్ధేతి దూరీభూతే. దూరభావో చ ఆకాసస్స వలాహకవిగమేన హోతీతి ఆహ ‘‘వలాహకవిగమేన దూరీభూతే’’తి. తేనేవ హి ‘‘విద్ధే విగతవలాహకే’’తి వుత్తం. నభం అబ్భుస్సక్కమానోతి ఆకాసం అభిలఙ్ఘన్తో. ఇమినా తరుణసూరియభావో దస్సితో. నాతిదూరోదితే హి ఆదిచ్చే తరుణసూరియసమఞ్ఞా. దువిధమేవస్స సంయోజనం నత్థీతి ఓరమ్భాగియఉద్ధమ్భాగియవసేన దువిధమ్పి సంయోజనం అస్స పఠమజ్ఝానలాభినో అరియసావకస్స నత్థి. కస్మా పనస్స ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనమ్పి నత్థీతి వుత్తం. ఓరమ్భాగియసంయోజనానమేవ హేత్థ పహానం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఇతరమ్పీ’’తిఆది, ఇతరం ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనం పున ఇమం లోకం పటిసన్ధివసేన ఆనేతుం అసమత్థతాయ నత్థీతి వుత్తన్తి అత్థో. ఝానలాభినో హి సబ్బేపి అరియా బ్రహ్మలోకూపపన్నా హేట్ఠా న ఉప్పజ్జన్తి, ఉద్ధం ఉద్ధం ఉప్పజ్జన్తాపి వేహప్ఫలం అకనిట్ఠం భవగ్గఞ్చ పత్వా న పునఞ్ఞత్థ జాయన్తి, తత్థ తత్థేవ అరహత్తం పత్వా పరినిబ్బాయన్తి. తేనేవాహ ‘‘ఇమస్మిం సుత్తే ఝానానాగామీ నామ కథితో’’తి. ఝానవసేన హి హేట్ఠా న ఆగచ్ఛతీతి ఝానానాగామీ.
సరదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. పరిసాసుత్తవణ్ణనా
౯౬. చతుత్థే పచ్చయబాహుల్లికాతి చీవరాదిబాహుల్లాయ పటిపన్నా. అవీతతణ్హతాయ హి తం తం పరిక్ఖారజాతం బహుం లన్తి ఆదియన్తీతి బహులా, తే ఏవ బాహులికా యథా ‘‘వేనయికో’’తి (మ. ని. ౧.౨౪౬; అ. ని. ౮.౧౧; పారా. ౮). తే పచ్చయబాహుల్లాయ యుత్తప్పయుత్తా హోన్తీతి చీవరాదిబాహుల్లాయ పటిపన్నా నామ హోన్తి. సిక్ఖాయ అగారవభావతో సిథిలం అగాళ్హం గణ్హన్తీతి సాథలికా. సిథిలన్తి చ భావనపుంసకనిద్దేసో. సిథిలసద్దేన సమానత్థస్స సథలసద్దస్స వసేన సాథలికాతి పదసిద్ధి వేదితబ్బా. అవగమనట్ఠేనాతి అధోగమనట్ఠేన, ఓరమ్భాగియభావేనాతి అత్థో. నిక్ఖిత్తధురాతి ఓరోపితధురా ఉజ్జితుస్సాహా. ఉపధివివేకో నిబ్బానం. దువిధమ్పి వీరియన్తి కాయికం చేతసికఞ్చ వీరియం.
భణ్డనం జాతం ఏతేసన్తి భణ్డనజాతా. విసేసనస్స పరనిపాతవసేన చేతం వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన విసేసనస్స పుబ్బనిపాతవసేనేవ అత్థం దస్సేన్తో ‘‘జాతభణ్డనా’’తి ఆహ. కలహో జాతో ఏతేసన్తి కలహజాతాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. కలహస్స పుబ్బభాగోతి కలహస్స హేతుభూతా పటిభాగా తంసదిసీ చ అనిట్ఠకిరియా. హత్థపరామాసాదివసేనాతి కుజ్ఝిత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స హత్థే గహేత్వా పలపనఅచ్ఛిన్దనాదివసేన. ‘‘అయం ధమ్మో, నాయం ధమ్మో’’తిఆదినా విరుద్ధవాదభూతం వివాదం ఆపన్నాతి వివాదపన్నా. తేనాహ ‘‘విరుద్ధవాదం ఆపన్నా’’తి. ముఖసన్నిస్సితతాయ వాచా ఇధ ‘‘ముఖ’’న్తి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘ఫరుసా వాచా ముఖసత్తియో’’తి.
సతిపి ఉభయేసం కలాపానం పరమత్థతో భేదే పచురజనేహి పన దువిఞ్ఞేయ్యనానత్తం ఖీరోదకసమ్మోదితం అచ్చన్తమేతం సంసట్ఠం వియ హుత్వా తిట్ఠతీతి ఆహ ‘‘ఖీరోదకం వియ భూతా’’తి. యథా ఖీరఞ్చ ఉదకఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసన్దతి, విసుం న హోతి, ఏకత్తం వియ ఉపేతి, ఏవం సామగ్గివసేన ఏకత్తూపగతచిత్తుప్పాదాతి అత్థో. మేత్తచిత్తం పచ్చుపట్ఠాపేత్వా ఓలోకనం చక్ఖూని వియ చక్ఖూని నామాతి ఆహ ‘‘ఉపసన్తేహి మేత్తచక్ఖూహీ’’తి. పియభావదీపకాని హి చక్ఖూని పియచక్ఖూని. పముదితస్స పీతి జాయతీతి పమోదపచ్చయబలవపీతిమాహ. పఞ్చవణ్ణా పీతి ఉప్పజ్జతీతి ఖుద్దికాదిభేదేన పఞ్చప్పకారా పీతి ఉప్పజ్జతి. పీతిమనస్సాతి తాయ పీతియా పీణితమనస్స, పస్సద్ధిఆవహేహి ఉళారేహి పీతివేగేహి తిన్తచిత్తస్సాతి అత్థో. విగతదరథోతి కిలేసపరిళాహానం దూరీభావేన వూపసన్తదరథో.
కేన ఉదకేన దారితో పబ్బతప్పదేసోతి కత్వా ఆహ ‘‘కన్దరో నామా’’తిఆది. ఉదకస్స యథానిన్నం పవత్తియా నదినిబ్బత్తనభావేన ‘‘నదికుఞ్జో’’తిపి వుచ్చతి. సావట్టా నదియో పదరా. అట్ఠ మాసేతి హేమన్తగిమ్హఉతువసేన అట్ఠ మాసే. ఖుద్దకా ఉదకవాహినియో సాఖా వియాతి సాఖా. ఖుద్దకసోబ్భా కుసుబ్భా ఓకారస్స ఉకారం కత్వా. యత్థ ఉపరి ఉన్నతప్పదేసతో ఉదకం ఆగన్త్వా తిట్ఠతి చేవ సన్దతి చ, తే కుసుబ్భా ఖుద్దకఆవాటా. ఖుద్దకనదియోతి పబ్బతపాదాదితో నిక్ఖన్తా ఖుద్దకా నదియో.
పరిసాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫-౭. పఠమఆజానీయసుత్తాదివణ్ణనా
౯౭-౯౯. పఞ్చమే అనుచ్ఛవికోతి రఞ్ఞో పరిభుఞ్జనయోగ్గో. హత్థపాదాదిఅఙ్గసమతాయాతి హత్థపాదాదిఅవయవసమతాయ, రఞ్ఞో వా సేనాయ అఙ్గభూతత్తా రఞ్ఞో అఙ్గన్తి వుచ్చతి. ఆనేత్వా హునితబ్బన్తి ఆహునం, ఆహుతీతి అత్థతో ఏకన్తి ఆహ ‘‘ఆహుతిసఙ్ఖాతం పిణ్డపాత’’న్తి. దూరతోపి ఆనేత్వా సీలవన్తేసు దాతబ్బస్సేతం అధివచనం. పిణ్డపాతన్తి చ నిదస్సనమత్తం. ఆనేత్వా హునితబ్బానఞ్హి చీవరాదీనం చతున్నం పచ్చయానమేతం అధివచనం ఆహునన్తి. తం అరహతీతి ఆహునేయ్యో. పటిగ్గహేతుం యుత్తోతి తస్స మహప్ఫలభావకరణతో పటిగ్గణ్హితుం అనుచ్ఛవికో.
పాహునకభత్తస్సాతి దిసవిదిసతో ఆగతానం పియమనాపానం ఞాతిమిత్తానం అత్థాయ సక్కారే పటియత్తస్స ఆగన్తుకభత్తస్స. తఞ్హి ఠపేత్వా తే తథారూపే పాహునకే సఙ్ఘస్సేవ దాతుం యుత్తం, సఙ్ఘోవ తం పటిగ్గహేతుం యుత్తో. సఙ్ఘసదిసో హి పాహునకో నత్థి. తథా హేస ఏకస్మిం బుద్ధన్తరే వీతివత్తే దిస్సతి, కదాచి అసఙ్ఖ్యేయ్యేపి కప్పే వీతివత్తే. అబ్బోకిణ్ణఞ్చ పియమనాపతాదికరేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో. ఏవం పాహునమస్స దాతుం యుత్తం, పాహునఞ్చ పటిగ్గహేతుం యుత్తోతి పాహునేయ్యో. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో ‘‘ఞాతిమిత్తా విప్పవుట్ఠా న చిరస్సేవ సమాగచ్ఛన్తి, అనవట్ఠితా చ తేసు పియమనాపతా, న ఏవమరియసఙ్ఘో, తస్మా సఙ్ఘోవ పాహునేయ్యో’’తి.
దక్ఖన్తి ఏతాయ సత్తా యథాధిప్పేతాహి సమ్పత్తీహి వడ్ఢన్తీతి దక్ఖిణా, పరలోకం సద్దహిత్వా దానం. తం దక్ఖిణం అరహతి, దక్ఖిణాయ వా హితో యస్మా మహప్ఫలకరణతాయ విసోధేతీతి దక్ఖిణేయ్యో.
పుఞ్ఞత్థికేహి అఞ్జలి కరణీయో ఏత్థాతి అఞ్జలికరణీయో. ఉభో హేత్థ సిరసి పతిట్ఠాపేత్వా సబ్బలోకేన కయిరమానం అఞ్జలికమ్మం అరహతీతి వా అఞ్జలికరణీయో. తేనాహ ‘‘అఞ్జలిపగ్గహణస్స అనుచ్ఛవికో’’తి.
యదిపి పాళియం ‘‘అనుత్తర’’న్తి వుత్తం, నత్థి ఇతో ఉత్తరం విసిట్ఠన్తి హి అనుత్తరం, సమమ్పిస్స పన నత్థీతి దస్సేన్తో ‘‘అసదిస’’న్తి ఆహ. ఖిత్తం వుత్తం బీజం మహప్ఫలభావకరణేన తాయతి రక్ఖతి, ఖిపన్తి వపన్తి ఏత్థ బీజానీతి వా ఖేత్తం, కేదారాది, ఖేత్తం వియ ఖేత్తం, పుఞ్ఞానం ఖేత్తం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం. యథా హి రఞ్ఞో వా అమచ్చస్స వా సాలీనం వా యవానం వా విరుహనట్ఠానం ‘‘రఞ్ఞో సాలిక్ఖేతం యవక్ఖేత’’న్తి వుచ్చతి, ఏవం సఙ్ఘో సబ్బలోకస్స పుఞ్ఞానం విరుహనట్ఠానం. సఙ్ఘం నిస్సాయ హి లోకస్స నానప్పకారహితసుఖసంవత్తనికాని పుఞ్ఞాని విరుహన్తి, తస్మా సఙ్ఘో అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. ఛట్ఠసత్తమాని ఉత్తానత్థానేవ.
పఠమఆజానీయసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. పోత్థకసుత్తవణ్ణనా
౧౦౦. అట్ఠమే నవోతి నవవాయిమో. తేనాహ ‘‘కరణం ఉపాదాయ వుచ్చతీ’’తి. వాకమయవత్థన్తి సాణాదివాకసాటకం. దుబ్బణ్ణోతి వివణ్ణో. దుక్ఖసమ్ఫస్సోతి ఖరసమ్ఫస్సో. అప్పం అగ్ఘతీతి అప్పగ్ఘో. అతిబహుం అగ్ఘన్తో కహాపణగ్ఘనకో హోతి. పరిభోగమజ్ఝిమోతి పరిభోగకాలవసేన మజ్ఝిమో. సో హి నవభావం అతిక్కమిత్వా జిణ్ణభావం అప్పత్తో మజ్ఝే పరిభోగకాలేపి దుబ్బణ్ణో చ దుక్ఖసమ్ఫస్సో చ అప్పగ్ఘోయేవ హోతి. అతిబహుం అగ్ఘన్తో అడ్ఢం అగ్ఘతి, జిణ్ణకాలే పన అడ్ఢమాసకం వా కాకణికం వా అగ్ఘతి. ఉక్ఖలిపరిపుఞ్ఛనన్తి కాళుక్ఖలిపరిపుఞ్ఛనం. నవోతిపి ఉపసమ్పదాయ పఞ్చవస్సకాలతో హేట్ఠా జాతియా సట్ఠివస్సోపి నవోయేవ. దుబ్బణ్ణతాయాతి సరీరవణ్ణేనపి గుణవణ్ణేనపి దుబ్బణ్ణతాయ. దుస్సీలస్స హి పరిసమజ్ఝే నిత్తేజతాయ సరీరవణ్ణోపి న సమ్పజ్జతి, గుణవణ్ణేన వత్తబ్బమేవ నత్థి. అట్ఠకథాయం పన సరీరవణ్ణేన దుబ్బణ్ణతాపి గుణవణ్ణస్స అభావేన దుబ్బణ్ణతాయాతి వుత్తం.
యే ఖో పనస్సాతి యే ఖో పన తస్స ఉపట్ఠాకా వా ఞాతిమిత్తాదయో వా ఏతం పుగ్గలం సేవన్తి. తేసన్తి తేసం పుగ్గలానం ఛ సత్థారే సేవన్తానం మిచ్ఛాదిట్ఠికానం వియ. దేవదత్తే సేవన్తానం కోకాలికాదీనం వియ చ తం సేవనం దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ హోతి. మజ్ఝిమోతి పఞ్చవస్సకాలతో పట్ఠాయ యావ నవవస్సకాలా మజ్ఝిమో నామ. థేరోతి దసవస్సతో పట్ఠాయ థేరో నామ. ఏవమాహంసూతి ఏవం వదన్తి. కిం ను ఖో తుయ్హన్తి తుయ్హం బాలస్స భణితేన కో అత్థోతి వుత్తం హోతి. తథారూపన్తి తథాజాతికం తథాసభావం ఉక్ఖేపనీయకమ్మస్స కారణభూతం.
తీహి కప్పాసఅంసూహి సుత్తం కన్తిత్వా కతవత్థన్తి తయో కప్పాసఅంసూ గహేత్వా కన్తితసుత్తేన వాయితం సుఖుమవత్థం, తం నవవాయిమం అనగ్ఘం హోతి, పరిభోగమజ్ఝిమం వీసమ్పి తింసమ్పి సహస్సాని అగ్ఘతి, జిణ్ణకాలే, అట్ఠపి దసపి సహస్సాని అగ్ఘతి.
తేసం తం హోతీతి తేసం సమ్మాసమ్బుద్ధాదయో సేవన్తా వియ తం సేవనం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ హోతి. సమ్మాసమ్బుద్ధఞ్హి ఏకం నిస్సాయ యావజ్జకాలా ముచ్చనకసత్తానం పమాణం నత్థి, తథా సారిపుత్తత్థేరమహామోగ్గల్లానత్థేరే అవసేసే చ అసీతి మహాసావకే నిస్సాయ సగ్గగతసత్తానం పమాణం నత్థి, యావజ్జకాలా తేసం దిట్ఠానుగతిం పటిపన్నసత్తానమ్పి పమాణం నత్థియేవ. ఆధేయ్యం గచ్ఛతీతి తస్స మహాథేరస్స తం అత్థనిస్సితం వచనం యథా గన్ధకరణ్డకే కాసికవత్థం ఆధాతబ్బతం ఠపేతబ్బతం గచ్ఛతి, ఏవం ఉత్తమఙ్గే సిరస్మిం హదయే చ ఆధాతబ్బతం ఠపేతబ్బతం గచ్ఛతి.
పోత్థకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. లోణకపల్లసుత్తవణ్ణనా
౧౦౧. నవమే యథా యథా కమ్మం కరోతీతి యేన యేన పకారేన పాణఘాతాదిపాపకమ్మం కరోతి. విపాకం పటిసంవేదియతేవాతి అవధారణేన కమ్మసిద్ధియం తబ్బిపాకస్స అప్పవత్తి నామ నత్థీతి దీపేతి. తేనేవాహ ‘‘న హి సక్కా’’తిఆది. ఏవం సన్తన్తి భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘ఏవం సన్తే’’తి. అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణనిరోధేనాతి కమ్మవిఞ్ఞాణస్స ఆయతిం అనుప్పత్తిధమ్మతాపజ్జనేన.
‘‘అయమ్పి ఖో కాయో ఏవంధమ్మో ఏవంభావీ ఏవంఅనతీతో’’తిఆదినా కాయస్స అసుభానిచ్చాదిఆకారఅనుపస్సనా కాయభావనాతి ఆహ ‘‘కాయానుపస్సనాసఙ్ఖాతాయ తాయ భావనాయా’’తి. రాగాదీనన్తి ఆది-సద్దేన దోసమోహానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ‘‘రాగో ఖో, ఆవుసో, పమాణకరణో, దోసో పమాణకరణో, మోహో పమాణకరణో, తే ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా’’తి (మ. ని. ౧.౪౫౯) హి వుత్తం.
యథా హి పబ్బతపాదే పూతిపణ్ణస్స ఉదకం నామ హోతి, కాళవణ్ణం ఓలోకేన్తానం బ్యామసతం గమ్భీరం వియ ఖాయతి, యట్ఠిం వా రజ్జుం వా గహేత్వా మినన్తస్స పిట్ఠిపాదోద్ధరణమత్తమ్పి న హోతి, ఏవమేవ ఏకచ్చస్స యావ రాగాదయో నుప్పజ్జన్తి, తావ తం పుగ్గలం సఞ్జానితుం న సక్కా హోతి, సోతాపన్నో వియ సకదాగామీ వియ అనాగామీ వియ చ ఖాయతి. యదా పనస్స రాగాదయో ఉప్పజ్జన్తి, తదా రత్తో దుట్ఠో మూళ్హోతి పఞ్ఞాయతి. ఇతి తే రాగాదయో ‘‘ఏత్తకో అయ’’న్తి పుగ్గలస్స పమాణం దస్సేన్తావ ఉప్పజ్జన్తీతి పమాణకరణా నామ వుత్తా.
జాపేతున్తి జినధనం కాతుం. సోతి రాజా, మహామత్తో వా. అస్సాతి అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా యాచన్తస్స. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
లోణకపల్లసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. పంసుధోవకసుత్తవణ్ణనా
౧౦౨. దసమే అనీహతదోసన్తి అనపనీతథూలకాళకం. అనపనీతకసావన్తి అనపగతసుఖుమకాళకం. పహటమత్తన్తి ఆహటమత్తం.
దసకుసలకమ్మపథవసేన ఉప్పన్నం చిత్తం చిత్తమేవ, విపస్సనాపాదకఅట్ఠసమాపత్తిచిత్తం విపస్సనాచిత్తఞ్చ తతో చిత్తతో అధికం చిత్తన్తి అధిచిత్తన్తి ఆహ ‘‘అధిచిత్తన్తి సమథవిపస్సనాచిత్త’’న్తి. అనుయుత్తస్సాతి అనుప్పన్నస్స ఉప్పాదనవసేన ఉప్పన్నస్స పటిబ్రూహనవసేన అను అను యుత్తస్స, తత్థ యుత్తప్పయుత్తస్సాతి అత్థో. ఏత్థ చ పురేభత్తం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతప్పటిక్కన్తో నిసీదనం ఆదాయ ‘‘అసుకస్మిం రుక్ఖమూలే వా వనసణ్డే వా పబ్భారే వా సమణధమ్మం కరిస్సామీ’’తి నిక్ఖమన్తోపి తత్థ గన్త్వా హత్థేహి వా పాదేహి వా నిసజ్జట్ఠానతో తిణపణ్ణాని అపనేన్తోపి అధిచిత్తం అనుయుత్తోయేవ. నిసీదిత్వా పన హత్థపాదే ధోవిత్వా మూలకమ్మట్ఠానం గహేత్వా భావనం అనుయుఞ్జన్తో భావనాయ అప్పనం అప్పత్తాయపి అధిచిత్తమనుయుత్తోయేవ తదత్థేనపి తంసద్దవోహారతో. చిత్తసమ్పన్నోతి ధమ్మచిత్తస్స సమన్నాగతత్తా సమ్పన్నచిత్తో. పణ్డితజాతికోతి పణ్డితసభావో.
కామే ఆరబ్భాతి వత్థుకామే ఆరబ్భ. కామరాగసఙ్ఖాతేన వా కామేన పటిసంయుత్తో వితక్కో కామవితక్కో. బ్యాపజ్జతి చిత్తం ఏతేనాతి బ్యాపాదో, దోసో. విహింసన్తి ఏతాయ సత్తే, విహింసనం వా తేసం ఏతన్తి విహింసా, పరేసం విహేఠనాకారేన పవత్తస్స కరుణాపటిపక్ఖస్స పాపధమ్మస్సేతం అధివచనం. ఞాతకే ఆరబ్భ ఉప్పన్నో వితక్కోతి ఞాతకే ఆరబ్భ గేహస్సితపేమవసేన ఉప్పన్నో వితక్కో. జనపదమారబ్భ ఉప్పన్నో వితక్కోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అహో వత మం…పే… ఉప్పన్నో వితక్కోతి ‘‘అహో వత మం పరే న అవజానేయ్యుం, న హేట్ఠా కత్వా మఞ్ఞేయ్యుం, పాసాణచ్ఛత్తం వియ గరుం కరేయ్యు’’న్తి ఏవం ఉప్పన్నవితక్కో. దసవిపస్సనుపక్కిలేసవితక్కాతి ఓభాసాదిదసవిపస్సనుపక్కిలేసే ఆరబ్భ ఉప్పన్నవితక్కా.
అవసిట్ఠా ధమ్మవితక్కా ఏతస్సాతి అవసిట్ఠధమ్మవితక్కో, విపస్సనాసమాధి. న ఏకగ్గభావప్పత్తో న ఏకగ్గతం పత్తో. ఏకం ఉదేతీతి హి ఏకోది, పటిపక్ఖేహి అనభిభూతత్తా అగ్గం సేట్ఠం హుత్వా ఉదేతీతి అత్థో. సేట్ఠోపి హి లోకే ఏకోతి వుచ్చతి, ఏకస్మిం ఆరమ్మణే సమాధానవసేన పవత్తచిత్తస్సేతం అధివచనం. ఏకోదిస్స భావో ఏకోదిభావో, ఏకగ్గతాయేతం అధివచనం.
నియకజ్ఝత్తన్తి అత్తసన్తానస్సేతం అధివచనం. గోచరజ్ఝత్తన్తి ఇధ నిబ్బానం అధిప్పేతం. తేనాహ ‘‘ఏకస్మిం నిబ్బానగోచరేయేవ తిట్ఠతీ’’తి. సుట్ఠు నిసీదతీతి సమాధిపటిపక్ఖే కిలేసే సన్నిసీదేన్తో సుట్ఠు నిసీదతి. ఏకగ్గం హోతీతి అబ్యగ్గభావప్పత్తియా ఏకగ్గం హోతి. సమ్మా ఆధియతీతి యథా ఆరమ్మణే సుట్ఠు అప్పితం హోతి, ఏవం సమ్మా సమ్మదేవ ఆధియతి.
అభిఞ్ఞా సచ్ఛికరణీయస్సాతి ఏత్థ ‘‘అభిఞ్ఞాయ సచ్ఛికరణీయస్సా’’తి వత్తబ్బే ‘‘అభిఞ్ఞా’’తి య-కారలోపేన పన పున కాలకిరియానిద్దేసో కతోతి ఆహ ‘‘అభిజానిత్వా పచ్చక్ఖం కాతబ్బస్సా’’తి. అభిఞ్ఞాయ ఇద్ధివిధాదిఞాణేన సచ్ఛికిరియం ఇద్ధివిధపచ్చనుభవనాదికం అభిఞ్ఞాసచ్ఛికరణీయన్తి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. సక్ఖిభబ్బతం పాపుణాతీతి ఏత్థ పన యస్స పచ్చక్ఖం అత్థి, సో సక్ఖీ, సక్ఖినో భబ్బతా సక్ఖిభబ్బతా, సక్ఖిభవనన్తి వుత్తం హోతి. సక్ఖీ చ సో భబ్బో చాతి సక్ఖిభబ్బో. అయఞ్హి ఇద్ధివిధాదీనం భబ్బో తత్థ చ సక్ఖీతి సక్ఖిభబ్బో, తస్స భావో సక్ఖిభబ్బతా, తం పాపుణాతీతి అత్థో.
అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానాదిభేదేతి ఏత్థ అభిఞ్ఞాపాదా చ అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానఞ్చ అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానాని. ఆది-సద్దేన అరహత్తఞ్చ అరహత్తస్స విపస్సనా చ సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బం. తేనేవ మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౯౮) –
‘‘సతి సతిఆయతనేతి సతి సతికారణే. కిఞ్చేత్థ కారణం? అభిఞ్ఞా వా అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానం వా, అవసానే పన అరహత్తం వా కారణం అరహత్తస్స విపస్సనా వాతి వేదితబ్బ’’న్తి వుత్తం.
యఞ్హి తం తత్ర తత్ర సక్ఖిభబ్బతాసఙ్ఖాతం ఇద్ధివిధపచ్చనుభవనాది, తస్స అభిఞ్ఞా కారణం. అథ ఇద్ధివిధపచ్చనుభవనాది అభిఞ్ఞా, ఏవం సతి అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానం కారణం. అవసానే ఛట్ఠాభిఞ్ఞాయ పన అరహత్తం, అరహత్తస్స విపస్సనా వా కారణం. అరహత్తఞ్హి ‘‘కుదాస్సు నామాహం తదాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామి, యదరియా ఏతరహి ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౫; ౩.౩౦౭) అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసు పిహం ఉపట్ఠపేత్వా అభిఞ్ఞా నిబ్బత్తేన్తస్స కారణం. ఇదఞ్చ సాధారణం న హోతి, సాధారణవసేన పన అరహత్తస్స విపస్సనా కారణం. ఇమస్మిఞ్హి సుత్తే అరహత్తఫలవసేన ఛట్ఠాభిఞ్ఞా వుత్తా. తేనేవాహ ‘‘ఆసవానం ఖయాతిఆది చేత్థ ఫలసమాపత్తివసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బ’’న్తి.
పంసుధోవకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౧. నిమిత్తసుత్తవణ్ణనా
౧౦౩. ఏకాదసమే యేహి ఫలం నిమీయతి, ఉప్పజ్జనట్ఠానే పక్ఖిపమానం వియ హోతి, తాని నిమిత్తాని. తేనాహ ‘‘తీణి కారణానీ’’తి. కాలేన కాలన్తి ఏత్థ కాలేనాతి భుమ్మత్థే కరణవచనం. కాలన్తి చ ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘కాలే కాలే’’తి. మనసి కాతబ్బాతి చిత్తే కాతబ్బా, ఉప్పాదేతబ్బాతి అత్థో. ఉపలక్ఖితసమాధానాకారో సమాధియేవ ఇధ సమాధినిమిత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏకగ్గతా హి ఇధ సమాధినిమిత్తన్తి వుత్తా’’తి. ఠానం తం చిత్తం కోసజ్జాయ సంవత్తేయ్యాతి ఏత్థ ఠానం అత్థీతి వచనసేసో. తం భావనాచిత్తం కోసజ్జాయ సంవత్తేయ్య, తస్స సంవత్తనస్స కారణం అత్థీతి అత్థో. తం వా మనసికరణం చిత్తం కోసజ్జాయ సంవత్తేయ్య, ఏతస్స ఠానం కారణం అత్థీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘కారణం విజ్జతీ’’తిఆది. ఞాణజవన్తి సఙ్ఖారేసు అనిచ్చాదివసేన పవత్తమానం పఞ్ఞాజవం.
యం కిఞ్చి సువణ్ణతాపనయోగ్గఅఙ్గారభాజనం ఇధ ‘‘ఉక్కా’’తి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘అఙ్గారకపల్ల’’న్తి. సజ్జేయ్యాతి యథా తత్థ పక్ఖిత్తం సువణ్ణం తప్పతి, ఏవం పటియాదియేయ్య. ఆలిమ్పేయ్యాతి ఆదియేయ్య, జలేయ్యాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘తత్థ అఙ్గారే…పే… గాహాపేయ్యా’’తి. మూసాయ వా పక్ఖిపేయ్యాతి తత్తకే వా పక్ఖిపేయ్య. ఉపధారేతీతి సల్లక్ఖేతి.
నిమిత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
లోణకపల్లవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
దుతియపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.